Kompozisyon kalıpları

Öğrenme hedefi

Resimlerde sık görülen birkaç kompozisyon kalıbını, yani S eğrisini, L düzenini, üçgen düzeni ve diyagonal düzeni tanıyabileceksin. Her kalıbın gözü nasıl taşıdığını ve resme nasıl bir karakter verdiğini açıklayabilecek, bir konu için bu kalıplardan birini başlangıç iskeleti olarak seçip küçük bir eskizde uygulayabilecek ve kalıpların bir tarif değil, bir düşünme aracı olduğunu ayırt edebileceksin.

Kanca

Bir sanat kitabında ünlü bir tablonun yüzeyine koca bir üçgen çizilmiş; öbür sayfada bir manzaranın üzerine bir S harfi; bir başkasında bir L. Açıklamalar hep aynı tondadır: usta bu iskeleti bilerek kurmuş, göz de bilinçsizce onu izliyor. Çizgiler ikna edicidir, ama bir soru da doğar: bu iskeletler gerçekten gizli bir yapı mı, yoksa sonradan resmin üzerine konan bir okuma mı? S, L ve üçgen: Ustaların gizli iskeletleri.

Bu iskeletler ne gizlidir ne de uydurmadır. Ressamların, öğretmenlerin ve kuramcıların yüzyıllar boyunca resimlerde tekrar tekrar gördükleri düzenlere verdikleri adlardır. Bazıları bir ressamın bilinçli kararıdır, bazıları ise sonradan tanınan bir benzerliktir. İkisini ayırmak, bir önceki derslerde altın oran iddialarını sınarken yaptığımız şeyin bir devamıdır; kalıpları kullanmak ise bir başlangıç iskeleti seçmek demektir.

Bağlam

Amerikalı manzara ressamı Edgar Payne, 1941'de yayımlanan Composition of Outdoor Painting adlı kitabında, açık hava ressamları için bir dizi kompozisyon iskeleti tanımladı. Payne bunlara «kök» ya da «iskelet» anlamında adlar verdi: kantar (steelyard), terazi, daire, S ya da bileşik eğri, piramit ya da üçgen, haç, ışınsal çizgiler, L ya da dikdörtgen düzen, üç leke, tünel, diyagonal ve daha birkaçı. Kitap, yayımlandığı günden bu yana manzara ressamları arasında sık başvurulan bir kaynak olarak kaldı.

Payne'in listesi önemli bir şeyi gösterir: kalıplar bir ressamın kafasında doğmuş gizli formüller değil, çok sayıda resme bakılarak çıkarılmış bir sınıflandırmadır. Payne, kalıpları öğrencinin kendi kompozisyonlarını kurarken başvurabileceği başlangıç noktaları olarak sundu. Önceki dersteki tahterevalli benzetmesi, Payne'in kantar iskeletine çok yakındır: büyük bir kütle dayanak noktasına yakın, küçük bir kütle ondan uzakta durur.

Ana anlatım

Kompozisyon kalıbı nedir?

Kompozisyon kalıbı (compositional pattern), bir resmin büyük kütlelerinin ve ana çizgilerinin oluşturduğu basit bir geometrik biçimdir. Bir resmi notan eskizine, oradan da birkaç çizgiye indirdiğinde, geriye kalan iskelet çoğu zaman tanıdık bir biçime benzer: bir üçgen, bir S, bir L, bir çapraz. Kalıplar, bu iskeletlerin sık görülenlerine verilmiş adlardır.

Kalıpları bilmenin iki yararı vardır. Birincisi okumaktır: bir tablonun iskeletini hızla tanımak, onun gözü nasıl taşıdığını ve nasıl bir karakter kurduğunu anlamayı kolaylaştırır. İkincisi kurmaktır: boş bir kâğıt önünde bir başlangıç iskeleti seçmek, sayısız olasılık arasından birkaç güçlü düzeni hızla denemeyi sağlar.

