Kompozisyon nedir?

Öğrenme hedefi

Kompozisyonun bir kurallar listesi değil, bir resmin içindeki biçimleri, değerleri ve çizgileri düzenleyerek belirli işler gören bir karar dizisi olduğunu açıklayabileceksin. Bu işlevleri, yani odak kurmayı, gözü yönlendirmeyi, dengeyi ya da gerilimi, birlik ile çeşitliliği ve bir ruh hâli yaratmayı ayırt edebilecek ve bir tablonun kompozisyon iskeletini birkaç çizgi ve lekeyle çıkarabileceksin.

Kanca

İki fotoğraf düşün. Birinde üç elma bir masanın ortasına eşit aralıklarla, aynı yüksekliğe dizilmiş, arkalarında düz bir duvar. Ötekinde aynı üç elma: biri öne yuvarlanmış ve ışığı yakalamış, ikisi arkada birbirine yaslanmış, masanın kenarı çerçeveyi çapraz kesiyor. Nesneler, ışık ve kalem aynı; ama birine bir saniye bakıp geçersin, ötekinde gözün dolaşır. Aynı nesneler neden bir tabloda sıkıcı, ötekinde büyüleyici?

Fark, nesnelerin kendisinde değil, çerçevenin içinde nasıl düzenlendiklerindedir. Kompozisyon, bu düzenin adıdır: neyin resme gireceği, nerede duracağı, ne büyüklükte olacağı ve birbirleriyle nasıl bir ilişki kuracağı. Ama «sıkıcı» ve «büyüleyici» birer tat yargısıdır; kompozisyon onları garanti eden bir formül vermez, yalnızca bu etkilerin nasıl kurulduğunu gösterir.

Bağlam

Amsterdam'daki Rijksmuseum'da Johannes Vermeer'in yaklaşık 1658 tarihli Sütçü Kız tablosu, müzenin en çok ziyaret edilen resimlerinden biridir; tuvale yağlı boyayla yapılmış, 45,5 × 41 cm'lik küçük bir resimdir. Bir hizmetçi kadın, soldaki pencereden giren ışıkta, masadaki bir kaba süt dökmektedir. Süt akışı dışında her şey durgundur; kadın odanın içinde bir heykel gibi durur.

Rijksmuseum'un tabloyu ileri görüntüleme teknikleriyle incelediği araştırmalar, Vermeer'in resme önce iki nesne daha koyduğunu, sonra bunların üstünü boyayla kapattığını ortaya çıkardı: bir sürahi askılığı ve bir mangal sepeti. Ressam, bitmiş resimde görmediğimiz bu nesneleri bilerek çıkarmıştır. Kompozisyonun yalnızca bir şeyleri yerleştirmek değil, bir şeyleri dışarıda bırakmak da olduğunu bundan daha açık gösteren az örnek vardır.

Ana anlatım

Kompozisyon nedir?

Kompozisyon (composition), bir resmin çerçevesi içindeki bütün öğelerin düzenidir: biçimlerin yeri ve büyüklüğü, açık ve koyu kütlelerin dağılımı, çizgilerin yönü, boşlukların biçimi ve bunların birbirine göre durumu. Bir natürmortu kurarken ve vizörle bakarken verdiğin kararlar, farkında olmasan da kompozisyon kararlarıydı.

Kompozisyonu bir kurallar listesi olarak düşünmek yaygındır: üçte birler kuralı, altın oran, tek sayıda nesne. Bu kılavuzların bazıları işe yarar ve sonraki derslerde tartışılacaktır. Ama kompozisyonu anlamanın daha sağlam yolu, onu işlevleriyle düşünmektir: bu düzen gözü nereye götürüyor, neyi öne çıkarıyor, nasıl bir duygu uyandırıyor? Bir kural, bir işlevi yerine getirmenin olası yollarından yalnızca biridir ve aynı işlev bambaşka bir yolla da kurulabilir.

