Kâğıt türleri

Öğrenme hedefi

Bir kâğıdı üç ölçüte göre değerlendirebileceksin: gramajına, yani kalınlığına ve dayanıklılığına; dokusuna, yani yüzeyinin pürüzlülüğüne; ve kalıcılığına, yani asitsiz olup olmadığına. Bu ölçütleri kullandığın malzemeyle eşleştirebilecek, grafit, füzen, renkli kalem ve ıslak teknikler için uygun kâğıdı seçebilecek ve aynı çizimi farklı kâğıtlarda deneyerek kâğıdın sonucu nasıl değiştirdiğini gözlemleyebileceksin.

Kanca

Saatlerce çalıştığın bir renkli kalem çizimini bitirmek üzeresin, ama son katmanlar artık tutunmuyor; kâğıdın dokusu dolmuş, renk kayıp gidiyor. Bir başka gün bir füzen çalışması, pürüzsüz bir kâğıtta sürekli bulaşıyor ve hiçbir koyu değer oturmuyor. Bir yıl sonra, dikkatle sakladığın bir eskiz defterinin sayfaları sararmış ve kenarlarından kırılmaya başlamış. Üç ayrı sorun, tek bir ortak sebep. Yanlış kâğıt iyi bir çizimi nasıl mahveder?

Kâğıt, çizimin sessiz ortağıdır. Malzemenin ne kadar tutunacağını, kaç katman kabul edeceğini, silgiye nasıl dayanacağını ve yıllar içinde nasıl yaşlanacağını kâğıt belirler. Doğru kâğıt çoğu zaman fark edilmez; yanlış kâğıt ise bütün emeği sessizce boşa çıkarabilir.

Bağlam

Viyana'daki Albertina Müzesi'nde, Albrecht Dürer'in 1508 tarihli Dua Eden Eller çizimi bulunur: 29,1 × 19,7 cm. Dürer bu çizimi, kendi hazırladığı mavi renkli bir kâğıt üzerine fırça, gri ve beyaz mürekkep ve gri lavi ile yaptı. Kâğıdın mavi tonu orta değeri, siyah mürekkep gölgeleri, beyaz vurgular ışıkları taşır; bu, önceki dersteki tonlu kâğıt mantığının beş yüzyıl önceki bir örneğidir.

Bu çizim bir başka açıdan da öğreticidir: beş yüz yılı aşkın bir süredir ayaktadır. Dürer'in döneminde kâğıt, bez ve keten liflerinden yapılıyordu; bu lifler doğası gereği dayanıklıdır. On dokuzuncu yüzyılda kâğıt üretimi odun hamuruna geçtiğinde, ucuz ve bol kâğıt ortaya çıktı; ama bu kâğıtların bir kısmı asidikti ve zamanla sararıp kırılganlaştı. Kütüphanelerdeki bazı on dokuzuncu yüzyıl kitaplarının sayfaları bugün bu yüzden elde ufalanır. Bir çizimin ömrü, büyük ölçüde üzerine yapıldığı kâğıdın ömrüdür.

Ana anlatım

Gramaj neyi belirler?

Gramaj (paper weight), kâğıdın metrekare başına gram cinsinden ağırlığıdır ve ilk malzeme dersinde gördüğün gibi kalınlığın ve dayanıklılığın kaba bir göstergesidir. İnce bir kâğıt, örneğin 80 gramlık bir fotokopi kâğıdı, güçlü baskıda kırışır, silgiyle kolayca yıpranır ve arka sayfaya iz verir. Daha kalın kâğıtlar, çizim ve eskiz için genellikle 120 ile 200 gram arasında, daha fazla baskıya, katmana ve silgiye dayanır.

Malzemeye göre ihtiyaç değişir. Hızlı eskizler ve jest çalışmaları için ince ve ucuz bir kâğıt yeterlidir; önemli olan çok sayıda eskiz yapmaktır. Uzun süren grafit ve renkli kalem çalışmaları, çok katman ve parlatma gerektirdiği için daha kalın bir kâğıt ister. Suyla çalışılan teknikler, örneğin mürekkep lavisi ya da suluboya, çok daha kalın kâğıtlar gerektirir; aksi hâlde kâğıt ıslanınca dalgalanır. Suluboya kâğıtları bu yüzden çoğu zaman 300 gram ve üzerindedir.

Doku neyi belirler?

Kâğıdın dokusu, yüzeyindeki mikroskobik tepelerin ve girintilerin ne kadar belirgin olduğudur; ressamlar bu pürüzlülüğe kimi zaman kâğıdın «dişi» der. Doku, kuru malzemenin ne kadar tutunacağını ve kaç katman kabul edileceğini belirler.