Bu derste dört kalıba odaklanacağız, ama Payne'in listesindeki öbür iskeletler de aynı mantıkla çalışır. Daire ya da O düzeni, kütleleri bir halka gibi dizerek gözü resmin içinde döndürür; bir önceki derslerde gördüğün döngü biçimindeki göz yolunun bir kalıp hâlidir. Tünel düzeni, ön plandaki ağaçlar ya da duvarlar gibi koyu kütlelerle bir çerçeve içinde bir çerçeve kurar ve gözü derinlikteki aydınlık bir açıklığa yöneltir. Üç leke düzeni, farklı büyüklükte üç ilgi noktasını bir üçgen oluşturacak ama eşit olmayacak biçimde dağıtır. Haç düzeni ise yatay ve dikey iki güçlü kütlenin kesişmesiyle kurulur ve genellikle durgun, sağlam bir etki verir. Hepsinin ortak yanı, bir resmi birkaç büyük biçime indirerek düşünmeyi kolaylaştırmalarıdır.

Kalıpların sınırı da bu ikisinden gelir. Bir resmin üzerine bir iskelet çizilebilmesi, ressamın onu bilerek kurduğunu kanıtlamaz; tıpkı altın oran sarmalında olduğu gibi, yeterince kalın bir çizgi pek çok resme uyar. Kalıplar ayrıca birbirinin içine geçer: bir resim hem bir üçgen hem bir diyagonal taşıyabilir. Bu yüzden bir kalıp, resmin tek doğru açıklaması değil, onu okumanın bir yoludur.

S eğrisi ve diyagonal nasıl çalışır?

S eğrisi (S-curve), çerçevenin içinde kıvrılarak ilerleyen bir çizgidir: kıvrılan bir nehir, bir patika, bir kıyı çizgisi ya da bir figürün bedeninin hafif kıvrımı. Göz bu çizgiyi izler ve yumuşak bir hareketle derinliğe ya da resmin bir ucundan öbürüne taşınır. S eğrisi, sakin ama canlı bir akış verir; manzara resminde derinliği anlatmanın en sık başvurulan yollarından biridir.

S eğrisini kurarken kıvrımların eşit olmaması önemlidir. Aynı büyüklükte, aynı aralıkta kıvrılan bir çizgi mekanik bir yılan gibi görünür; perspektifte uzaklaştıkça küçülen ve sıklaşan kıvrımlar hem derinlik hem çeşitlilik verir. Eğrinin başladığı ve bittiği yerler de düşünülmelidir: köşeden başlayan ya da köşeye biten bir S, gözü çerçevenin dışına kaçırabilir.

Diyagonal düzen (diagonal composition), resmi çapraz kesen baskın bir çizgi ya da kütle üzerine kurulur. Diyagonal, yatay ve dikey çizgilerden daha hareketli görünür; bir iniş, bir tırmanış, bir düşüş duygusu verebilir. Karda Avcılar'daki ağaç sırası bunun bir örneğiydi. Çapraz ne kadar dikse etki o kadar güçlüdür; ama iki köşeyi tam birleştiren bir diyagonal resmi ikiye böler ve kaçak oluşturur, bu yüzden çoğu zaman köşeden biraz kaydırılarak kurulur.

L düzeni ve üçgen düzen nasıl çalışır?

L düzeni (L-shaped composition), çerçevenin bir kenarına yakın dik bir kütle ile alt kenara yakın yatay bir kütlenin birleşmesinden oluşur: bir yanda gökyüzüne uzanan bir kavak ya da bir kule, altta bir zemin ya da bir kıyı. Bu düzen resmin bir köşesini ağırlaştırır ve geri kalan alanı açık bırakır; göz dikey kütleden yataya ve oradan açık alana doğru ilerler. L düzeni, geniş bir gökyüzünü ya da bir boşluğu çerçevelemek için sık kullanılır. Payne'in listesinde «ell» ya da dikdörtgen düzen olarak geçer.

