Odak noktası ve hiyerarşi

Öğrenme hedefi

Bir resimde gözün ilk nereye gideceğini belirleyen araçları, yani değer farkını, kenar keskinliğini, ayrıntı yoğunluğunu, konumu, yalnızlığı ve yönlendirici ipuçlarını ayırt edebileceksin. Bu araçları birleştirerek bilinçli bir odak noktası kurabilecek, ikincil ve üçüncül öğeleri odağa göre sıralayarak bir görsel hiyerarşi oluşturabilecek ve aynı sahneyi farklı bir odakla yeniden düzenleyebileceksin.

Kanca

Kalabalık bir tabloya ilk baktığın anı düşün. Gözün bir yere sıçrar, orada kısa bir an durur, sonra başka bir yere geçer. Bu ilk sıçrama rastgele görünür; oysa aynı tabloya bakan başka birinin gözü de büyük olasılıkla aynı bölgeye gider. Bir tabloya baktığınızda gözünüz ilk nereye gider ve neden?

Göz, resmin yüzeyinde en çok bilgi taşıyan ve en belirgin fark yaratan yerlere çekilir: bir yüz, en güçlü açık-koyu karşıtlığı, en keskin kenar, kalabalıktan ayrı duran bir biçim. Ressam bu çekimleri tanıdığında, onları tek bir yerde toplayarak odak noktasını seçer; dağıttığında ise gözü kararsız bırakır.

Bağlam

Roma'daki San Luigi dei Francesi kilisesinin Contarelli Şapeli'nde, Caravaggio'nun 1599–1600 yıllarında yaptığı Aziz Matta'nın Çağrılışı bugün de yapıldığı yerde durur; yaklaşık 322 × 340 cm'lik büyük bir tuvaldir. Karanlık bir odada bir masanın çevresinde oturan adamlar, sağdan giren İsa ve yanındaki figür tarafından fark edilir. İsa'nın uzanan eli masadakilerden birini işaret eder; yukarıdan, sağdan giren bir ışık demeti bu hareketin yönünü tekrarlar.

Tablo, odak araçlarının nasıl birlikte çalıştığını gösterir: ışık demeti, işaret eden el ve masadaki yüzlerin değer farkı gözü masaya taşır. Ama ilginç bir belirsizlik de taşır. Masadaki figürlerden hangisinin Matta olduğu ilk bakışta açık değildir ve sanat tarihçileri bu konuda farklı görüşler ileri sürmüştür; aynı şapeldeki öbür iki Matta tablosu, sakallı figürü işaret eden görüşü destekler. Caravaggio'nun odağı kesin bir noktaya değil, işaret edilen ile işaret eden arasındaki boşluğa kurduğu da söylenebilir. Odak bazen bir nokta değil, bir ilişkidir.

Ana anlatım

Göz neye çekilir?

Gözün ilk durakları büyük ölçüde fark tarafından belirlenir. En açık lekenin en koyu lekeyle yan yana geldiği nokta göz için güçlü bir mıknatıstır. En keskin kenarlar ve en yoğun ayrıntı da aynı biçimde çeker; yumuşak kenarlı ve sade bölgeler geri çekilir. Renk derslerine gelindiğinde doygunluk ve renk karşıtlığı da bu listeye eklenecek.

İnsan yüzü ve figürü ise ayrı bir güçtür. Göz izleme araştırmaları, insanların bir sahnede yüzlere ve özellikle gözlere hızla ve sık sık baktığını gösterir; Yarbus'un kayıtlarında da yüzler bakışların toplandığı yerler arasındaydı. Bir resimde küçük bir figür bile, çevresindeki büyük nesnelerden daha fazla dikkat çekebilir. Bu yüzden figürlü bir sahnede odak, çoğu zaman bir yüz ya da bir el hareketidir.

Konumun da bir etkisi vardır. Tatler'ın 2007'de yayımladığı bir çalışma, ekrandaki görüntülere serbestçe bakan kişilerin çerçevenin ortasına doğru belirgin bir eğilim gösterdiğini ve bu eğilimin yalnızca görüntünün içeriğiyle açıklanamadığını buldu. Merkez, göz için doğal bir başlangıç noktasıdır; ama bu, odağın merkezde olması gerektiği anlamına gelmez. Merkezden uzakta kurulan güçlü bir fark, gözü ilk bakıştan sonra kendine çeker.

Kendi çizimindeki odağı sınamanın basit bir yolu, ilk bakış testidir. Çizimi birine yalnızca iki saniye göster ve ilk neyi gördüğünü sor. Cevap senin seçtiğin odaksa düzen çalışıyordur; başka bir yer söyleniyorsa, göz o yerde senin fark etmediğin bir çekim bulmuştur. Aynı testi kendine de uygulayabilirsin: çizimi bir süre görmeden bekle, sonra küçük bir fotoğrafına bir anlığına bak. Küçültmek ayrıntıyı siler ve yalnızca en güçlü farkları bırakır; odak hâlâ ilk görünen yer olmalıdır.