Kompozisyonun sessiz ama belirleyici bir öğesi çerçevenin kendisidir. Çerçevenin oranı, yani resmin yatay mı dikey mi, kareye mi yakın yoksa uzun bir şerit mi olduğu, içindeki düzeni baştan etkiler. Aynı sahne yatay bir çerçevede genişlik ve sükûnet, dar ve dikey bir çerçevede yükseklik ve gerilim taşıyabilir. Çerçevenin kenarları da sahneyi keser: bir nesnenin yarısını dışarıda bırakmak, sahnenin çerçevenin ötesine devam ettiği duygusunu verir; her şeyi çerçevenin içine sığdırmak ise daha kapalı ve tamamlanmış bir etki yaratır. Vizörle yaptığın her yakınlaştırma ve uzaklaştırma, aslında bu kararları deniyordu.

Bu yüzden kompozisyon ders olarak öğretilebilir, ama bir tarif olarak öğretilemez. Öğretilebilen şey, düzenin gözü ve zihni nasıl etkilediğini görmek ve bu etkileri bilerek seçebilmektir.

Kompozisyon hangi işleri görür?

Birincisi odak kurmaktır: resimde gözün ilk gideceği yeri belirlemek. Önceki derslerde gördüğün araçlar, değer farkı, kenar keskinliği ve ayrıntının yoğunluğu, burada tek bir noktada toplanır. Odak kurulmamış bir resimde her şey aynı yüksek sesle konuşur ve göz nereye bakacağını bilemez.

İkincisi gözü yönlendirmektir. Göz resmin yüzeyinde dolaşır; çizgiler, kenarlar, bakış yönleri ve değer lekeleri ona bir yol önerir. İyi kurulmuş bir düzen, gözü odaktan başka bölgelere götürür ve yeniden odağa getirir.

Üçüncüsü denge ya da bilerek kurulan gerilimdir. Kütlelerin ve değerlerin çerçevenin iki yanına nasıl dağıldığı, resmin sakin mi yoksa hareketli mi görüneceğini etkiler. Dördüncüsü birlik ile çeşitlilik arasındaki dengedir: benzer biçimler ve tonlar resmi bir arada tutar, farklılıklar onu canlı tutar. Birlik ile çeşitlilik arasındaki denge, bir müzik parçasındaki tekrar ve değişime benzer: aynı biçimin hiç değişmeden tekrarı tekdüze, hiçbir biçimin tekrar etmemesi dağınık görünür. Üç elmanın üçü de yuvarlaktır ve bu onları bir aile yapar; ama büyüklükleri, değerleri ve aralarındaki boşluklar farklı olduğunda aile canlı kalır. Beşincisi bir ruh hâli ya da anlam kurmaktır: yatay çizgiler çoğunlukla sükûnetle, çapraz çizgiler hareketle ilişkilendirilir, ama bu çağrışımlar bağlama göre değişir.

Bu işlevlerin gücü hakkında dürüst olmak gerekir. Rus bilim insanı Alfred Yarbus, 1967'de İngilizceye çevrilen Göz Hareketleri ve Görme kitabında, Ilya Repin'in Beklenmeyen Konuk tablosuna bakan kişilerin göz hareketlerini kaydetti. Aynı resme bakan kişilere farklı sorular sorulduğunda, örneğin ailenin ekonomik durumunu tahmin etmeleri ya da kişilerin yaşlarını söylemeleri istendiğinde, gözlerinin tablo üzerinde bambaşka yollar izlediğini gösterdi. Kompozisyon gözü yönlendirir, ama bakanın neyi aradığı da bu yolu belirler. Ressam bir yol önerir; bakanı zorlayamaz.

Aynı nesneler neden farklı etkiler bırakır?

Kancadaki iki düzen arasındaki farkı işlevlerle açıklayabiliriz. Birinci düzende üç elma aynı büyüklükte, aynı değerde ve eşit aralıklarla durur. Hiçbiri öne çıkmadığı için odak yoktur; aralıklar aynı olduğu için göz bir ritim bulamaz; bütün çizgiler yatay olduğu için hareket yoktur. Göz bu düzeni bir bakışta okur ve bitirir.