Üçgen düzen (triangular composition), ana kütlelerin bir üçgen ya da piramit oluşturacak biçimde yerleştirilmesidir. Geniş bir tabana oturan ve tepede daralan bir üçgen, sağlamlık ve durgunluk duygusu verir. Rönesans'ta figür gruplarını bir arada tutmak için sık kullanılmıştır. Raffaello'nun 1505–1506 tarihli Çayırdaki Meryem'inde, Meryem ve iki çocuk bir eşkenar üçgene yakın bir biçim içinde toplanır; sanat tarihçileri bu düzenin, Raffaello'nun Floransa'da Leonardo'nun piramit biçimli kompozisyonlarından öğrendiği bir çözüm olduğunu belirtir.

Üçgen ters çevrildiğinde, yani geniş kenar yukarıda, tepe aşağıda olduğunda, etki de tersine döner: düzen dengesiz ve gergin görünür, sanki bir noktanın üzerinde durmaya çalışıyormuş gibi. Bu da bilinçli bir seçim olarak kullanılabilir. Birden çok küçük üçgen, örneğin bir kalabalığın içindeki gruplar, bir resme hem düzen hem çeşitlilik verebilir.

Kalıplar nasıl kullanılır?

Kalıpları kullanmanın en verimli yolu, onları eskiz aşamasında hızla denemektir. Bir konu seç ve aynı konuyu birkaç küçük eskizde farklı iskeletlerle kur: bir S, bir L, bir üçgen, bir diyagonal. Hangi iskeletin konuya uyduğu çoğu zaman eskizler yan yana konduğunda belli olur. Sakin bir göl manzarası yumuşak bir S ya da geniş bir L'yi, bir fırtına sahnesi güçlü bir diyagonali, bir figür grubu bir üçgeni daha kolay taşıyabilir.

Kalıp bir başlangıç iskeletidir, bitmiş bir kompozisyon değildir. İskelet seçildikten sonra önceki derslerin araçları devreye girer: odak nerede, hiyerarşi nasıl, göz yolu bir döngü kuruyor mu, denge sağlanmış mı? Aynı üçgen düzen, odağı tepede ya da tabanda kurulmasına göre bambaşka bir resim verir.

Kalıplar ayrıca kırılabilir. Payne de listesini öğrenciye bir sınır olarak değil, bir başlangıç olarak sundu. Bir ressam bilinçli olarak hiçbir kalıba uymayan, dağınık ya da bütün yüzeye yayılmış bir düzen seçebilir. Figürlü sahnelerde de kalıbın figürleri nasıl sıraladığına dikkat etmek gerekir: bir üçgenin tepesine hangi figürün yerleştirildiği, sahnede kimin önemli sayıldığı hakkında bir şey söyler ve sahnede farklı tenlerden insanlar varsa, bu yerleşim kimin öne çıkarıldığına dair bir mesaj da taşır; onu rastlantıya bırakmamak gerekir.

Uygulama

Bu kısa denemede aynı öğelerin farklı iskeletlere yerleştirildiğinde nasıl farklı karakterler kazandığını ve bir kalıbın konuyla ne kadar uyuştuğunu hızla göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

S, L ve üçgen: Ustaların gizli iskeletleri gerçekten gizli mi? Hayır; bunlar, resimlerde tekrar tekrar görülen düzenlere verilmiş adlardır ve Edgar Payne'in 1941'deki listesi gibi öğretim kaynaklarında açıkça sıralanmıştır. S eğrisi gözü yumuşakça derinliğe taşır, diyagonal hareket ve gerilim verir, L düzeni bir köşeyi ağırlaştırıp bir boşluğu çerçeveler, üçgen sağlamlık kurar. Bazıları ressamın bilinçli kararıdır, bazıları sonradan tanınan bir benzerliktir; bu yüzden kalıplar bir kanıt değil, bir okuma ve başlangıç aracıdır. Raffaello'nun Çayırdaki Meryem'i, bilerek kurulan bir üçgenin figürleri nasıl bir arada tuttuğunu gösterir.

Ödevde her kalıp için bir küçük eskiz yapacak ve hangisinin seçtiğin konuya en iyi uyduğunu gerekçesiyle yazacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Her kalıp için bir küçük eskiz yap.

