Füzen

Öğrenme hedefi

Çubuk füzen ile sıkıştırılmış kömürü birbirinden ayırabilecek ve ikisinin kâğıttaki davranışını, yani koyuluğunu, silinebilirliğini, bulaşmasını ve dokusunu açıklayabileceksin. Füzenin yan yüzüyle geniş ton alanları kurabilecek, ucuyla çizgi çekebilecek, parmak, bez ve silgiyle tonu yayıp kaldırabilecek ve bitmiş bir füzen çalışmasını güvenli biçimde sabitleyebileceksin.

Kanca

Fransa'nın güneyindeki Chauvet Mağarası'nın duvarlarında, at başları, gergedanlar, aslanlar ve ayılar siyah çizgiler ve lekelerle resmedilmiştir. Bu siyahların büyük bir kısmı kömürdür: yakılmış ağaçtan kalan karbon. Radyokarbon tarihlemeleri, mağaradaki siyah çizimlerin çoğunun otuz binlerce yıl öncesine ait olduğunu gösterir. Bugün bir resim atölyesine girdiğinde, öğrencilerin elinde yine yanmış ağaçtan yapılmış siyah çubuklar görürsün. Mağara ressamlarının malzemesi neden hâlâ vazgeçilmez?

Çünkü kömür, çok az kuru malzemenin bir arada sunduğu birkaç şeyi birden verir: hızla geniş bir alanı kaplayan, parlamayan derin bir siyah; bir bezle silinebilen, yeniden çizilebilen bir iz; ve tek bir çubuğun, dokunuşa göre soluk bir griden kapkaranlık bir lekeye uzanabilmesi.

Bağlam

Chauvet Mağarası 1994'te keşfedildi. Mağaradaki kömür çizimleri, zemindeki kömür parçaları ve duvarlardaki meşale izleri üzerinde yapılan çok sayıda radyokarbon tarihlemesi, mağaranın iki ayrı dönemde kullanıldığını gösterir. 2016'da yayımlanan bir çalışmaya göre birinci dönem yaklaşık 37.000 ile 33.500 yıl öncesi arasındadır ve siyah çizimlerin çoğu bu döneme aittir. Bu çizimler, kömürün insanın bilinen en eski çizim malzemelerinden biri olduğunu gösterir.

Yirminci yüzyılda Alman sanatçı Käthe Kollwitz, füzeni insan yüzünün ve bedeninin ağırlığını anlatmak için kullandı. Washington'daki Ulusal Sanat Galerisi'nde, 1933 tarihli bir kömür otoportresi bulunur: kahverengi, çizgili Ingres kâğıdı üzerine kömür, yaklaşık 48 × 66 cm. Sanatçı kendini soldan profilden, elindeki kalemle çizerken gösterir; yüz ve el geniş, yumuşak siyah lekelerle kurulmuş, kolun hareketi tek bir güçlü çapraz çizgiye indirgenmiştir. Bu çizim, füzenin hem hızını hem de derinliğini aynı sayfada gösterir.

Ana anlatım

Füzen nedir ve türleri nelerdir?

Türkçedeki füzen sözcüğü Fransızca fusain sözcüğünden gelir. Aynı sözcük, çizim kömürü yapmak için geleneksel olarak kullanılan bir çalı türünün, iğ ağacının (Euonymus) da adıdır. Füzen, ince ağaç dallarının havasız ortamda yavaşça yakılmasıyla elde edilir; geriye neredeyse saf karbondan oluşan hafif ve kırılgan bir çubuk kalır. Bugün söğüt ve asma dallarından yapılan çubuklar yaygındır.

