Göz yolu

Öğrenme hedefi

Gözün bir resimde nasıl ilerlediğini, yani sıçramalar ve duraklar hâlinde bir yol izlediğini açıklayabileceksin. Bu yolu kuran araçları, açık ve örtük çizgileri, ton basamaklarını, yönleri ve kenar geçişlerini bir resimde tanıyabilecek; gözü resmin içinde dolaştıran bir döngü kurabilecek ve bakışı çerçevenin dışına kaçıran yerleri fark edip kapatabileceksin.

Kanca

Bir manzara resmine bak ve gözünün yaptığı işi izlemeye çalış. Önce bir yere konar, sonra başka bir yere sıçrar, bir süre orada kalır, sonra bir çizgi boyunca kayar gibi ilerler ve bir süre sonra yeniden ilk durağa döner. Bu yol rastgele değildir; iyi kurulmuş bir resimde birbirine benzeyen yollar izleriz, çünkü ressam o yolu hazırlamıştır. Ressamlar bakışınızı nasıl yönetir?

Bakışı yöneten şey, resmin yüzeyine yerleştirilmiş duraklar ve bu durakları birbirine bağlayan bağlantılardır. Duraklar, gözün ilgiyle kaldığı yerlerdir; bağlantılar ise onu bir duraktan ötekine taşıyan çizgiler, ton basamakları ve yönlerdir. Ressam bu ikisini birlikte tasarladığında göz, farkına bile varmadan hazırlanmış bir yolu izler.

Bağlam

Viyana'daki Sanat Tarihi Müzesi'nde (Kunsthistorisches Museum), Yaşlı Pieter Bruegel'in 1565 tarihli Karda Avcılar tablosu bulunur; meşeden bir panoya yağlı boyayla yapılmıştır ve 117 × 162 cm boyutundadır. Tablo, yılın farklı zamanlarını gösteren ve beşi günümüze ulaşan bir dizinin parçasıdır. Sol alt köşede üç avcı ve köpekleri, karla kaplı bir tepeden aşağı doğru yürür; yanlarında bir hanın önünde bir ateş yanar. Aşağıda, vadide, donmuş göletlerin üzerinde küçük figürler kayar; en uzakta sivri dağlar yükselir.

Tablo, bakışı bu düzen içinde nasıl taşıdığı için kompozisyon derslerinde sık incelenir. Olası bir okuma şöyle ilerler: göz soldaki büyük ve koyu avcı figürlerinde durur; avcıların arkasında tepeden aşağı çapraz inen ağaç sırası, gözü sağa ve aşağıya, vadiye doğru götürür. Göletlerdeki koyu küçük figürler, beyaz buzun üzerinde bir basamak dizisi gibi gözü derinliğe taşır; sonra dağlar gözü yukarı alır; gökyüzündeki uçan kuş ve ağaçların koyu tepeleri, onu yeniden sola, avcılara doğru bağlayabilir. Senin okuman bundan biraz farklı olabilir; ama bakışın resmin içinde dolaşıp kolay kolay dışarı kaçmaması, bu tabloyu döngü biçiminde bir yol için iyi bir çalışma örneği yapar.

Ana anlatım

Göz bir resimde nasıl ilerler?

Göz bir resmin üzerinde düzgün bir akışla kaymaz. Görme araştırmaları, gözün hızlı sıçramalar (saccade) ve bu sıçramalar arasındaki kısa duraklar (fixation) hâlinde ilerlediğini gösterir; bu sıçramalar saniyede birkaç kez gerçekleşir ve biz bunları çoğu zaman fark etmeyiz. Bir resimde «gözün izlediği yol» dediğimiz şey, aslında bu durakların sırasıdır.

Bu bilgi, göz yolunu tasarlamanın iki parçası olduğunu gösterir. Birincisi durakların kendisidir: gözün kalmak isteyeceği, ilgi çeken yerler. Odak bunların en güçlüsüdür, ama bir resimde birden çok durak vardır ve her biri bir önceki dersteki hiyerarşiye göre farklı güçtedir. İkincisi durakları bağlayan şeylerdir: gözü bir duraktan sonrakine yönelten çizgiler, tonlar ve yönler.

Durak olmadan bağlantı boşa çalışır; göz bir çizgiyi izler ve varacağı bir yer bulamaz. Bağlantı olmadan duraklar dağınık kalır; göz her birine ayrı ayrı sıçrar ve bir sıra bulamaz. İyi bir göz yolu, ikisinin birlikte kurulmasıdır.

Yolu hangi araçlar kurar?

En açık araç çizgilerdir. Bir yol, bir nehir, bir çit, bir ağaç sırası ya da bir kolun uzanışı, gözü kendi yönünde taşır. Ama çizgilerin bir kısmı resimde çizili değildir. Örtük çizgi (implied line), gözün birbirine hizalanmış noktaları birleştirerek kendisinin kurduğu çizgidir: bir figürün bakışı ile baktığı nesne arasındaki boşluk, bir sıra başın oluşturduğu hat, iki nesnenin kenarlarının birbirini devam ettirmesi. Örtük çizgiler, açık çizgiler kadar güçlü olabilir, çünkü göz onları tamamlarken sahneye katılır.

