Konte ve tonlu kâğıt

Öğrenme hedefi

Gri, bej ya da renkli bir kâğıdın orta değeri üstlendiği bir çizimde yalnızca koyuları ve ışıkları ekleyerek hacim kurabileceksin. Konte kalemlerinin ve tebeşirlerin kâğıttaki davranışını açıklayabilecek, siyah, kırmızı ve beyaz tebeşirle çalışılan üç renk tekniğini tanıyabilecek ve kâğıt tonunu konunun değer aralığına göre seçebileceksin.

Kanca

Beyaz bir kâğıda bir yumurta çiz. Işık alan yanı için kâğıdın beyazını korursun, ama yumurtanın geri kalanını, yarı tonları, gölgeyi, arka planı, hepsini kalemle kurman gerekir. Şimdi aynı yumurtayı orta gri bir kâğıda çiz: gölgeyi siyahla koyulaştır, ışık alan yanı beyaz tebeşirle aç, yarı tonları kâğıdın kendi grisine bırak. Birkaç dakika içinde yumurta kâğıttan kabarır. Gri kâğıt neden ışığı daha hızlı çizdirir?

Çünkü gri kâğıt, değer skalasının ortasını hazır olarak verir. Beyaz kâğıtta bütün tonları koyulaştırarak kurmak gerekirken, gri kâğıtta iki yönde çalışılır: koyulara doğru siyahla, ışıklara doğru beyazla. Çalışmanın büyük bir kısmı, kâğıdın zaten sunduğu orta tondur.

Bağlam

Los Angeles'taki J. Paul Getty Müzesi'nde, Jean-Antoine Watteau'nun yaklaşık 1716–1717 yıllarında çizdiği Üç Kadın Çalışması adlı bir kâğıt bulunur. Watteau bu çizimde kırmızı, siyah ve beyaz tebeşiri birlikte kullandı. Müzenin açıklamasına göre sanatçı üç rengi birbirine karıştırmadan, her tebeşiri ayrı ayrı sürerek parlak bir renk etkisi elde etti. Her figür ayrı bir çalışma olsa da, Watteau üçünü sayfada dengeli bir düzen kuracak biçimde yerleştirdi.

Bu tekniğin Fransızca adı trois crayons, yani «üç kalem»dir. Kırmızı tebeşir ten ve sıcak tonlar için, siyah tebeşir koyular ve gölgeler için, beyaz tebeşir ise ışıklar için kullanılır. Üç renk, kâğıdın orta tonuyla birleştiğinde, az araçla tam bir renk ve hacim duygusu verir. Watteau bu tekniğin en tanınmış uygulayıcılarından biridir ve çizimleri, yağlı boyanın renkli etkisine şaşırtıcı biçimde yaklaşır.

Ana anlatım

Tonlu kâğıt nasıl çalışır?

Tonlu kâğıt (toned paper), beyaz olmayan, genellikle gri, bej, kahverengi ya da mavimsi bir orta değerde üretilmiş kâğıttır. Değer skalasında beşinci basamağa, yani ortaya yakın durduğunda, en verimli çalışma alanını sağlar. Bu kâğıtta skalanın koyu yarısı siyah ya da koyu bir malzemeyle, açık yarısı beyaz bir malzemeyle eklenir; ortadaki basamaklar kâğıdın kendisidir.

Bu düzenin en büyük yararı, ışığın ayrı bir malzemeyle eklenmesidir. Beyaz kâğıtta ışık, çevresini koyulaştırarak dolaylı olarak kurulur; tonlu kâğıtta ise ışık doğrudan çizilir. Bu, ışık bölgelerini, parlamaları ve yansıyan ışıkları hızla ve kesin biçimde yerleştirmeyi sağlar. 1.5.02'de öğrendiğin ışık bölgeleri, tonlu kâğıtta iki ayrı malzemeyle ayrı ayrı kurulur: gölge ailesi siyahla, ışık ailesi beyazla.

