Renkli kalem

Öğrenme hedefi

Renkli kalemin yapısını, yani pigmentin mum ya da yağ bazlı bir bağlayıcıyla birleşmesini ve bunun kâğıttaki davranışını açıklayabileceksin. Hafif baskıyla ince katmanlar kurarak renkleri kâğıt üzerinde karıştırabilecek, güçlü baskıyla ya da renksiz bir karıştırıcıyla yüzeyi parlatarak pürüzsüz, yoğun alanlar elde edebilecek ve renkli kalemin yağlı boyaya nerede yaklaşıp nerede ondan ayrıldığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir kutudan birkaç renkli kalem al ve bir elmayı çiz. İlk denemede sonuç, çocukluktaki boyama kitaplarını hatırlatır: kâğıdın beyazı çizgilerin arasından görünür, renkler düz ve açık kalır, elma parlamaz. Sonra aynı kutuyla çalışılmış bir başka elma görürsün: yüzeyi pürüzsüz, renkleri derin, kabuğunda ışık kayıyor, yakından bakmasan bir yağlı boya sanırsın. Aradaki fark kalemlerde değil, onların nasıl kullanıldığındadır. Renkli kalemle yağlı boya etkisi mümkün mü?

Bir ölçüde evet. Renkli kalem, sabırlı katmanlama ve parlatmayla yağlı boyanın yoğunluğuna ve pürüzsüzlüğüne yaklaşabilir. Ama bunu farklı bir yoldan yapar: boya gibi örtmez, ışığı kâğıdın beyazından alır ve her katman bir öncekinin içinden görünür. Bu farkı anlamak, malzemeyi doğru kullanmanın ilk adımıdır.

Bağlam

Renkli kalemler uzun süre işaretleme ve düzeltme gibi gündelik işler için kullanıldı. Sanatçılar için üretilen, ışığa dayanıklı renkli kalemler ise yirminci yüzyılın başında ortaya çıktı. Alman kalem üreticisi Faber-Castell, 1908'de sanatçılara yönelik bir renkli kalem serisi piyasaya sürdü; üreticinin kendi anlatımına göre en büyük güçlük, kalem uçlarının ışık karşısında solmamasını sağlamaktı ve bu çok sayıda deneme gerektirdi. Başka üreticiler de sonraki on yıllarda benzer seriler çıkardı.

Bu kısa tarih, renkli kalemi bir çocuk oyuncağı olmaktan bir sanat malzemesine taşıyan şeyin ne olduğunu gösterir: pigmentin kalitesi ve kalıcılığı. Renk ne kadar güzel olursa olsun, birkaç yıl içinde güneşte soluyorsa bir sanat eserinde kullanılamaz. Bu yüzden bugün sanatçı kalitesindeki renkli kalemlerin ambalajlarında, her rengin ışığa ne kadar dayanıklı olduğunu gösteren işaretler bulunur.

Ana anlatım

Renkli kalem nasıl çalışır?

Renkli kalemin ucu, renk veren pigmentin bir bağlayıcıyla karıştırılıp sıkıştırılmasıyla yapılır. Bağlayıcı çoğunlukla mum ya da yağ bazlıdır. Mum bazlı kalemler genellikle daha yumuşaktır, kolay yayılır ve renkleri yoğundur; yağ bazlı kalemler daha sert, daha ince uçlu ve katmanlamaya daha elverişlidir. İki türün yan yana kullanılması da mümkündür.

Renkli kalemin en önemli özelliği yarı saydam olmasıdır. Kâğıda sürülen bir renk, altındaki rengi ya da kâğıdın beyazını tamamen örtmez; onunla birlikte görünür. Bu yüzden renkli kalemde ışık, grafitte olduğu gibi, çoğunlukla kâğıdın beyazından gelir. Beyaz kalem açık bir renk üzerine sürülebilir ama koyu bir alanı açmaz; bir kez koyulaştırılmış bir bölgeyi geri açmak çok zordur.

Renkli kalem silgiyle kolayca silinmez. Mum ya da yağ bağlayıcı pigmenti kâğıda yapıştırır; hamur silgi yalnızca hafif katmanları biraz açabilir. Bu yüzden renkli kalemle çalışırken açık ışıklar ve parlamalar baştan planlanır ve boş bırakılır.

