Grafit dereceleri

Öğrenme hedefi

Kurşun kalemin derece ölçeğini, 9H'den 9B'ye kadar harflerin ve sayıların ne anlattığını açıklayabileceksin. Sert ve yumuşak kalemlerin kâğıtta bıraktığı izi, ulaşabildikleri en koyu tonu, silinebilirliklerini, bulaşma eğilimlerini ve parlama davranışlarını bir test sayfasında karşılaştırabilecek ve bir çizimin her aşaması için hangi dereceyi seçeceğine gerekçeli karar verebileceksin.

Kanca

Bir sanat malzemecisinin rafında yirmi kalemlik metal bir kutu duruyor. Kalemlerin üstünde 9H, 8H, 7H diye başlayan, HB ve F'den geçen ve 9B'ye kadar inen harfler ve sayılar var. Kutuyu alan çoğu kişi, birkaç hafta sonra hep aynı iki ya da üç kalemi kullandığını, geri kalanlarının sivri uçlarıyla kutuda beklediğini fark eder. 9H'den 9B'ye: Hangi kalem ne işe yarar?

Her derecenin bir işi vardır, ama her işe her derece gerekmez. Derece, bir kalemin ne kadar koyu çizeceğinden fazlasını söyler: izin ne kadar ince kalacağını, ne kadar kolay silineceğini, ne kadar bulaşacağını ve kâğıdı nasıl etkileyeceğini de belirler. Hangi kalemin ne işe yaradığını bilmenin en iyi yolu, onları aynı kâğıtta, aynı elle denemektir.

Bağlam

Metropolitan Müzesi'nde, Jean-Auguste-Dominique Ingres'in 1843'te çizdiği Madame Armand Bertin portresi bulunur: kâğıt üzerine grafit, 34,2 × 26 cm. Ingres bu çizimi, müzede yanında sergilenen eşinin, Armand Bertin'in portresiyle bir çift olarak yaptı. İkisi de yalnızca kurşun kalemle çizilmiş, küçük ama son derece incelikli çalışmalardır.

Ingres'in grafit portreleri, tek bir malzemenin ne kadar farklı işler görebildiğini gösterir. Bu tür portrelere bakarken yüzde ince, sıkı ve yumuşak geçişli bir modelajı, giysilerde ve arka plana doğru ise daha serbest, daha açık ya da daha koyu çizgileri ara. Aynı kâğıtta hem neredeyse görünmez bir hafiflik hem de güçlü bir vurgu yan yana durur. Bu çeşitlilik, bir kalemin derecesi ile onu tutan elin baskısı ve hızı arasındaki işbirliğinden gelir.

Ana anlatım

Derece ölçeği neyi anlatır?

Kalemin üzerindeki harfler bir ölçeğin iki ucunu gösterir. H, sertliği (hard) anlatır: H kalemler daha fazla kil içerir, daha sert ve daha açık bir iz bırakır. B, siyahlığı (black) anlatır: B kalemler daha fazla grafit içerir, daha yumuşak ve daha koyu bir iz bırakır. Sayılar bu özelliğin derecesini verir: 6H, 2H'den serttir; 6B, 2B'den yumuşaktır. HB ölçeğin ortasındadır; F ise HB ile H arasında yer alan ve ucu ince kalan bir derecedir.

Önemli bir uyarı: bu ölçek markalar arasında standart değildir. Bir markanın 2B'si başka bir markanın 4B'sine yakın bir koyuluk verebilir. Bu yüzden derece harfleri bir ölçüm değil, aynı marka içinde bir sıralamadır. İlk malzeme dersinde yaptığın gibi farklı markaları karşılaştırmak, bu farkı somut olarak gösterir.

Ölçeğin iki ucunda kalemler çok farklı davranır. Sert uçta kalem ince ve açık bir çizgi çizer, ucunu uzun süre korur, az bulaşır ve kolay silinir. Yumuşak uçta kalem kalın ve koyu bir iz bırakır, hızla aşınır, kolay bulaşır ve tamamen silinmesi zorlaşır.

Sert kalemler ne işe yarar?

Sert kalemler, H ailesi, çizimin görünmez iskeleti için idealdir. İlk kurgu çizgileri, perspektif yardımcı çizgileri ve ölçüm işaretleri, sonradan silinebilecek ya da tonun altında kaybolacak kadar hafif kalmalıdır; 2H ya da H bunu kolaylaştırır. Sert kalemler ayrıca çok ince taramalar, teknik ayrıntılar ve açık yarı tonlar için elverişlidir.

Sert kalemin bir tuzağı vardır: kâğıdı ezer. İnce ve sert bir uçla bastırarak çizmek, kâğıdın yüzeyinde gözle zor görülen bir çukur bırakır. Bu çukur, sonradan üzerine yumuşak bir kalemle ton sürüldüğünde grafiti almaz ve tonun içinde beyaz bir çizgi olarak kalır. Silgiyle de düzeltilemez. Bu yüzden sert kalemlerle çok hafif bastırmak gerekir.