Tonlu kâğıdın bir disiplini vardır: beyaz yalnızca ışık ailesinde, siyah yalnızca gölge ailesinde kullanılır. Beyazı gölgenin içine, siyahı ışığın içine taşımak, iki malzemeyi karıştırıp çamurlu bir gri üretir ve kâğıdın orta değer avantajını yok eder. Bu yüzden önce gölge sınırını çizmek ve iki aileyi baştan ayırmak önemlidir.

Konte ve tebeşir nasıl davranır?

Konte kalemi (conté crayon), pigment, kil ve bağlayıcının preslenmesiyle yapılan, kare kesitli sert bir çubuktur. Adını, on sekizinci yüzyılın sonunda grafit ile kili karıştırma yöntemini geliştiren Nicolas-Jacques Conté'den ve onun adını taşıyan üreticiden alır; ilk malzeme dersinde onun kurşun kalemin tarihindeki rolünü görmüştün. Konte, füzenden daha sert ve daha yağlıdır; kâğıda daha sıkı tutunur, daha az bulaşır, ama daha zor silinir.

Konte kalemleri genellikle siyah, beyaz, sanguine denen kırmızı-kahverengi ve bistr ya da sepya denen koyu kahverengi tonlarda bulunur. Sanguine ton, yüzyıllar boyunca figür ve portre çalışmalarında tenin sıcaklığını anlatmak için kullanılmıştır. Kare kesitli çubuğun köşesi ince çizgiler, yan yüzü geniş tonlar verir; grafitteki gibi bir derece ölçeği yerine, konte sertlikleri markaya göre değişen birkaç çeşitle sunulur.

Beyaz tebeşir ya da beyaz konte, tonlu kâğıttaki en değerli malzemedir ama en az kullanılması gerekendir. Beyaz, kâğıdın üzerinde en güçlü farkı yaratır ve bu yüzden göz ilk ona gider. Her ışık bölgesini beyazla doldurmak, çizimi sert ve düz gösterir. Beyazı yalnızca en açık ışıklarda ve parlamalarda, yarı tonlarda ise hafif bir dokunuşla ya da hiç kullanmamak, kâğıdın grisinin çalışmasına izin verir.

Üç renk tekniği nasıl uygulanır?

Üç renk tekniği, genellikle bej ya da açık kahverengi bir kâğıt üzerinde siyah, kırmızı ve beyaz tebeşirle çalışır. İlk adım, formu kırmızı tebeşirle hafifçe kurmaktır; kırmızı, ten ve sıcak yüzeyler için hem çizgi hem ton görevi görür. İkinci adım, en koyu gölgeleri ve vurguları siyahla eklemektir: gözbebekleri, burun delikleri, saçın en koyu kısımları, temas gölgeleri. Üçüncü adım, ışıkları beyazla vurgulamaktır: alındaki parlama, burun sırtı, gözdeki ışık.

Watteau'nun çalışmalarında görüldüğü gibi, üç renk birbirine karıştırılmadan ayrı ayrı sürüldüğünde parlaklıklarını korur. Kırmızı ile siyahın yan yana durması, göz tarafından sıcak bir koyuluk olarak okunur; kırmızının üzerine hafifçe değen beyaz, pembe bir ışık etkisi verir. Bu, gözün küçük renk lekelerini bir arada okumasına dayanır.

Üç renk tekniği özellikle portrede güçlüdür, çünkü kırmızı tebeşir tenin sıcaklığını, siyah derinliğini, beyaz ışığını verir. Ama ten tonlarının çeşitliliği, kâğıt ve tebeşir seçimini de etkiler. Açık bir ten için açık bej bir kâğıt ve sanguine iyi bir eşleşme olabilir. Koyu bir ten için daha koyu, kahverengi ya da sıcak gri bir kâğıt seçmek, kâğıdın tenin orta değerine yakın durmasını sağlar; derin gölgeler siyahla, sıcak yarı tonlar koyu kahverengi ya da sanguine ile, ışıklar ise beyazla ve bazen hafif bir soğuk tonla kurulur. Kâğıdı tenin orta değerine göre seçmek, her tende çalışmanın büyük kısmını kâğıda bırakır.