Katmanlama nasıl yapılır?

Katmanlama (layering), renkli kalemin temel tekniğidir: hafif baskıyla, birçok ince katmanı üst üste sürmek. İlk katmanlar kâğıdın dokusunu doldurmadan, tepelerine renk bırakır; her yeni katman rengi derinleştirir ve öncekiyle karışır. Hafif baskının önemi, kâğıdın dokusunu korumaktır; güçlü baskıyla sürülen ilk katman kâğıdı düzleştirir ve sonraki katmanlar tutunacak yer bulamaz.

Renkler kâğıt üzerinde karışır. Sarının üzerine hafifçe kırmızı sürmek turuncu, mavinin üzerine sarı sürmek yeşil verir; ama bu karışım, iki rengin katmanlarının birbirinin içinden görünmesiyle oluşur. Sıranın da etkisi vardır: altta kalan renk üstteki rengin tonunu değiştirir. Aynı iki renk farklı sırayla sürüldüğünde farklı sonuçlar verebilir.

Kalemin nasıl sürüldüğü de yüzeyi belirler. Uzun ve paralel çizgiler, tarama dersinde gördüğün gibi, bir yön ve doku bırakır; küçük dairesel hareketler ya da her katmanda yönü biraz değiştirilen kısa çizgiler ise daha düzgün, çizgisiz bir yüzey verir. Kalemin ucunu sivri tutmak, pigmentin kâğıdın girintilerine daha iyi ulaşmasını sağlar; körelmiş bir uç girintilerin üzerinden kayar ve beyaz noktalar bırakır. Bu yüzden renkli kalemle çalışırken kalemtraş, kalem kadar sık kullanılan bir araçtır.

Koyulaştırmak için siyah kullanmak yerine koyu renk katmanları eklemek, rengi canlı tutar. Siyah bir kırmızıyı koyulaştırırken onu çoğu zaman kirli ve donuk gösterir; koyu bir kırmızı, bir kahverengi ya da koyu mavi bir katman ise hem koyulaştırır hem de rengi yaşatır. Renk derslerinde bu konuya ayrıntılı olarak döneceğiz; şimdilik kural basit: gölgeyi siyahla değil, koyu renklerle kur.

Bu yaklaşım, ten tonlarında özellikle önemlidir. Bir teni tek bir «ten rengi» kalemiyle boyamak, her tende düz ve cansız bir sonuç verir. Açık bir tende sarı, pembe ve hafif bir mavi ya da yeşil katmanlar birlikte yaşayabilir; koyu bir tende ise derin kahverengiler, bordolar, morlar ve koyu mavilerle kurulan zengin koyular, siyahla kurulan düz bir grinin sağlayamayacağı sıcaklığı ve derinliği verir. Her tende ışık bölgeleri, çoğunlukla kâğıdın beyazına yakın bırakılan ya da çok hafif renklendirilen yerlerdir.

Parlatma nasıl yapılır?

Parlatma (burnishing), birkaç katman sürüldükten sonra güçlü baskıyla ya da renksiz bir karıştırıcı kalemle yüzeyin üzerinden geçmektir. Bu baskı pigmenti ve bağlayıcıyı kâğıdın girintilerine iter, dokuyu düzleştirir ve beyaz noktaları kapatır. Sonuç, pürüzsüz, parlak ve yoğun bir yüzeydir; renkli kalem çalışmalarına yağlı boya benzeri görünümü veren şey çoğunlukla budur.

Parlatma genellikle son aşamalarda yapılır, çünkü kâğıdın dokusunu doldurur ve sonraki katmanların tutunmasını zorlaştırır. Parlatılmış bir yüzeye birkaç katman daha eklenebilir, ama sınırlıdır. Açık bir renkle ya da beyaz kalemle parlatmak, renkleri hem birleştirir hem de biraz açar; renksiz karıştırıcı kalem ise rengi değiştirmeden birleştirir.