Odak nasıl kurulur?

Odak kurmanın en güvenilir yolu, birden çok aracı aynı yerde toplamaktır. En güçlü değer farkı, en keskin kenar, en yoğun ayrıntı ve varsa bir yüz aynı bölgedeyse göz oraya kararsızlık olmadan gider. Bu araçlar farklı yerlere dağılırsa, her biri gözü kendi yönüne çeker ve resim bir çekişmeye dönüşür.

Yalnızlık da güçlü bir araçtır. Birbirine benzeyen öğelerin arasında farklı duran tek bir öğe, örneğin bir grup koyu biçimin yanındaki tek açık biçim ya da bir sıra dik çizginin arasındaki tek eğik çizgi, göze hemen batar. Tek bir kırmızı elmanın yeşil elmalar arasında durması gibi, farklılık kendisi bir odaktır.

Son olarak yönlendirici ipuçları gözü odağa taşır. Figürlerin bakış yönleri, işaret eden kollar, perspektif çizgilerinin buluştuğu yer, bir yolun ya da bir masanın kenarı, gözü bir noktaya doğru götürür. Caravaggio'nun ışık demeti ve İsa'nın eli bu ipuçlarının en bilinen örneklerindendir. İpuçları odağın kendisi değildir; göze odağa giden yolu gösterirler.

Caravaggio'nun tablosunda hiyerarşi de açıkça okunur. Masadaki grup ışığın en çok vurduğu, yüzlerin ve ellerin en belirgin olduğu yerdir; birincil odak orasıdır. İsa ise sağ kenarda, büyük ölçüde gölgede ve kısmen önündeki figürün arkasında durur; ağırlığı yüzünden çok uzanan elinden gelir. Odanın arka duvarı ve pencere, en az ayrıntıyla koyu bir zemin olarak kalır. Anlatının en önemli kişisi görsel olarak ikincil konumda durur; bu, hiyerarşinin anlatıdaki önemle değil, gözün izleyeceği sırayla ilgili bir karar olduğunu gösterir.

Hiyerarşi nasıl kurulur?

Bir resimde tek bir odak ile geri kalan her şeyin aynı düzeyde durması da sorun yaratır; göz odağa gider, sonra gidecek bir yer bulamaz. Görsel hiyerarşi, öğeleri önem sırasına dizmektir: bir birincil odak, onu destekleyen bir ya da iki ikincil öğe ve geri kalan sahneyi oluşturan sakin bir zemin.

Hiyerarşi aynı araçların dozunu ayarlayarak kurulur. Birincil odak en güçlü değer farkını ve en keskin kenarları alır. İkincil öğeler daha yumuşak kenarlar ve daha az kontrast alır, ama yine de zeminden ayrılır. Zemin ise en az kontrastla ve en az ayrıntıyla kalır. Böylece göz odaktan ikincil öğelere, oradan zemine ve yeniden odağa dönen bir yol izler.

İki eşit güçte odak bir resmi ikiye böler; göz ikisi arasında gidip gelir ve hangisinin asıl konu olduğuna karar veremez. Bu, rekabet eden odaklar sorunudur. Çözümü, birini seçip ötekini bir kademe geri çekmektir: kontrastını azaltmak, kenarlarını yumuşatmak ya da ayrıntısını sadeleştirmek. Bazen bilinçli bir ikilik, iki figür arasındaki bir diyalog gibi, resmin konusudur; o zaman ikisini eşitlemek yerine aralarındaki boşluğu güçlendirmek, gözü ikisinin arasında dolaştırır.

Figürlü sahnelerde hiyerarşi kurarken tenin değerine dikkat etmek gerekir. Bir grupta en açık ya da en koyu ten, çevresiyle kurduğu değer farkı yüzünden kendiliğinden odak olabilir; bu, ressamın seçmediği bir hiyerarşi yaratır. Odağı hangi figürün taşıyacağına ressam karar vermelidir: ışığı, kenarı, ayrıntıyı ve arka plan değerini, seçilen figürü öne çıkaracak biçimde düzenlemek, farklı tenlerden figürleri aynı sahnede bilinçli bir sırayla göstermeyi sağlar.

Uygulama

Bu kısa denemede nesnelerin yerini değiştirmeden, yalnızca değer farkını ve ayrıntıyı başka bir yerde toplayarak odağın taşınabildiğini göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir tabloya baktığınızda gözünüz ilk nereye gider ve neden? En güçlü farkın olduğu yere: en yüksek değer farkına, en keskin kenara, en yoğun ayrıntıya, bir yüze ya da kalabalıktan ayrı duran bir biçime. Merkezin göz için doğal bir başlangıç olduğu ve bakanın aradığı şeyin yolu değiştirdiği de doğrudur. Ressam bu çekimleri tek bir yerde toplayarak odağı kurar, yönlendirici ipuçlarıyla gözü oraya taşır ve öteki öğeleri kademeli olarak geri çekerek bir hiyerarşi oluşturur. Caravaggio'nun Aziz Matta'nın Çağrılışı, bu araçların birlikte nasıl çalıştığını ve odağın bazen bir ilişki olabileceğini gösterir.

