Adım adım karakalem natürmort

Öğrenme hedefi

Kurduğun natürmortu dört aşamada, sırayı bozmadan bitmiş bir karakalem çizime dönüştürebileceksin: kurgu, oran, ton ve ayrıntı. Her aşamanın hangi soruyu cevapladığını, neden bir sonrakinden önce gelmesi gerektiğini ve hangi işaretlerle bittiğini açıklayabilecek; Seviye 1 bitirme projesinin istediği kurulum ve ara aşama fotoğraflarını bu sıraya göre çekebileceksin.

Kanca

Önünde boş bir kâğıt, karşında önceki derste kurduğun natürmort duruyor: bir tabak, birkaç meyve, bir kavanoz, tek bir lamba. Kalemi eline aldığında ilk çizgiyi nereye çekeceğini bilmiyorsun. Elmanın parlamasından mı başlamalı, tabağın kenarından mı, yoksa gölgeden mi? Birçok öğrenci en ilginç bulduğu yerden başlar, onu bitirir, sonra yanına geçer; üç saat sonra çizim, birbirine uymayan güzel parçalardan oluşur. Boş sayfadan bitmiş çizime: Hangi sırayla?

Cevap, büyükten küçüğe ve genelden özele giden bir sıradadır. Önce resmin nerede duracağına, sonra biçimlerin doğru oranda olup olmadığına, sonra ışığın büyük düzenine ve en son ayrıntılara karar verilir. Her aşama bir sonrakinin zeminini hazırlar. Sırayı bozmak, en pahalı hataları en geç fark etmek demektir.

Bağlam

Floransa'daki Uffizi Galerisi'nde, Leonardo da Vinci'nin 1481–1482 yıllarında üzerinde çalıştığı Müneccimlerin Tapınması bulunur: yaklaşık 246 × 243 cm'lik büyük bir ahşap pano. Leonardo 1482 yazında Milano'ya gitti ve resmi yarım bıraktı. Uzun süre koyulaşmış vernik katmanlarının altında zor okunan pano, altı yıl süren bir restorasyonun ardından 2017'de yeniden sergilenmeye başladı.

Yarım kalmış bu resim, bir ressamın hangi sırayla çalıştığını görmek için eşsiz bir penceredir. Renk neredeyse yoktur; görünen şey, çizim ve onun üstüne sürülmüş ilk ton katmanlarıdır. Ön plandaki Meryem ve çocuk ile çevresinde diz çöken figürler, büyük bir üçgen içinde yerleşmiştir; arka planda yarım kalmış mimari ve atlılar, ayrıntıdan çok hareket ve kütle olarak durur. Leonardo'nun yüzleri ya da giysileri bitirmeden önce bütün kompozisyonu kurduğu, figürlerin yerini ve ışığın büyük düzenini ayrıntıya girmeden tasarladığı açıkça okunur. Bitmemiş bir resim, bitmiş bir resmin gizlediği sırayı gösterir.

Ana anlatım

Sıra neden bu kadar önemli?

Bir çizimdeki hatalar farklı büyüklüktedir ve düzeltme maliyetleri de farklıdır. Kâğıda yanlış yerleştirilmiş bir natürmort, yani kenara sıkışmış ya da çok küçük kalmış bir düzen, en büyük hatadır; ama ilk beş dakikada, birkaç hafif çizgiyle fark edilirse düzeltmesi de en kolayıdır. Aynı hata üç saat sonra, bütün tonlar ve ayrıntılar bittiğinde fark edilirse, düzeltmenin tek yolu baştan başlamaktır.

Bu yüzden iyi bir çalışma sırası, hataları en ucuz oldukları anda yakalamak üzerine kuruludur. Her aşama bir soruya cevap verir ve o soru cevaplanmadan bir sonrakine geçilmez. Kurgu aşaması «resim kâğıtta nerede ve ne büyüklükte duracak?» sorusunu cevaplar. Oran aşaması «biçimler ve aralarındaki ilişkiler doğru mu?» sorusunu. Ton aşaması «ışık nereden geliyor ve sahnenin geniş aydınlık ve karanlık alanları nerede?» sorusunu. Ayrıntı aşaması ise «göz nereye bakacak ve hangi yüzey ne kadar bitirilecek?» sorusunu.