1. Tek bir konu seç; bir kır görünümü, masadaki birkaç eşya ya da bir oda köşesi olabilir.
2. Aynı konuyu dört ayrı küçük eskizde S eğrisi, L düzeni, üçgen ve diyagonal kalıplarına göre kur; yalnızca büyük kütleleri ve ana çizgileri çiz.
3. Her eskizde odağın yerini küçük bir halkayla, gözün izlediği yolu birkaç okla göster.
4. Dört eskizi yan yana koy ve hangisinin konuya en iyi uyduğunu, neden uyduğunu iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Her eskizde seçilen kalıp açıkça okunuyor mu ve odak ile göz yolu kalıpla uyumlu mu?
• Değer (Ton): Büyük kütleler birkaç sade tonla, kalıbı destekleyecek biçimde mi yerleşti?
• Oran ve Çizim: Konudaki öğelerin büyüklükleri dört eskizde tutarlı mı?
• Seçtiğin kalıbın gerekçesi bir kurala mı, yoksa konunun istediği karaktere mi dayanıyor?

Kendini sına

1. Kompozisyon kalıbı en doğru nasıl tanımlanır?

• A) Her iyi resmin uyması gereken gizli bir yasa.
• B) Büyük kütlelerin ve ana çizgilerin oluşturduğu, sık görülen basit bir iskelet biçimi.
• C) Bir tablonun çerçevesi.
• D) Bir boya türü.

2. Üçgen düzen genellikle nasıl bir etki verir?

• A) Sağlamlık ve durgunluk.
• B) Düşüş ve dengesizlik.
• C) Resmi renksiz gösterir.
• D) Yalnızca derinlik.

3. Edgar Payne'in 1941 kitabı kalıpları nasıl sunar?

• A) Kesin kurallar olarak.
• B) Yalnızca portre için.
• C) Açık hava ressamlarının başvurabileceği başlangıç iskeletleri olarak.
• D) Altın oranın kanıtı olarak.

4. Bir diyagonal neden çoğu zaman köşelerden biraz kaydırılarak kurulur?

• A) Köşeden köşeye uzanan bir çapraz resmi ikiye böler ve gözü dışarı kaçırır.
• B) Köşeler boyanamadığı için.
• C) Diyagonaller yalnızca ortada durabildiği için.
• D) Çerçeve buna izin vermediği için.

5. Bir resmin üzerine bir üçgen çizilebilmesi ne gösterir?

• A) Ressamın onu mutlaka bilerek kurduğunu.
• B) Resmin altın orana uyduğunu.
• C) Resmin başarısız olduğunu.
• D) Resmin bu iskeletle okunabildiğini; ressamın niyetini tek başına kanıtlamaz.

Cevaplar

1. B — Kalıp, bir resmin iskeletine verilen addır; bir yasa değil, bir okuma ve kurma aracıdır.
2. A — Geniş bir tabana oturan ve tepede daralan biçim sağlam ve durgun okunur.
3. C — Payne kalıpları öğrencinin kendi kompozisyonunu kurarken başvurabileceği iskeletler olarak listeledi.
4. A — İki köşeyi birleştiren çapraz, resmi iki eşit parçaya böler ve bakışı dışarı taşır.
5. D — Bir iskeletin resme uyması bir okumadır; niyet için ressamın kendi belgelerine ihtiyaç vardır.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı konunun S, L, üçgen ve diyagonal kalıplarıyla dört küçük eskizi yan yana.
• Özgün şema: köşeden köşeye uzanan ve köşeden kaydırılmış iki diyagonal karşılaştırması.

Sonraki derse köprü

Kalıplar en iyi, küçük ve hızlı eskizlerde denenir. Sonraki ders bu eskizlerin kendisine odaklanıyor: büyük bir resme başlamadan önce neden yirmi küçük eskiz yapmanın bir kayıp değil, bir kazanç olduğunu ve tek bir konu için kompozisyon alternatiflerinin nasıl hızla karşılaştırılacağını göreceğiz.