Pürüzsüz bir kâğıt ince çizgiler, keskin ayrıntılar ve teknik kalemler için idealdir; ama füzen, pastel ve tebeşir onun üzerinde kayar ve tutunmaz. Orta dokulu bir kâğıt, grafit ve renkli kalem için dengeli bir seçimdir: birkaç katmanı tutar, parlatmaya izin verir. Belirgin dokulu kâğıtlar, örneğin füzen ve pastel için üretilen çizgili kâğıtlar, gevşek malzemeleri girintilerinde tutar ve çok katmanlı, derin tonlar sağlar; ama ince ayrıntıyı zorlaştırır ve doku çizimin içinde görünür.

Suluboya kâğıtlarında doku, üretim yöntemine göre adlandırılır. Sıcak preslenmiş kâğıt (hot-pressed) pürüzsüzdür; soğuk preslenmiş kâğıt (cold-pressed) orta dokuludur; en pürüzlü olanlar ise kaba yüzeyli kâğıtlardır. Aynı adlar, kuru malzemeler için kâğıt seçerken de yol gösterebilir.

Asitsizlik ve lif neden önemlidir?

Kâğıdın kalıcılığı, içeriğine bağlıdır. Odun hamurundan yapılan bazı ucuz kâğıtlar, lignin adlı bir bileşik ve üretimden kalan asitler içerir; bunlar zamanla kâğıdı sarartır ve kırılganlaştırır. Gazete kâğıdının birkaç gün güneşte kaldıktan sonra sararması bu sürecin hızlandırılmış bir örneğidir. Bu tür kâğıtlar alıştırma için uygundur, ama saklanacak bir çalışma için değildir.

Asitsiz kâğıt (acid-free paper), üretimde asitlerden arındırılmış ya da içine asidi dengeleyen bir tampon eklenmiş kâğıttır. Arşiv kalitesinde kâğıtlar, çoğu zaman pamuk liflerinden ya da işlenmiş selülozdan yapılır ve uzun yıllar boyunca renklerini ve dayanıklılıklarını korur. Pamuk kâğıtları genellikle daha pahalıdır, ama daha fazla silgiye, ıslanmaya ve katmana dayanır.

Kâğıdın bir başka bileşeni tutkaldır. Kâğıt tutkalı (sizing), liflerin mürekkebi ve suyu ne kadar emeceğini belirleyen bir işlemdir. Az tutkallı bir kâğıt mürekkebi bir kurutma kâğıdı gibi emer ve çizgiler yayılır; iyi tutkallanmış bir kâğıtta mürekkep yüzeyde kalır ve çizgiler keskin olur. Mürekkeple ve suyla çalışırken bu fark belirleyicidir.

Kâğıt nasıl seçilir ve sınanır?

Kâğıt seçerken üç soruyu sırayla sor. Hangi malzemeyi kullanacağım ve kaç katman süreceğim? Buna göre dokuyu ve gramajı seç. Çalışmayı saklayacak mıyım? Saklanacaksa asitsiz bir kâğıt seç. Suyla çalışacak mıyım? Çalışacaksan kalın ve iyi tutkallanmış bir kâğıt seç.

Ambalajdaki bilgiler başlangıç için yol gösterir, ama en güvenilir yöntem denemektir. Yeni bir kâğıdın kenarında küçük bir test yap: birkaç ton katmanı sür, bir bölgeyi sil, bir bölgeyi parlat, gerekiyorsa bir damla su ya da mürekkep dene. Kâğıdın nasıl davrandığını görmek, bütün bir çizimi riske atmadan önce birkaç dakika alır.

Kâğıdın tonu da bir seçimdir. Önceki derste gördüğün gibi, tonlu kâğıt orta değeri üstlenir; açık tenli bir portre için açık bej, koyu tenli bir portre için daha koyu bir kahverengi ya da gri kâğıt, eklenecek malzeme miktarını azaltır. Beyaz kâğıdın da tonları vardır: parlak beyazdan krem tonlarına kadar değişir ve bu, çizimin genel sıcaklığını hafifçe etkiler.