Mum bazlı kalemlerde yoğun parlatılmış yüzeylerde zamanla beyazımsı bir pus oluşabilir; buna mum puslanması (wax bloom) denir. Mum yüzeye çıkar ve renkleri soluk gösterir. Yumuşak bir bezle hafifçe silmek pusu giderir; bazı ressamlar bitmiş çalışmayı ince bir sabitleyici katmanıyla korur. Bir başka yöntem, katmanları kokusuz bir çözücüyle ince bir fırça ya da pamuklu çubukla eritip karıştırmaktır; bu yöntem kâğıt dokusunu hızla doldurur. Çözücüleri iyi havalandırılan bir yerde ve az miktarda kullanmak gerekir.

Renkli kalem yağlı boyaya nerede yaklaşır, nerede ayrılır?

Renkli kalem, sabırlı katmanlama ve parlatmayla yağlı boyanın iki niteliğine yaklaşır: renk yoğunluğuna ve yüzey pürüzsüzlüğüne. Küçük ölçekte, bir meyve ya da bir nesne gibi bir konuda, sonuç uzaktan boyalı bir yüzeyi andırabilir.

Ama süreç temelden farklıdır. Yağlı boya örtücüdür; koyu bir alanın üzerine açık bir renk sürülebilir ve bir hata üstü boyanarak düzeltilebilir. Renkli kalemde ise ışık kâğıttan gelir, koyu bir alan geri açılamaz ve bütün çalışma açıktan koyuya doğru, geri dönmeden ilerler. Ayrıca renkli kalem yavaştır: yağlı boyada bir fırça darbesiyle kurulan geniş bir alan, renkli kalemde onlarca katman gerektirebilir. Bu yüzden renkli kalem genellikle küçük ve orta ölçekli, ayrıntılı çalışmalar için tercih edilir.

Sonuç olarak renkli kalem yağlı boyanın bir taklidi değil, kendi mantığı olan bir malzemedir. Onu yağlı boya gibi kullanmaya çalışmak yerine, yarı saydam katmanlarını, kâğıdın ışığını ve parlatmanın yoğunluğunu kullanmak, en güçlü sonuçları verir.

Uygulama

1. Malzeme: birkaç renkli kalem (en azından sarı, turuncu, kırmızı, koyu kırmızı, kahverengi, koyu mavi ve beyaz), isteğe bağlı renksiz bir karıştırıcı kalem, orta dokulu bir kâğıt, bir kalemtraş ve model olarak kırmızı bir elma. Süre bir saat.
2. Elmayı lambanın ışığı altına koy ve dış hattını açık bir renkle çok hafifçe çiz. Parlamanın yerini belirle ve orayı baştan boş bırak.
3. İlk katmanı sarıyla, bütün elmaya çok hafif baskıyla sür. Sonra kırmızıyı katman katman ekle; ışık yanında hafif, gölge yanında daha yoğun.
4. Gölgeyi siyah yerine koyu kırmızı, kahverengi ve koyu maviyle derinleştir. Her katmanı hafif baskıyla, önceki katmanın yönüne hafifçe açılı olarak sür.
5. Birkaç katmandan sonra ışık yanını beyaz ya da açık sarı bir kalemle, gölge yanını karıştırıcı kalemle güçlü baskıyla parlat. Parlamaya dokunma.
6. Parlatılmış yüzeye son vurguları ekle: en koyu gölgeye bir katman daha koyu renk, parlamanın kenarına ince bir geçiş. Elmayı birkaç adım uzaktan kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Renkli kalemle yağlı boya etkisi mümkün mü? Bir ölçüde evet: hafif baskıyla kurulan çok sayıda katman ve sonunda yapılan parlatma, yağlı boyanın renk yoğunluğuna ve pürüzsüzlüğüne yaklaşan bir yüzey verir. Ama renkli kalem kendi mantığıyla çalışır: yarı saydamdır, ışığı kâğıdın beyazından alır, koyu bir alanı geri açamaz ve açıktan koyuya doğru ilerler. Gölgeler siyahla değil koyu renk katmanlarıyla, ten tonları tek bir kalemle değil birbirinin içinden görünen renklerle kurulur; mum puslanması bir bezle, kalıcılık ise ışığa dayanıklı kalemlerle yönetilir. Sanatçı kalemlerinin yirminci yüzyılın başında ortaya çıkması, bu malzemeyi ciddiye almanın ilk koşulunun kalıcılık olduğunu hatırlatır.