Ödevde aynı sahneyi iki farklı odak noktasıyla eskizleyecek ve her birinde odağı hangi araçlarla kurduğunu yazacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı sahneyi iki farklı odak noktasıyla eskizle.

1. Üç ile beş nesneden oluşan bir sahne seç; gerçek bir natürmort ya da bir fotoğraf olabilir.
2. İki küçük eskizde nesnelerin yerini aynı bırak; birincisinde odağı bir nesneye, ikincisinde başka bir nesneye ver.
3. Her eskizde odağı en az üç araçla kur, örneğin açık-koyu karşıtlığı, keskin sınırlar ve yoğun ayrıntıyla; mümkünse bir yönlendirici ipucu ekle.
4. Her eskizin altına odağı hangi araçlarla kurduğunu ve ikincil öğeleri nasıl geri çektiğini iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Her iki eskizde de gözün ilk gittiği yer, seçtiğin odak mı?
• Değer (Ton): En güçlü değer farkı odakta mı toplandı, zemin sakin mi kaldı?
• Kenar ve Ayrıntı: Odakta en keskin kenarlar ve en çok ayrıntı, ikincil öğelerde daha yumuşak kenarlar var mı?
• Bir arkadaşına iki eskizi gösterdiğinde, ilk baktığı yer senin seçtiğin odakla örtüştü mü?

Kendini sına

1. Göz bir resimde en çok neye çekilir?

• A) Resmin kenarlarına.
• B) Belirgin farkların olduğu yerlere: en güçlü değer farkı, en keskin kenar, en yoğun ayrıntı.
• C) En sade bölgelere.
• D) Her zaman sol üst köşeye.

2. Tatler'ın 2007 çalışması neyi gösterdi?

• A) Serbest bakışta çerçevenin ortasına doğru belirgin bir eğilim olduğunu.
• B) İnsanların resimlerin kenarlarına baktığını.
• C) Odağın her zaman merkezde olması gerektiğini.
• D) Göz hareketlerinin tamamen rastgele olduğunu.

3. Odak kurmanın en güvenilir yolu nedir?

• A) Odağı resmin tam ortasına koymak.
• B) Odağı en büyük nesne yapmak.
• C) Açık-koyu karşıtlığını, keskin sınırları ve ayrıntıyı tek bir bölgede birleştirmek.
• D) Bütün öğeleri eşit işlemek.

4. Rekabet eden iki odak nasıl çözülür?

• A) İkisini de aynı güçte bırakarak.
• B) Resmi ikiye keserek.
• C) Üçüncü bir odak ekleyerek.
• D) Birini seçip ötekini kontrast, kenar ya da ayrıntıyla bir kademe geri çekerek.

5. Farklı tenlerden figürlerin bulunduğu bir sahnede neden hiyerarşiye dikkat etmek gerekir?

• A) En açık ya da en koyu ten, değer farkı yüzünden ressamın seçmediği bir odak hâline gelebilir.
• B) Ten değeri kompozisyonu etkilemez.
• C) Figürlü sahnelerde odak kurulamaz.
• D) Bütün figürler her zaman aynı değerde çizilmelidir.

Cevaplar

1. B — Göz farka çekilir; güçlü kontrast, keskin kenar ve yoğun ayrıntı ilk bakışları toplar.
2. A — Serbest bakışta merkeze doğru bir eğilim bulundu ve bu yalnızca görüntünün içeriğiyle açıklanamadı.
3. C — Araçlar aynı yerde toplandığında göz kararsızlık olmadan oraya gider.
4. D — Eşit güçteki iki öğeden biri geri çekildiğinde hiyerarşi kurulur ve göz bir sıra izler.
5. A — Değer farkı kendiliğinden odak yaratır; ressam hangi figürün odak olacağına bilinçli karar vermelidir.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı sahnenin fincan ve vazo odaklı iki eskizi; odak araçları renklerle işaretli.
• Özgün şema: birincil odak, ikincil öğeler ve zemin için kontrast, kenar ve ayrıntı dozlarını gösteren üç basamaklı tablo.

Sonraki derse köprü

Odak kurulduktan sonra bir soru kalıyor: odak çerçevenin neresine konmalı? Sonraki ders bu soruya en sık verilen iki cevabı, üçler kuralını ve altın oranı ele alıyor ve altın oranın gerçekten sanatın gizli formülü olup olmadığını ölçerek sınıyor.