Uygulama

1. Malzeme: üç farklı kâğıt (örneğin ince bir fotokopi kâğıdı, orta dokulu bir çizim kâğıdı ve belirgin dokulu bir füzen ya da pastel kâğıdı), bir 2B kalem, bir füzen çubuğu ve bir hamur silgi. Süre yarım saat.
2. Her kâğıdın köşesine küçük bir etiketle adını ve gramajını yaz.
3. Her kâğıda aynı küçük küreyi 2B kalemle çiz; aynı sayıda katmanla tonla ve bir bölgesini silgiyle açmayı dene.
4. Her kâğıda füzenle kısa bir ton şeridi sür ve parmakla ya da bezle yay; tutunmayı ve bulaşmayı karşılaştır.
5. Üç kâğıdı masaya dizip her birinde hangi malzemenin daha iyi çalıştığını, silginin kâğıda ne yaptığını kısa notlarla yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Yanlış kâğıt iyi bir çizimi nasıl mahveder? Üç yoldan: ince bir kâğıt katmanlara, silgiye ve suya dayanamaz; yanlış dokulu bir kâğıt malzemeyi tutmaz ya da ayrıntıyı engeller; asidik bir kâğıt ise yıllar içinde sararıp kırılarak çalışmayı yok eder. Kâğıt seçerken gramaj dayanıklılığı, doku tutunmayı ve katmanı, asitsizlik ve lif ise kalıcılığı belirler; tutkal da mürekkebin ve suyun kâğıtta nasıl davranacağını etkiler. Dürer'in beş yüz yıldır ayakta duran mavi kâğıdı, iyi bir kâğıdın bir çizimin ömrünü nasıl taşıyabildiğini gösterir.

Ödevde aynı çizimi üç farklı kâğıtta deneyecek ve kâğıdın sonucu nasıl değiştirdiğini karşılaştıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç farklı kâğıtta aynı çizimi dene.

1. Gramajı, dokusu ve türü farklı üç kâğıt seç ve her birinin özelliklerini not et.
2. Basit bir nesneyi, aynı malzemeyle ve aynı sürede, üç kâğıtta ayrı ayrı çiz.
3. Her kâğıtta katman sayısını, silginin etkisini ve malzemenin tutunmasını gözle.
4. Üç çizimi yan yana koy ve hangi kâğıdın bu malzeme ve konu için en uygun olduğunu gerekçesiyle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Üç kâğıt gerçekten farklı özelliklerde mi seçildi; karşılaştırma aynı koşullarda mı yapıldı?
• Değer (Ton): Her kâğıtta ulaşılan en koyu değer ve katman sayısı not edildi mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Çizimler etiketli ve karşılaştırılabilir biçimde mi düzenlendi?
• Vardığın sonuç bir sonraki çizimin için hangi kâğıdı seçeceğini değiştirdi mi?

Kendini sına

1. Gramaj neyi ölçer?

• A) Kâğıdın rengini.
• B) Kâğıdın metrekare başına gram cinsinden ağırlığını.
• C) Kâğıdın asitliğini.
• D) Kâğıdın genişliğini.

2. Füzen ve pastel için hangi kâğıt daha uygundur?

• A) Belirgin dokulu kâğıt.
• B) Çok pürüzsüz, parlak kâğıt.
• C) İnce fotokopi kâğıdı.
• D) Gazete kâğıdı.

3. Asidik kâğıt zamanla ne yapar?

• A) Daha beyaz olur.
• B) Daha kalınlaşır.
• C) Sararır ve kırılganlaşır.
• D) Hiçbir değişiklik göstermez.

4. Kâğıt tutkalı neyi belirler?

• A) Kâğıdın kokusunu.
• B) Kâğıdın gramajını.
• C) Kâğıdın rengini.
• D) Kâğıdın mürekkebi ve suyu ne kadar emeceğini.

5. Suluboya kâğıtları neden çoğu zaman kalındır?

• A) Daha ucuz oldukları için.
• B) Islandıklarında dalgalanmamaları için.
• C) Grafit için üretildikleri için.
• D) Katlanabilmeleri için.

Cevaplar

1. B — Gramaj, metrekare başına gram cinsinden ağırlıktır ve kalınlığın kaba bir göstergesidir.
2. A — Dokulu yüzey gevşek malzemeyi girintilerinde tutar; pürüzsüz yüzeyde füzen kayar.
3. C — Lignin ve asit kalıntıları kâğıdı zamanla sarartır ve kırılganlaştırır.
4. D — Tutkal, liflerin sıvıyı emme miktarını ve çizgilerin keskinliğini belirler.
5. B — Kalın kâğıt suyu dengeli emer ve biçimini korur; ince kâğıt ıslanınca dalgalanır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı kürenin ince, orta dokulu ve belirgin dokulu üç kâğıttaki çizimi yan yana.
• Özgün fotoğraf: bir ay güneşte kalmış gazete kâğıdı ile asitsiz bir kâğıdın karşılaştırması.

Sonraki derse köprü

Kuru malzemeler burada tamamlanıyor. Sonraki modül mürekkebe geçiyor ve silinemeyen bir malzemeyle başlıyor: teknik kalem ve ince uçlu kalemle çizmenin, hata yapma şansı olmadığında çizgiye nasıl bir kararlılık kazandırdığını göreceğiz.