Çubuk füzen yumuşaktır ve kâğıda gevşek tutunur. Bu yüzden bir bezle ya da parmakla kolayca silinir; ilk kompozisyon çizgilerini kurmak ve sık sık düzeltmek için idealdir. Kalınlıkları ince bir kalemden parmak kalınlığına kadar değişir. Sıkıştırılmış kömür ise kömür tozunun bir bağlayıcıyla preslenmesiyle yapılır; daha yoğun, daha koyu ve kâğıda daha sıkı tutunan bir iz bırakır. Silinmesi daha zordur, ama en derin siyahları o verir. Kömür kalemler ise sıkıştırılmış kömürün tahta bir kılıf içine konmuş hâlidir; ince çizgiler ve ayrıntılar için kullanılır.

Bir önceki dersteki grafitle karşılaştırıldığında füzenin en belirgin farkı yüzeyidir. Grafit koyulaştıkça parlar; füzen mat kalır. Bu yüzden en koyu değerler füzenle daha derin ve daha düz görünür. Karşılığında füzen daha kırılgan, daha tozlu ve daha kolay bulaşan bir malzemedir.

Füzen neden hâlâ vazgeçilmez?

Birinci sebep hızdır. Bir füzen çubuğunu yan yatırıp kâğıda sürmek, birkaç saniyede geniş bir ton alanı kaplar. Bu, notan eskizlerinde ve büyük kompozisyonlarda, önce kütleleri kurup sonra ayrıntıya inme alışkanlığıyla tam olarak örtüşür. Grafitle bir saatlik tarama gerektiren bir gölge, füzenle birkaç dakikada kurulabilir.

İkinci sebep düzeltilebilirliktir. Çubuk füzenin izi bir bezle silinip yeniden çizilebildiği için, ilk kararlarda cesur olmak kolaylaşır. Yanlış bir çizgi korkulacak bir şey değil, bir sonraki çizginin taslağıdır. Pek çok resim atölyesinde figür ve portre çalışmalarının füzenle başlamasının nedenlerinden biri budur: öğrenci biçimi aramaya, bulmaya ve düzeltmeye cesaretlenir.

Üçüncü sebep değer aralığıdır. Tek bir çubuk, hafif bir dokunuşla açık bir gri, bastırılarak ve katmanlanarak derin bir siyah verebilir. Sıkıştırılmış kömür eklendiğinde aralık daha da genişler. Bu, özellikle koyu zeminli çalışmalarda ve koyu tenli figürlerin portrelerinde değerlidir: tenin derin gölgeleri, kâğıdı ezmeden ve parlamadan kurulabilir. Daha açık bir tende ise aynı malzeme çok hafif kullanılır ve ışıklar kâğıdın kendisine bırakılır.

Füzenle nasıl çalışılır?

Füzeni tutmanın iki temel yolu vardır. Uçla çalışmak, çubuğu bir kalem gibi tutup ince ya da kalın çizgiler çekmektir; çubuğun ucunu zımpara kâğıdıyla ya da bir bıçakla sivriltmek ince çizgiyi kolaylaştırır. Yan yüzle çalışmak, çubuğu kırıp kısa bir parçayı kâğıda yatırarak geniş bir iz bırakmaktır; baskıyı değiştirerek tonun koyuluğu ayarlanır.

Füzen tozu yayılarak ton kurar. Bir kâğıt mendil, bir güderi ya da bir harmanlama kalemi tonu yumuşak bir yüzeye dönüştürür. Pek çok ressam füzeni parmakla da yayar; ama deri yağının kâğıtta iz bırakabileceği ve o bölgenin sonradan kömürü düzensiz tutabileceği unutulmamalıdır. Bu yüzden geniş alanlarda bez ya da güderi, küçük alanlarda harmanlama kalemi daha kontrollü sonuç verir.

Füzen, silgiyle ışık kaldırmak için belki de en uygun malzemedir. Kâğıda gevşek tutunduğu için bir hamur silgi onu kolayca alır. Koyu bir füzen zemininden hamur silgiyle ışık çıkarmak, eksiltmeli çizimin en doğal biçimidir; önceki derslerde grafitle denediğin yöntem, füzenle çok daha hızlı ve geniş çalışır.

Füzen çalışması nasıl korunur?