İkinci düzende öne yuvarlanan elma daha büyük görünür ve ışığı yakaladığı için en güçlü değer farkını taşır; odak odur. Arkadaki iki elma birbirine yaslanarak bir grup oluşturur ve tek elmayla bir diyalog kurar. Masanın çapraz kenarı gözü çerçevenin içinden geçirir. Aralıklar birbirinden farklıdır. Göz odaktan gruba, gruptan masanın kenarına ve yeniden odağa döner.

Yine de birinci düzen bir hata değildir. Simetrik, eşit aralıklı ve durgun bir düzen, sakinlik, tören ya da düzenlilik anlatmak için bilerek seçilebilir. Zurbarán'ın masanın kenarına aralıklı koyduğu limonlar, portakallar ve gül buna bir örnektir. «Sıkıcı» ve «büyüleyici», düzenin kendisinden çok, düzenin resmin amacına uyup uymadığıyla ilgilidir.

Bir tablonun kompozisyon iskeleti nasıl çıkarılır?

Bir tablonun kompozisyonunu görmek için onu iskeletine indirmek işe yarar. Bir baskının üzerine aydınger kâğıdı koy ya da yanına küçük bir dikdörtgen çiz. Önce çerçevenin oranını aktar. Sonra resmin ana çizgilerini, yani ufku, büyük diyagonalleri ve en uzun kenarları birkaç düz çizgiyle çiz. Ardından büyük açık ve koyu kütleleri, notan eskizindeki gibi, düz lekelerle göster.

Bu iskelette odağı bir daireyle işaretle ve gözünün izlediği yolu oklarla çiz. Sonra kendine sor: bu iskelet sakin mi, hareketli mi? Kütleler çerçevenin bir yanında mı toplanmış, yoksa dengeli mi dağılmış? Hangi biçimler birbirini tekrar ediyor?

Sütçü Kız'ın iskeleti bu soruların çoğuna açık cevap verir. Kadının bedeni, başından eteğine uzanan sağlam bir üçgen gibi durur ve bu üçgen resmin durgunluğunu taşır. Işık soldaki pencereden gelir ve kadının yüzü, kolları ve dökülen süt, koyu zeminin önünde açık lekeler olarak öne çıkar. Ön plandaki masa ve üzerindeki ekmekler gözü resmin alt kısmında tutar. Vermeer'in çıkardığı iki nesne, bu iskeletin sadeliğini korumuş olabilir; ama bu, ressamın neden böyle yaptığına dair bir yorumdur, kesin bir bilgi değildir.

Uygulama

Bu kısa denemede aynı üç nesnenin, yalnızca düzenleri değiştiği için farklı bir odak, farklı bir göz yolu ve farklı bir ruh hâli ürettiğini göreceksin. Hangisini daha çok beğendiğin ise ayrı bir sorudur; önemli olan, farkın nereden geldiğini adlandırabilmek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Aynı nesneler neden bir tabloda sıkıcı, ötekinde büyüleyici? Çünkü etkiyi nesneler değil, çerçeve içindeki düzenleri yaratır. Kompozisyon, bu düzeni kuran kararların bütünüdür ve kurallardan çok işlevlerle anlaşılır: odak kurmak, gözü yönlendirmek, denge ya da gerilim yaratmak, birlik ile çeşitliliği dengelemek ve bir ruh hâli kurmak. Yarbus'un deneyi, bu yönlendirmenin güçlü ama mutlak olmadığını hatırlatır; bakanın aradığı şey de yolu değiştirir. Vermeer'in Sütçü Kız'ı ise kompozisyonun bazen bir şeyleri çıkararak kurulduğunu gösterir.

Ödevde üç tanınmış tablonun kompozisyon iskeletini, ana çizgileri, büyük değer kütlelerini, odağı ve göz yolunu göstererek çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç ünlü tabloda kompozisyon iskeletini çiz.