Ödevde bir meyveyi renkli kalemle, katmanlama ve parlatmayı birlikte kullanarak çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir meyveyi renkli kalemle çiz.

1. Kabuğu belirgin renkte bir meyve seç ve yandan gelen tek bir ışıkla aydınlat; parlamanın yerini baştan işaretle.
2. Meyveyi en açık renkten başlayarak, hafif baskıyla en az beş katmanda kur.
3. Gölgeleri siyah kullanmadan, koyu renk katmanlarıyla derinleştir.
4. Son aşamada bir bölgeyi parlat ve parlatılmış ile parlatılmamış yüzeyi karşılaştırarak kısa bir not yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Katmanlar hafif baskıyla mı kuruldu; parlatma son aşamada ve kontrollü mü yapıldı?
• Değer (Ton): Gölgeler siyah olmadan yeterince derin mi; parlama boş bırakıldı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Işıktan gölgeye geçiş yumuşak mı; parlamanın kenarı doğru keskinlikte mi?
• Parlatılmış yüzey ile parlatılmamış yüzey arasında gözlediğin fark neydi?

Kendini sına

1. Renkli kalemin kâğıttaki en belirgin özelliği nedir?

• A) Tamamen örtücü olması.
• B) Yarı saydam olması; ışığın büyük ölçüde kâğıdın beyazından gelmesi.
• C) Kolayca silinmesi.
• D) Yalnızca siyah kâğıtta kullanılabilmesi.

2. Katmanlamada ilk katmanlar neden hafif baskıyla sürülür?

• A) Kalemin ucu kırılmasın diye.
• B) Renkler daha açık görünsün diye.
• C) Kâğıdın dokusu dolmasın ve sonraki katmanlar tutunabilsin diye.
• D) Silgi daha iyi çalışsın diye.

3. Renkli kalemde gölgeyi koyulaştırmak için hangisi önerilir?

• A) Koyu renk katmanları eklemek.
• B) Siyah kalemle kaplamak.
• C) Grafit kalem kullanmak.
• D) Silgiyle bastırmak.

4. Parlatma ne sağlar?

• A) Kâğıdın dokusunu açar.
• B) Renkleri tamamen siler.
• C) Işıkları geri açar.
• D) Pigmenti girintilere iterek pürüzsüz, yoğun ve parlak bir yüzey verir.

5. Renkli kalemle yağlı boya arasındaki temel süreç farkı nedir?

• A) Renkli kalem örtücüdür, yağlı boya saydamdır.
• B) Renkli kalemde koyu bir alan geri açılamaz ve çalışma açıktan koyuya ilerler; yağlı boyada açık renk koyunun üzerine sürülebilir.
• C) İkisi arasında hiçbir fark yoktur.
• D) Yağlı boya yalnızca küçük ölçekte kullanılır.

Cevaplar

1. B — Renkli kalem yarı saydamdır; katmanlar birbirinin ve kâğıdın içinden görünür.
2. C — Hafif baskı dokuyu korur; güçlü ilk katman kâğıdı düzleştirir ve sonraki katmanları engeller.
3. A — Koyu renk katmanları rengi canlı tutarak koyulaştırır; siyah donuklaştırır.
4. D — Güçlü baskı dokuyu doldurur, beyaz noktaları kapatır ve boyaya benzer bir yüzey verir.
5. B — Kalemde ışık kâğıttan gelir; boyanın örtücülüğü olmadığı için koyu alanlar geri açılamaz.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı elmanın tek katmanlı, beş katmanlı ve parlatılmış üç hâli yan yana.
• Özgün fotoğraf: sarı üzerine kırmızı ve kırmızı üzerine sarı sürülmüş iki kare; sıranın rengi değiştirmesi.
• Özgün şema: biri açık, biri koyu iki ten tonu için renkli kalem katman sırası; siyah kullanılmadan kurulan gölgeler.

Sonraki derse köprü

Renkli kalem, grafit, füzen ve konte, hepsi kâğıdın yüzeyine ne kadar tutunabildiklerine bağlıdır. Sonraki ders kâğıdın kendisine bakıyor: gramajın, dokunun ve asitsizliğin bir çizimi nasıl taşıdığını ya da yanlış bir kâğıdın iyi bir çizimi nasıl mahvedebildiğini göreceğiz.