Füzenin gevşek tutunması bir avantajdır, ama bitmiş bir çalışmayı korumayı gerektirir. Füzen çalışmaları genellikle kâğıdı dikey ya da eğik bir yüzeye yaslayarak yapılır; böylece dökülen toz kâğıdın üstünde birikmez, aşağıya düşer. Tozu üflemek yerine kâğıdı hafifçe tıklatarak dökmek, tozun havaya ve yüzüne dağılmasını önler.

Bitmiş bir çalışma sabitleyiciyle korunur. Sabitleyici (fixative), kömür parçacıklarını kâğıda yapıştıran ince bir sprey vernikidir. Kâğıdı dik tutup spreyi otuz santim kadar uzaktan, hafif ve eşit katmanlarla sıkmak gerekir; tek bir ağır katman tonları koyulaştırıp lekelere yol açabilir. Sabitleyiciyi açık havada ya da iyi havalandırılan bir yerde kullanmak ve buharını solumamak önemlidir. Çalışma sırasında da ara ara hafif bir sabitleyici katman sürmek, üstüne yeni katmanlar eklemeyi kolaylaştırır; ama sabitlenmiş kısım artık kolayca silinmez.

Kâğıt seçimi de önemlidir. Füzen için hafif dokulu, çizgili ya da pürüzlü kâğıtlar kömürü daha iyi tutar. Çok pürüzsüz kâğıtlarda füzen kayar ve tutunmaz. Kollwitz'in kullandığı çizgili Ingres kâğıdı, bu tür kâğıtların klasik örneklerindendir.

Uygulama

1. Malzeme: bir paket çubuk füzen, bir sıkıştırılmış kömür çubuğu, bir kâğıt mendil ya da güderi, bir hamur silgi, bir parça zımpara kâğıdı, füzene uygun dokulu bir kâğıt ve bir kutu sabitleyici. Toplam süre yaklaşık kırk dakika.
2. Kâğıdı dik ya da eğik bir yüzeye yasla. Füzen çubuğunun ucunu zımparayla sivrilt ve kenarda ince, orta ve kalın üç çizgi çek.
3. Çubuğun kısa bir parçasını yan yatırarak bir ton şeridi sür: bir uçta hafif, öbür uçta güçlü baskı. Aynı şeridi sıkıştırılmış kömürle tekrarla ve iki siyahın derinliğini karşılaştır.
4. Şeritlerin yarısını mendil ya da güderiyle yay; yayılmış ve yayılmamış yüzeylerin farkına bak.
5. Yayılmış bölgenin içinden hamur silgiyle küçük bir ışık kaldır ve sıkıştırılmış kömür bölgesinde aynı işlemi dene; hangisinin daha kolay açıldığını not et.
6. Test sayfasını dik tut, sabitleyiciyi otuz santim uzaktan tek hafif bir katman olarak uygula, kurumasını bekle ve parmakla hafifçe dokunarak tozun tutunup tutunmadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Mağara ressamlarının malzemesi neden hâlâ vazgeçilmez? Çünkü kömür, az sayıda kuru malzemenin birlikte sunduğu nitelikleri taşır: geniş alanları hızla kaplayan, parlamayan derin bir siyah; bezle silinip yeniden çizilebilen bir iz; ve baskıyla açıktan en koyuya uzanan bir aralık. Çubuk füzen ilk kararlar ve düzeltmeler için, sıkıştırılmış kömür en derin siyahlar için kullanılır; ton bez ve güderiyle yayılır, hamur silgiyle kaldırılır ve bitmiş çalışma sabitleyiciyle korunur. Chauvet'nin otuz binlerce yıllık çizgilerinden Kollwitz'in otoportresine uzanan çizgi, aynı basit malzemenin ne kadar farklı ellerde güçlü kalabildiğini gösterir.

Ödevde füzenle bir natürmort çizecek, geniş ton alanlarını yan yüzle kurup ışıkları silgiyle kaldıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Füzenle bir natürmort çiz.