Aynı özellik bilinçli olarak da kullanılabilir. Bazı ressamlar kâğıda önce ucu körelmiş bir aletle ya da sert bir kalemle bilerek çizgiler bastırır, sonra üzerine yumuşak bir kalemle ton sürer; bastırılan çizgiler tonun içinde ince beyaz çizgiler olarak ortaya çıkar. Saç telleri, bıyıklar ya da çimen gibi ince açık ayrıntılar bu yolla çizilebilir.

Yumuşak kalemler ne işe yarar?

Yumuşak kalemler, B ailesi, çizimin ağırlığını taşır. En koyu gölgeler, temas gölgeleri ve güçlü vurgular için gereklidirler. Yumuşak bir kalem az bastırarak koyu bir ton verir; bu da kâğıdı ezmeden koyuluğa ulaşmayı sağlar. Hızlı jest çizimleri ve geniş ton alanları için de uygundurlar: kalemin yan yüzüyle geniş, yumuşak bir iz bırakırlar.

Yumuşak kalemlerin bir sınırı parlamadır. Grafit, yapısı gereği ışığı yansıtan bir malzemedir; çok katman sürüldüğünde ya da sert bastırıldığında koyu alanlar belli açılardan bakıldığında parlar. Bu parlama, gerçek bir siyahın yerine metalik bir gri gösterir ve fotoğraflarda da belirginleşir. En koyu tonlarda parlamayı azaltmak için az bastırarak katman kurmak, çok yumuşak kalemleri yalnızca en son vurgularda kullanmak ya da bu bölgelerde füzen gibi daha mat bir malzemeye geçmek işe yarar.

Yumuşak kalemler bulaşır. Elin yan tarafı çizimin üzerinden geçerken grafiti taşır; bu yüzden çizime genellikle yukarıdan aşağıya ve bir yandan öbür yana doğru, elin kâğıda değdiği yerlerde temiz bir kâğıt parçası kullanarak ilerlenir. Bitmiş bir çizimi korumak için sabitleyici sprey kullanılabilir; ama sabitleyici tonları hafifçe koyulaştırabilir ve sonradan silmeyi zorlaştırır.

Dereceler nasıl seçilir?

Yirmi derecenin hepsine gerek yoktur. Çoğu çizim işi üç ya da dört kalemle, isteğe bağlı olarak bir çok yumuşak kalemle yapılabilir; örneğin 2H, HB, 2B ve 6B. Asıl beceri, derece sayısından çok, her derecenin baskıyla nasıl bir aralık verdiğini bilmektir: bir 2B hafif bastırıldığında açık bir gri, güçlü bastırıldığında koyu bir ton verir.

Kalemler bir çizimde genellikle sert olandan yumuşağa doğru kullanılır. Yumuşak bir kalem sert bir kalemin izinin üzerine rahatça biner; ama sert bir kalem yumuşak bir kalemin koyu tonunun üzerinden geçtiğinde grafiti ezer, parlatır ve bir çizgi bırakır. Bu yüzden önce hafif iskelet, sonra orta tonlar, en son en koyu vurgular gelir.

Konunun değer aralığı da seçimi etkiler. Açık tonlu bir natürmort ya da açık tenli bir yüzün portresi, çoğunlukla sert ve orta kalemlerle kurulabilir; karanlık bir arka plan ya da koyu tenli bir yüzün derin gölgeleri ise yumuşak kalemleri ve belki füzeni ister. Koyu tenli bir yüzü yalnızca HB ile çizmeye çalışmak, ya kâğıdı ezen bir baskıya ya da gerçek değerden açık kalan bir yüze yol açar; tenin değer aralığına ulaşmak için doğru dereceyi seçmek, yüzü doğru okumanın bir parçasıdır.

Uygulama

1. Malzeme: elindeki bütün kalem dereceleri ya da en azından 2H, HB, 2B, 4B ve 6B, bir kalemtraş, yoğrulabilir ve plastik birer silgi ve hafif pürüzlü bir sayfa. Süre otuz dakika.
2. Kâğıda dereceleri sertten yumuşağa sıralayan bir sütun başlığı yaz. Her derece için yan yana dört kutu çiz: hafif baskı, orta baskı, güçlü baskı ve silme testi.
3. Her derecede ilk üç kutuyu, baskıyı artırarak düz bir tonla doldur. Kalemi her derecede aynı biçimde tut ve aynı hızda sür.
4. Dördüncü kutuyu orta baskıyla doldur, sonra yarısını hamur silgiyle, yarısını plastik silgiyle silmeye çalış ve ne kadar grafitin kaldığını gözle.
5. Sayfanın altına, sert bir kalemle bastırarak birkaç çizgi çiz ve üzerini yumuşak bir kalemle tonla; çukurun beyaz kalıp kalmadığına bak.
6. Test sayfasını pencereye doğru eğerek koyu kutulardaki parlamayı karşılaştır ve değer skalanın yanına koyarak her kalemin ulaştığı en koyu basamağı işaretle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