Kâğıt tonu nasıl seçilir?

Tonlu kâğıdı seçmenin en basit yolu, konunun baskın orta değerine bakmaktır. Bir natürmortta nesnelerin ve zeminin ortalama değeri orta griye yakınsa, orta gri bir kâğıt en verimli seçimdir. Konu çoğunlukla açıksa daha açık bir kâğıt, çoğunlukla koyuysa daha koyu bir kâğıt seçilir; böylece eklemen gereken malzeme azalır.

Kâğıdın rengi de bir karardır. Soğuk gri ya da mavimsi bir kâğıt, beyaz ışıklarla birlikte serin bir atmosfer kurar; sıcak bej ya da kahverengi bir kâğıt, kırmızı tebeşirle birlikte sıcak bir hava verir. On altıncı yüzyıl Venedik'inde ressamlar mavi kâğıt üzerine siyah ve beyaz tebeşirle sık çalıştı; mavi kâğıt, ışıklara serin bir parlaklık kazandırır.

Kâğıdın dokusu da önemlidir. Tebeşir ve konte, biraz pürüzlü bir yüzeye daha iyi tutunur. Çok pürüzsüz bir kâğıtta tebeşir kayar; çok pürüzlü bir kâğıtta ise ince ayrıntı zorlaşır. Pastel ve tebeşir için üretilmiş, orta dokulu tonlu kâğıtlar başlangıç için güvenilir bir seçimdir.

Uygulama

1. Malzeme: orta gri ya da bej tonlu bir kâğıt, siyah konte ya da siyah tebeşir, beyaz konte ya da beyaz tebeşir, isteğe bağlı bir sanguine konte, bir hamur silgi ve bir kâğıt mendil. Model olarak açık renkli bir yumurta ya da mat bir top ve tek bir lamba. Süre kırk dakika.
2. Lambayı nesnenin bir yanına, omuz hizasının biraz üstüne yerleştir; odadaki öbür ışıkları kapat. Kâğıdın tonunu nesnenin orta değeriyle karşılaştır: nesnenin yarı tonları kâğıda yakın olmalı.
3. Siyah konteyle biçimin çevresini ve ışığın bittiği hattı çok hafif işaretle; masadaki gölgenin sınırını da belirt.
4. Gölge ailesini siyahla kur: nesnenin gölge yanını ve düşen gölgeyi, temas gölgesinde en koyu olacak biçimde doldur. Gölge içinde yansıyan ışık için kâğıdın grisini açık bırak.
5. Işık ailesini beyazla kur: yalnızca ışığa en dönük bölgeye ve parlamaya beyaz ekle. Yarı tonları kâğıda bırak; beyazı gölgenin içine taşıma.
6. Birkaç adım geri çekil ve yumurtanın kâğıttan kabarıp kabarmadığına bak. Beyaz fazla geldiyse hamur silgiyle hafifçe kaldır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Gri kâğıt neden ışığı daha hızlı çizdirir? Çünkü değer skalasının ortasını hazır olarak verir: çalışma iki yönde ilerler, koyulara doğru siyahla, ışıklara doğru beyazla, ve orta tonlar kâğıdın kendisidir. Işık dolaylı olarak değil, doğrudan çizilir; bu da parlamaları ve ışık bölgelerini hızla ve kesin biçimde kurmayı sağlar. Beyaz az kullanıldıkça güçlenir, siyah ile beyaz birbirine karışmadan ayrı ailelerde kalır ve kâğıt tonu konunun orta değerine göre seçilir. Watteau'nun Üç Kadın Çalışması, kırmızı, siyah ve beyazın tonlu bir kâğıt üzerinde ne kadar zengin bir etki yaratabildiğini gösterir.

Ödevde tonlu bir kâğıt üzerinde yalnızca beyaz ve siyahla bir nesne çizecek, orta tonları kâğıda bırakacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Tonlu kâğıtta beyaz ve siyahla bir nesne çiz.