Sıranın ikinci yararı dikkati korumaktır. En ilginç yerden başlayan bir öğrenci, o parçayı güzelleştirmek için saatler harcar; sonra geri kalanı aceleyle bitirir ve çizim dengesiz kalır. Bütün sayfada aynı anda ilerleyen bir çalışma, her yere eşit özen gösterir ve çalışmanın herhangi bir anında durulsa bile bir bütün olarak okunur. Leonardo'nun yarım panosu da bu yüzden bir bütün olarak okunur.

Üçüncü yararı çizgiyle ilgilidir. İlk aşamalardaki çizgiler çok hafif ve yeniden çizilebilir olmalıdır; sonraki aşamalar onları ya kalınlaştırır ya da ton altında kaybettirir. Sırayı bozan öğrenci çoğu zaman ilk çizgiyi baştan koyu çeker ve sonra yanlış olduğu anlaşılan bu çizgiyi silmekte zorlanır. Hafiften koyuya, genelden özele, büyükten küçüğe: bu üç yön aynı sıranın farklı yüzleridir.

Bu sıra tek yönlü bir merdiven değildir. Ton aşamasında bir gölgenin biçimi yanlış çıkarsa, oran aşamasına geri dönüp o biçimi yeniden ölçmek gerekir; ayrıntı aşamasında bir nesnenin değeri arka planla karışıyorsa, ton aşamasına dönülür. Geri dönmek bir başarısızlık değil, sıranın doğal bir parçasıdır. Önemli olan yön kuralıdır: bir sorun görüldüğünde, onu ayrıntıyla örtmeye çalışmak yerine sorunun ait olduğu büyük aşamaya dönmek. Bir elmanın yanlış oranını, üstüne daha fazla parlama ve doku ekleyerek düzeltmek mümkün değildir; ama birkaç hafif çizgiyle biçimi yeniden kurmak ve tonları ona göre ayarlamak, çoğu zaman dakikalar alır.

Kurgu ve oran nasıl kurulur?

Kurgu aşaması, vizörle düzene bakmakla başlar. Nesnelerin kâğıtta nerede duracağına, ne kadar yer kaplayacağına ve kenarlarda ne kadar boşluk kalacağına karar ver. İlk natürmortta sık yapılan hata, düzeni çok küçük çizmektir; kâğıdın ortasında küçük bir ada gibi kalan nesneler hem ayrıntıya yer bırakmaz hem de sayfayı boş gösterir. Nesne grubunun kâğıdın genişliğinin kabaca yarısından fazlasını kaplaması, ilk çalışma için rahat bir başlangıçtır; bu bir kural değil, ilk projede işe yarayan bir ölçüdür.

Sonra bütün grubu tek bir biçim gibi gör ve onu birkaç düz çizgiyle çevrele. Bu kaba çevre çizgisine zarf (envelope) denir. Zarf, grubun en üst, en alt, en sol ve en sağ noktalarını birleştirir ve düzenin genel biçimini, bir üçgen mi, yatık bir dikdörtgen mi, yoksa düzensiz bir çokgen mi olduğunu gösterir. Zarfı çizmek, tek tek nesnelere dalmadan önce bütünün oranını kurmayı sağlar.

Kurgu aşamasında iki karar daha verilir. Birincisi kâğıdın yönüdür: yatay bir kâğıt yan yana uzanan bir düzeni rahatça taşır, dikey bir kâğıt yüksek bir şişeyi ya da üst üste binen nesneleri. Zarfın biçimi bu kararı kendiliğinden önerir. İkincisi kenar boşluklarıdır: grubu kâğıdın tam ortasına koymak yerine hafifçe yukarı ya da yana kaydırmak, masanın ve düşen gölgelerin de sığacağı yeri bırakır. Düşen gölgeler çoğu zaman nesnelerden daha fazla yer kaplar ve kurgu aşamasında unutulduklarında sonradan kâğıdın kenarına çarparlar.

Oran aşamasında zarfın içindeki nesneler yerleşir. Burada oran modülünün araçları devreye girer: kalemle ölçme, açıların saat kadranıyla kopyalanması, nesneler arasındaki negatif alanların karşılaştırılması. Önce en büyük nesneyi birim olarak seç, ötekilerin boyunu ve genişliğini ona göre ölç. Elipslerin açıklığını göz seviyesine göre kontrol et; bir tabağın ağzı ile bir kavanozun ağzı aynı göz seviyesinden görüldüğü için tutarlı bir aile oluşturmalıdır.