9H'den 9B'ye: Hangi kalem ne işe yarar? Sert kalemler, H ailesi, ince, açık ve kolay silinen izleriyle çizimin görünmez iskeletini, yardımcı çizgileri ve ince ayrıntıları taşır; ama bastırıldıklarında kâğıtta beyaz kalan çukurlar bırakır. Yumuşak kalemler, B ailesi, koyu tonları ve vurguları az baskıyla verir; ama bulaşır, zor silinir ve koyu katmanlarda parlar. Ölçek markalar arasında standart olmadığı için her kalemi kendin test etmen gerekir ve çoğu iş, sertten yumuşağa sıralanmış birkaç kalemle yapılabilir. Ingres'in grafit portresi, tek bir malzemenin derece ve baskıyla ne kadar geniş bir aralık verebildiğini gösterir.

Ödevde elindeki bütün dereceleri tek bir test sayfasında karşılaştıracak ve kendi kalem setini seçeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Dokuz derecelik kalem test sayfası yap.

1. Elindeki kalemlerden en az dokuz derece seç; yoksa sahip olduğun bütün dereceleri kullan ve eksikleri not et.
2. Her derece için hafif, orta ve güçlü baskı kutularını ve bir silme testi kutusunu doldur.
3. Her derecenin ulaştığı en koyu tonu dokuz basamaklı skalayla karşılaştır; parlama ve bulaşma durumunu kısa notlarla yaz.
4. Test sayfasının sonunda kendi dört kalemlik setini seç ve her kalemin çizimin hangi aşamasında kullanılacağını bir cümleyle belirt.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her derecede baskı kutuları düz ve eşit mi dolduruldu; silme ve parlama testleri yapıldı mı?
• Değer (Ton): Her kalemin ulaştığı en koyu ton skalayla doğru karşılaştırıldı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Test sayfası düzenli, etiketli ve sonradan başvurulabilecek biçimde mi?
• Seçtiğin dört kalemlik setin gerekçesi test sonuçlarına mı dayanıyor?

Kendini sına

1. Kalemlerdeki H harfi neyi anlatır?

• A) Yüksek koyuluğu.
• B) Sertliği; daha fazla kil ve daha açık bir izi.
• C) Kalemin markasını.
• D) Kalemin uzunluğunu.

2. Derece ölçeği hakkında hangisi doğrudur?

• A) Bütün markalarda tamamen aynıdır.
• B) Yalnızca H kalemler için geçerlidir.
• C) Markalar arasında standart değildir; aynı marka içinde bir sıralamadır.
• D) Yalnızca renkli kalemlerde kullanılır.

3. Sert bir kalemle bastırarak çizmenin sakıncası nedir?

• A) Kalemin ucunun kırılması.
• B) Kâğıtta sonradan ton almayan, beyaz kalan bir çukur bırakması.
• C) Çizginin çok koyu olması.
• D) Kâğıdın sararması.

4. Koyu grafit katmanları neden parlar?

• A) Kâğıt ıslak olduğu için.
• B) Kalemler yağ içerdiği için.
• C) Işık yetersiz olduğu için.
• D) Grafit ışığı yansıtan bir malzeme olduğu için.

5. Bir çizimde kalemler genellikle hangi sırayla kullanılır?

• A) Sertten yumuşağa: önce hafif iskelet, en son koyu vurgular.
• B) Yumuşaktan serte.
• C) Rastgele.
• D) Yalnızca tek bir kalemle.

Cevaplar

1. B — H sertlik anlatır; kil oranı yüksek olduğu için iz açık ve incedir.
2. C — Her marka kendi ölçeğini kullanır; bu yüzden kalemleri kendin test etmelisin.
3. B — Bastırılan çizgi kâğıtta bir oluk açar ve üzerine sürülen grafiti tutmaz.
4. D — Grafit yansıtıcı bir yapıya sahiptir; yoğun katmanlar ışığı metalik biçimde geri verir.
5. A — Yumuşak kalem sert izin üzerine rahat biner; ters sıra koyu tonu ezip parlatır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: dokuz derecelik test sayfası; hafif, orta, güçlü baskı ve silme kutuları.
• Özgün fotoğraf: koyu grafit kutularının yandan ışıkla çekilmiş, parlamanın görüldüğü yakın planı.

Sonraki derse köprü

Grafit parlayan, ince ve kontrollü bir malzemedir. Sonraki ders bambaşka bir kuru malzemeye geçiyor: mağara duvarlarından bugüne kullanılan, mat, geniş ve derin koyulara kolayca ulaşan kömür ve sıkıştırılmış kömür, yani füzen.