1. Basit bir nesne seç, üzerine yalnızca yandan ışık düşsün; sonra nesnenin orta değerine yakın tonlu bir kâğıt seç.
2. Karanlık tarafı ve masaya düşen gölgeyi siyahla kur; temas noktasını en koyu bırak.
3. Beyazı yalnızca en açık ışıklarda ve parlamada kullan; yarı tonları kâğıdın tonuna bırak.
4. Çalışmanın kenarına, beyazı ve siyahı hangi bölgelerde kullandığını ve kâğıda hangi bölgeleri bıraktığını kısa bir notla yaz.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Siyah gölgede, beyaz ışıkta mı kaldı; kâğıdın orta tonu yarı tonları taşıyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Beyaz az ve etkili mi kullanıldı; iki malzeme karışıp çamurlaşmadı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Beyaz vurgunun kenarı net mi; ışığın bittiği hat yüzeyin kıvrımını izliyor mu?
• Kâğıdın tonu konuna uygun muydu; farklı bir ton seçseydin ne değişirdi?

Kendini sına

1. Tonlu kâğıdın en büyük yararı nedir?

• A) Silgiyi gereksiz kılması.
• B) Değer skalasının ortasını hazır olarak vermesi ve ışığın doğrudan çizilmesine izin vermesi.
• C) Kalemin daha uzun dayanması.
• D) Yalnızca renkli çalışmalarda kullanılabilmesi.

2. Tonlu kâğıtta beyaz nasıl kullanılmalıdır?

• A) Bütün aydınlık bölgeyi kaplayarak.
• B) Gölgenin içinde.
• C) Yalnızca en açık ışıklarda ve parlamalarda, az miktarda.
• D) Arka planın tamamında.

3. Üç renk tekniğinde hangi üç renk kullanılır?

• A) Kırmızı, siyah ve beyaz.
• B) Mavi, sarı ve kırmızı.
• C) Yeşil, siyah ve beyaz.
• D) Sarı, kahverengi ve beyaz.

4. Siyah ile beyaz aynı yerde karıştırılırsa ne olur?

• A) Daha parlak bir ışık oluşur.
• B) Daha derin bir gölge oluşur.
• C) Kâğıdın tonu açılır.
• D) Çamurlu bir gri oluşur ve kâğıdın orta değer avantajı kaybolur.

5. Koyu tenli bir modelin portresinde tonlu kâğıt nasıl seçilebilir?

• A) Her zaman en açık beyaz kâğıt seçilir.
• B) Kâğıt tenin orta değerine yakın, daha koyu kahverengi ya da sıcak gri seçilebilir.
• C) Kâğıt tonu portrede önemsizdir.
• D) Yalnızca mavi kâğıt kullanılır.

Cevaplar

1. B — Kâğıt orta basamakları karşılar; koyular siyahla, ışıklar beyazla doğrudan eklenir.
2. C — Beyaz en güçlü farkı yaratır; az kullanıldığında ışığı en etkili biçimde anlatır.
3. A — Trois crayons kırmızı, siyah ve beyaz tebeşirle çalışır; kırmızı ten ve sıcak tonları taşır.
4. D — İki malzemenin karışımı ne gölge ne ışık olan kirli bir gri üretir.
5. B — Kâğıdı tenin orta değerine yakın seçmek, çalışmanın büyük kısmını kâğıda bırakır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı yumurtanın beyaz kâğıtta ve orta gri kâğıtta iki çizimi yan yana.
• Özgün şema: tonlu kâğıtta değer skalası; koyu yarı siyahla, açık yarı beyazla, orta basamaklar kâğıtla.

Sonraki derse köprü

Üç renk tekniğinde renk ilk kez çizime girdi. Sonraki ders renkli kalemlere geçiyor: katman katman sürülen ve parlatılan renklerle, yağlı boyanın yoğunluğuna yaklaşan bir yüzeyin nasıl kurulabileceğini göreceğiz.