Oran aşamasının son işi, ışığın haritasını çizmektir. Her nesnenin gölge sınırını ve düşen gölgenin biçimini çok hafif bir çizgiyle işaretle. Gölgeler, nesnelerin kendisi kadar birer biçimdir ve oranları da ölçülür: bir elmanın gölgesi ne kadar uzun, tabağın gölgesi masada hangi açıyla uzanıyor? Bu harita bittiğinde, çizim henüz hiç ton içermese bile bütün kararlar verilmiştir. Kâğıdı ters çevirip ya da bir aynada bakıp oranları son kez kontrol et; ton sürmeden önce yapılan her düzeltme ucuzdur.

Ton nasıl kurulur?

Ton aşaması, büyük kütlelerden başlar. Önce bütün gölge ailesini, yani nesnelerin gölge yanlarını ve düşen gölgeleri, tek ve düz bir tonla, skalanın ortasının biraz altında kalan bir griyle kapla. Bu aşamada nesnelerin kendi gölgeleri ile düşen gölgeleri arasında ayrım yapma; hepsi aynı ailedir. Bu tek tonla bile çizim bir anda ışıklı bir sahneye dönüşür; küçük notan eskizlerindeki düşünce burada büyük çizime taşınır.

Sonra arka planın değerini kur. Arka planı en sona bırakmak sık yapılan bir hatadır; oysa nesnelerin açık mı koyu mu göründüğü, arkalarındaki tona göre belirlenir. Arka plan erken yerleştiğinde, her nesnenin değeri ona göre ayarlanabilir.

Üçüncü adım, nesnelerin yerel değerlerini ayırmaktır. Açık bir limon ile koyu bir patlıcan aynı ışık altında dursa bile, limonun gölge yanı patlıcanın ışık yanından açık olabilir. Her nesnenin kendi değer aralığını, ışık ve gölgesiyle birlikte yerleştir. Bu, ileride portrede de aynı biçimde işleyecek: farklı tenler aynı ışıkta farklı değer aralıklarına düşer ve her yüz kendi aralığı içinde modellenir; aralığı kurmadan ışığı çizmeye başlamak, bütün yüzleri aynı griye çeker.

Dördüncü adım, değer aralığının iki ucunu çapalamaktır. Sahnenin en koyu noktasını, genellikle bir temas gölgesini, ve en açık noktasını, genellikle bir parlamayı, erken belirle. Bu iki uç belli olduğunda, aradaki bütün tonlar onlara göre karşılaştırılabilir. Ardından yarı tonları, gölge sınırlarını ve yansıyan ışıkları ekle. Bu aşama boyunca sık sık masadan uzaklaş ve büyük düzenin korunup korunmadığını kontrol et: ışık ailesi gölge ailesinden ayrı mı, arka plan nesneleri okutuyor mu?

Kalem seçimi de bu aşamada önem kazanır. Büyük tonlar genellikle orta bir kalemle, HB ya da 2B ile, hafif ve katman katman sürülür; en koyu bölgeler için yumuşak kalemlere ancak sonra geçilir. Yumuşak bir kalemi tek katmanda sert bastırarak kullanmak, grafiti kâğıdın yüzeyinde ezer ve açıdan bakıldığında parlayan, ayna gibi bir leke bırakır. Bu parlama fotoğraflarda ve yan ışıkta belirgin olur. Koyuluğu birkaç hafif katmanla kurmak, hem daha derin bir siyah hem de mat bir yüzey verir.

Ayrıntı ne zaman eklenir ve çizim ne zaman biter?

Ayrıntı aşaması, en son ve en seçici aşamadır. Önce çizimin odak noktasına karar ver: gözün ilk nereye gitmesini istiyorsun? Genellikle en güçlü değer farkının ve en ilginç biçimin buluştuğu yer burasıdır. En keskin kenarları, en belirgin dokuyu ve en parlak ışıkları bu bölgede topla. Kenar modülünde gördüğün hiyerarşi burada uygulanır: odakta sert kenarlar, çevrede yumuşak kenarlar, aynı değerdeki komşularda kayıp kenarlar.

Dokular, ahşabın lifleri ya da bir kumaşın dokuması, yarı tonlarda ve odak çevresinde gösterilir. Parlamalar hamur silgiyle kaldırılır ya da kâğıdın beyazı korunarak bırakılır. En koyu vurgular, özellikle temas gölgeleri, en son ve en yumuşak kalemle konur; bunlar çizime ağırlık ve oturma duygusu verir.