İkinci araç ton basamaklarıdır. Koyu bir zeminde dağılmış birkaç açık leke ya da açık bir zeminde bir dizi koyu leke, göz için dere üzerindeki basamak taşları gibidir; göz bir lekeden sonrakine sıçrar. Bruegel'in göletlerindeki küçük koyu figürler bu işi görür. Basamakların aralıkları ve büyüklükleri, yolun hızını belirler: yakın ve büyük basamaklar gözü yavaş, uzak ve küçük basamaklar hızlı taşır.

Üçüncü araç yöndür. Bir figürün yürüdüğü, baktığı ya da işaret ettiği yön, bir çaprazın eğimi, bir dalın uzanışı gözü o yöne çeker. Dördüncüsü kenar geçişleridir. İki biçim arasındaki kenar kaybolduğunda, yani değerleri birbirine yaklaştığında, göz bir biçimden ötekine kesintisiz geçer. Ressamlar bu tür kenar geçişlerine kimi zaman geçit (passage) der; bir biçimi kapatmak yerine komşusuna açmak, gözü bir sonraki durağa yönlendirir.

Hangi yol biçimleri işe yarar?

Göz yolunun biçimi resmin karakterini etkiler. Döngü biçimindeki bir yol, gözü odaktan başlatıp ikincil duraklardan geçirerek yeniden odağa getirir ve bakışı resmin içinde tutar. Bruegel'in tablosu buna yakın bir düzen kurar. Bir S eğrisi, gözü derinliğe doğru yumuşakça kıvrılarak taşır; kıvrılan bir nehir ya da yol bunun sık görülen örnekleridir. Bir zikzak ise daha hareketli ve kesik bir okuma verir.

Her yol biçimi, resmin amacına göre seçilir. Sakin bir manzara yavaş bir S eğrisini, hareketli bir sahne hızlı bir zikzağı taşıyabilir. Burada da bir doğru biçim yoktur; önemli olan, seçilen yolun resmin söylemek istediğiyle uyumlu olmasıdır.

Bir yolun tasarımında en sık göz ardı edilen şey, çıkışlardır. Göz kaçağı, bakışı çerçevenin dışına götüren bir yerdir: tam köşeye doğru uzanan bir çizgi, çerçevenin kenarına dayanan güçlü bir diyagonal, resmin dışına bakan ya da yürüyen bir figür. Göz bu yolu izler ve resimden çıkar. Kaçağı kapatmanın yolları vardır: çizgiyi köşeden biraz kaydırmak, kenarın yakınına gözü içeri geri çevirecek dik bir öğe koymak, bir ağaç ya da bir figür gibi, ya da çizginin sonunu yumuşatıp koyulaştırarak onun gücünü azaltmak.

Bir tablonun göz yolu nasıl okunur ve çizilir?

Bir tablonun göz yolunu çıkarmak için önce resme birkaç saniye bak ve gözünün ilk durduğu yeri işaretle. Sonra ikinci ve üçüncü durakları kendine sor: göz buradan nereye gitti? Her durağı bir daireyle, aralarındaki geçişleri oklarla göster. Ardından bu geçişleri hangi aracın sağladığını yaz: bir çizgi mi, bir ton basamağı mı, bir bakış yönü mü?

Bu okuma kişiden kişiye biraz değişebilir; Yarbus'un deneyi, bakanın aradığı şeyin yolu değiştirdiğini göstermişti. Bu yüzden göz yolunu çizmek, kesin bir harita çıkarmak değil, ressamın önerdiği yolu görünür kılmaktır. Aynı tabloyu birkaç kişiyle ayrı ayrı okumak ve yolları karşılaştırmak, hangi bölümlerin güçlü, hangilerinin belirsiz olduğunu gösterir: herkesin aynı sırayla geçtiği yerler, ressamın en sağlam kurduğu bağlantılardır.

Kendi resimlerinde de aynı yöntemi, çizimi bitirmeden önce kullanabilirsin. Küçük bir notan eskizinin üzerine duraklarını ve oklarını çiz; göz nereden girip nereden çıkıyor, bir döngü var mı, bir kaçak var mı? Eskiz aşamasında bir kaçağı kapatmak, bitmiş bir resimde kapatmaktan çok daha kolaydır.

Farklı tenlerden figürlerin yer aldığı bir sahnede ton basamakları özellikle dikkat ister. Açık bir arka plan üzerinde koyu tenli figürler ya da koyu bir arka plan üzerinde açık tenli figürler güçlü ton basamakları oluşturur ve göz bu basamakları izleyerek figürden figüre geçer. Ressam, gözün hangi figürlerden geçeceğini bu basamakların sırasını düzenleyerek seçebilir; basamakları rastgele bırakmak, yolun ten değerlerine göre kendiliğinden kurulmasına yol açar.