1. Farklı türlerden üç tablo seç: bir natürmort, bir manzara ve figürlü bir sahne. Baskılarını ya da müze sitelerindeki görüntülerini kullan.
2. Her biri için tablonun en-boy oranını taşıyan küçük bir çerçeve çiz; içine ana çizgileri birkaç düz çizgiyle aktar.
3. Büyük açık ve koyu kütleleri düz lekelerle göster, odağı bir daireyle işaretle ve gözünün izlediği yolu oklarla çiz.
4. Her iskeletin altına iki cümle yaz: bu düzen hangi işlevi en belirgin biçimde yerine getiriyor ve bunu hangi araçla yapıyor?

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Her iskelette ana çizgiler, değer kütleleri, odak ve göz yolu açıkça gösterilmiş mi?
• Değer (Ton): Değer kütleleri iki ya da üç tonla, ayrıntıya girmeden mi aktarıldı?
• Oran ve Çizim: İskeletlerin çerçeve oranları tabloların oranlarına uyuyor mu?
• Yazdığın cümleler bir kurala mı, yoksa düzenin gördüğü bir işleve mi dayanıyor?

Kendini sına

1. Kompozisyon en doğru nasıl tanımlanır?

• A) Resmin çerçevesi içindeki biçimlerin, değerlerin, çizgilerin ve boşlukların düzeni.
• B) Bir tablonun rengi.
• C) Resmin boyutu.
• D) Ressamın kullandığı boya türü.

2. Yarbus'un deneyi göz hareketleri hakkında neyi gösterdi?

• A) Herkesin bir resme aynı yolla baktığını.
• B) Göz hareketlerinin yalnızca renklere bağlı olduğunu.
• C) Aynı resme bakanların, kendilerine sorulan soruya göre farklı yollar izlediğini.
• D) Gözün resimlerde hiç hareket etmediğini.

3. Kancadaki birinci düzende odak neden oluşmaz?

• A) Elmalar kırmızı olduğu için.
• B) Nesneler aynı büyüklükte, değerde ve eşit aralıkta durduğu için hiçbiri öne çıkmaz.
• C) Fotoğraf siyah-beyaz olduğu için.
• D) Masa çapraz durduğu için.

4. Simetrik ve durgun bir düzen hakkında hangisi doğrudur?

• A) Her zaman bir hatadır.
• B) Yalnızca fotoğrafta kullanılabilir.
• C) Resmi her zaman büyüleyici yapar.
• D) Sakinlik ya da tören anlatmak için bilerek seçilebilir.

5. Vermeer'in Sütçü Kız üzerinde yapılan araştırmalar kompozisyon hakkında neyi gösterir?

• A) Vermeer'in hiçbir şeyi değiştirmediğini.
• B) Kompozisyonun bazı nesneleri çıkararak da kurulabildiğini.
• C) Tablonun başka bir ressam tarafından bitirildiğini.
• D) Resmin ilk hâlinin boş olduğunu.

Cevaplar

1. A — Kompozisyon, çerçeve içindeki bütün öğelerin birbirine göre düzenidir; renk ve boyut bu düzenin yalnızca parçalarıdır.
2. C — Farklı sorular sorulan kişilerin göz hareketleri aynı resim üzerinde farklı yollar izledi.
3. B — Hiçbir nesne ötekilerden ayrılmadığı için göz bir öncelik bulamaz.
4. D — Simetri bir hata değil, amaca göre seçilebilecek bir düzendir.
5. B — Vermeer bir sürahi askılığını ve bir mangal sepetini boyayla kapatarak resimden çıkarmıştır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı üç elmanın durgun ve hareketli iki düzeni yan yana, göz yolu okları çizilmiş.

Sonraki derse köprü

Kompozisyonun işlevleri arasında ilk sırada odak vardı. Sonraki ders o soruyu ayrıntılı ele alıyor: bir tabloya baktığında gözün ilk nereye gittiğini hangi araçların, yani kontrastın, ayrıntının ve konumun belirlediğini ve bir sahnede öncelik sırasının nasıl kurulduğunu göreceğiz.