1. Tek ışık kaynaklı, üç ile beş nesneli bir natürmort kur ve dokulu bir kâğıdı dik ya da eğik bir yüzeye yasla.
2. Kurguyu çubuk füzenle, hafif çizgilerle kur; gerektiğinde bezle silip yeniden çiz.
3. Gölge ailesini füzenin yan yüzüyle geniş bir tonla doldur, bezle yay ve ışıkları hamur silgiyle kaldır.
4. En derin siyahları ve temas gölgelerini sıkıştırılmış kömürle ekle ve bitmiş çalışmayı sabitleyiciyle koru.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Çubuk füzen ile sıkıştırılmış kömür doğru aşamalarda mı kullanıldı; sabitleme temiz mi yapıldı?
• Değer (Ton): Işığın düştüğü yüzeylerle gölgede kalanlar birbirinden ayrılıyor mu; en derin siyahlar temas gölgelerinde mi toplandı?
• Kenar ve Ayrıntı: Yayılmış yumuşak alanlar ile keskin kenarlar bilinçli mi ayrıldı?
• Füzenle çalışmak, grafitle çalışmaya göre kararlarını nasıl değiştirdi?

Kendini sına

1. Çubuk füzeni sıkıştırılmış kömürden ayıran temel özellik nedir?

• A) Çubuk füzen daha zor silinir.
• B) Çubuk füzen kâğıda gevşek tutunur ve kolayca silinir.
• C) Çubuk füzen daha çok parlar.
• D) Çubuk füzen yalnızca renkli kâğıtta kullanılır.

2. Füzen, grafitle karşılaştırıldığında koyu tonlarda nasıl görünür?

• A) Daha parlak.
• B) Daha açık.
• C) Mat ve daha derin.
• D) Metalik.

3. Füzen tozu nasıl temizlenmelidir?

• A) Kâğıt eğik tutularak ve hafifçe tıklatılarak.
• B) Güçlü bir nefesle üflenerek.
• C) Islak bir bezle silinerek.
• D) Elin tüm yüzeyiyle sürtülerek.

4. Sabitleyici nasıl uygulanmalıdır?

• A) Kâğıda çok yakından tek ağır bir katman olarak.
• B) Kapalı bir odada, yakından.
• C) Yalnızca çalışmanın başında.
• D) Uzaktan, hafif ve eşit katmanlarla, havalandırılan bir yerde.

5. Chauvet Mağarası'ndaki kömür çizimleri neyi gösterir?

• A) Kömürün insanın bilinen en eski çizim malzemelerinden biri olduğunu.
• B) Kömürün yalnızca Rönesans'ta kullanıldığını.
• C) Mağara çizimlerinin grafitle yapıldığını.
• D) Kömürün renkli bir malzeme olduğunu.

Cevaplar

1. B — Çubuk füzen gevşek tutunur ve bezle silinir; sıkıştırılmış kömür daha yoğun ve daha kalıcıdır.
2. C — Füzen mat kalır; grafitin koyu katmanlarındaki parlama onda görülmez.
3. A — Eğik tutulan kâğıttan toz aşağı düşer; üflemek tozu havaya ve çizime dağıtır.
4. D — Hafif katmanlar tonu bozmaz; havalandırma buharı solumayı önler.
5. A — Radyokarbon tarihlemeleri siyah çizimlerin çoğunu otuz binlerce yıl öncesine yerleştirir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: çubuk füzen ve sıkıştırılmış kömürle yapılmış ton şeritleri; yayılmış ve silgiyle açılmış bölümler.
• Özgün fotoğraf: dik bir altlığa yaslanmış kâğıt ve uzaktan uygulanan sabitleyici.

Sonraki derse köprü

Füzen beyaz kâğıt üzerinde koyudan açığa çalışır. Sonraki ders kâğıdın kendisini orta bir tona çeviriyor: gri ya da renkli bir kâğıt üzerinde siyah ve beyaz tebeşirle çalışmanın, üç renk tekniğinin ve ışığı eklemenin neden bu kadar hızlı sonuç verdiğini göreceğiz.