Uygulama

Bu kısa denemede bir resmin yolunun birkaç durak ve onları bağlayan birkaç araçla kurulduğunu ve kaçakların nerede başladığını göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ressamlar bakışınızı nasıl yönetir? Gözün sıçramalar ve duraklar hâlinde ilerlediğini bilerek, önce durakları, sonra onları bağlayan araçları tasarlayarak. Açık ve örtük çizgiler, ton basamakları, yönler ve kenar geçitleri gözü bir duraktan ötekine taşır; döngü biçimindeki bir yol bakışı resmin içinde tutar, göz kaçakları ise onu dışarı götürür ve kapatılmaları gerekir. Bakanın aradığı şey yolu değiştirebilir, ama iyi kurulmuş bir yol çoğu bakışı benzer bir sıradan geçirir. Bruegel'in Karda Avcılar'ı, avcılardan vadiye, dağlara ve yeniden avcılara dönen bir döngünün nasıl kurulduğunu gösterir.

Ödevde bir tablodaki göz yolunu duraklar ve oklarla çizecek, her geçişi sağlayan aracı adlandıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir tablodaki göz yolunu oklarla çiz.

1. Figürlü bir sahne ya da bir manzara içeren bir tablo seç ve görüntüsünü bul.
2. Tablonun oranında bir çerçeve çiz ve içine yalnızca ana biçimleri birkaç çizgiyle aktar.
3. Gözünün durduğu yerleri sırasıyla numaralı dairelerle işaretle ve durakları oklarla bağla; her okun yanına onu sağlayan aracı yaz.
4. Çerçevenin dışına kaçan bir yol varsa işaretle ve ressamın onu nasıl kapattığını ya da kapatmadığını bir cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Çizdiğin yol bir döngü mü, bir S eğrisi mi, yoksa dağınık mı; tablo gözü içinde tutuyor mu?
• Oran ve Çizim: Ana biçimler ve duraklar tablodaki yerlerine sadık biçimde mi aktarıldı?
• Her okun yanına yazdığın araç gerçekten o geçişi sağlıyor mu, yoksa tahmine mi dayanıyor?
• Aynı tabloyu bir arkadaşınla ayrı ayrı okuduğunuzda yollarınız nerede örtüştü, nerede ayrıldı?

Kendini sına

1. Göz bir resmin üzerinde nasıl ilerler?

• A) Düzgün ve kesintisiz bir akışla.
• B) Yalnızca soldan sağa.
• C) Hızlı sıçramalar ve kısa duraklar hâlinde.
• D) Yalnızca odak noktasında kalarak.

2. Örtük çizgi nedir?

• A) Resimde çizili olmayan, gözün hizalanmış noktaları birleştirerek kurduğu çizgi.
• B) Kurşun kalemle çizilen ilk hafif çizgi.
• C) Çerçevenin kenarı.
• D) Perspektifteki ufuk çizgisi.

3. Ton basamakları gözü nasıl taşır?

• A) Resmi tek bir tonla doldurarak.
• B) Zeminden ayrılan leke dizisiyle gözü bir lekeden ötekine sıçratarak.
• C) Bütün kenarları keskinleştirerek.
• D) Gözü çerçevenin dışına götürerek.

4. Göz kaçağı nedir ve nasıl kapatılır?

• A) Odak noktasıdır; kapatılmaz.
• B) Resmin en açık yeridir; koyulaştırılarak kapatılır.
• C) Bir kenar geçididir; keskinleştirilerek kapatılır.
• D) Bakışı çerçevenin dışına taşıyan bir yerdir; çizgiyi köşeden kaydırarak ya da kenara gözü geri çeviren bir öğe koyarak kapatılabilir.

5. Bruegel'in Karda Avcılar tablosunda gözü vadiye doğru taşıyan öğelerden biri nedir?

• A) Tepeden aşağı çapraz inen ağaç sırası.
• B) Tablonun çerçevesi.
• C) Tablonun imzası.
• D) Resmin sağ üst köşesindeki boşluk.

Cevaplar

1. C — Göz sıçramalar ve duraklarla ilerler; gördüğümüz yol durakların sırasıdır.
2. A — Örtük çizgiyi göz tamamlar; bakış yönleri ve hizalanmış biçimler bu tür çizgiler kurar.
3. B — Zeminden ayrılan her leke bir durak olur ve göz aralarındaki boşluğu sıçrayarak geçer.
4. D — Kaçaklar bakışı resimden çıkarır; köşeden kaydırmak ya da bir durdurucu öğe onu içeri çevirir.
5. A — Avcıların arkasındaki ağaçlar tepeden vadiye inen bir çapraz kurar ve gözü derinliğe taşır.

Referans görseller

• Özgün şema: bir resim üzerinde numaralı duraklar ve onları bağlayan oklar; her okun yanında aracın adı.
• Özgün şema: köşeye uzanan bir yol ve kenarın yakınına konan bir ağaçla kapatılmış hâli.

Sonraki derse köprü

Göz yolu bakışı resmin içinde dolaştırdı. Sonraki derste bu yolun üzerindeki ağırlıklara bakacağız: kütlelerin, tonların ve boşlukların çerçevede nasıl dağıldığını, simetrik olmayan bir düzenin nasıl dengeli görünebildiğini ve tekrar eden biçimlerin bir ritim nasıl kurduğunu.