Çizimin ne zaman bittiği, en zor karardır. Bir işaret şudur: yeni eklenen her ayrıntı çizimi daha iyi değil, yalnızca daha kalabalık yapıyorsa durma zamanı gelmiştir. Bir başka işaret, geri çekilip bakıldığında büyük düzenin hâlâ ilk ton aşamasındaki kadar açık okunmasıdır; ayrıntılar bu düzeni bozmaya başladıysa fazla ileri gidilmiştir. Bu karar kişiseldir; bazı ressamlar bilerek bir kısmı kaba bırakır, bazıları her yeri bitirir.

Bitirmeye yaklaşırken taze bir göz kazanmanın birkaç yolu vardır. Çizimin fotoğrafını çekip telefonda yatay olarak aynala; alıştığın görüntü tersine dönünce oran ve eğim hataları birden belirginleşir. Aynı fotoğrafı siyah-beyaza çevirip küçült; büyük değer düzeni bozulmuşsa küçük görüntüde hemen görünür. Çizimi natürmortun yanına koyup birkaç metre geriden ikisine birlikte bakmak da, yakından fark edilmeyen farkları gösterir. Seviye 1 projesi için bitirme noktası, odak bölgesinin bitmiş, çevrenin ise ondan daha sade olduğu andır.

Bütün aşamalar tek bir oturuma sığmak zorunda değildir. Kurgu ve oran bir oturumda, ton bir ya da iki oturumda, ayrıntı son oturumda yapılabilir. Her oturuma başlamadan önce ışığın ve nesnelerin bant işaretleriyle aynı yerde olduğunu kontrol et ve bir önceki aşamanın fotoğrafını çek. Bu fotoğraflar hem projenin istediği ara aşama belgeleridir hem de ilerlemeyi görmenin en dürüst yoludur.

Uygulama

1. Malzeme: sertten yumuşağa dört kurşun kalem, hamur silgi, plastik silgi, harmanlama kalemi, en az A3 boyutunda hafif pütürlü bir çizim kâğıdı, vizör ve önceki derste kurduğun natürmort. Toplam süre üç ile dört saat; iki ya da üç oturuma bölünebilir.
2. Kurgu, yaklaşık on beş dakika: vizörle düzene bak, kâğıda 2H ile çok hafif bir zarf çiz ve grubun kâğıttaki yerini ve büyüklüğünü ayarla. Kurulumun fotoğrafını çek.
3. Oran, yaklaşık kırk beş dakika: en büyük nesneyi birim seçerek ötekileri ölç, açıları ve negatif alanları kontrol et, elipsleri göz seviyesine göre kur. Gölge sınırlarını ve düşen gölgelerin biçimini hafifçe işaretle. Kâğıdı aynada kontrol et ve ilk ara aşama fotoğrafını çek.
4. Büyük tonlar, yaklaşık bir saat: bütün gölge ailesini HB ya da 2B ile tek ve düz bir tonla doldur, arka planın değerini yerleştir ve nesnelerin yerel değerlerini ayır. İkinci ara aşama fotoğrafını çek.
5. İnce tonlar, yaklaşık bir saat: en koyu ve en açık noktaları çapala, yarı tonları, gölge sınırlarını ve yansıyan ışıkları ekle. Her yarım saatte bir birkaç adım uzaklaşıp kirpiklerinin arasından büyük düzene bak. Üçüncü ara aşama fotoğrafını çek.
6. Ayrıntı, yaklaşık bir saat: odak noktasını seç, orada en keskin kenarları ve dokuyu topla, parlamaları hamur silgiyle kaldır, temas gölgelerini 6B ile vurgula.
7. Bitirme: kâğıdı birkaç metre uzağa koy, bir gün sonra taze gözle bak ve yalnızca büyük düzeni bozan hataları düzelt. Bitmiş çizimin fotoğrafını çek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Boş sayfadan bitmiş çizime: Hangi sırayla? Büyükten küçüğe, genelden özele ve hafiften koyuya giden dört aşamayla. Kurgu, resmin kâğıtta nerede ve ne büyüklükte duracağını belirler; oran, biçimleri ve gölgelerin haritasını doğru kurar; ton, önce gölge ailesini ve arka planı, sonra yerel değerleri ve iki ucu yerleştirir; ayrıntı ise en son, odak noktasında toplanır ve büyük düzeni bozmaya başladığı anda durur. Bu sıra hataları en ucuz oldukları anda yakalar ve çizimi her aşamada bir bütün olarak tutar. Leonardo'nun yarım kalmış panosu, ustaların da ayrıntıdan önce bütünü kurduğunu gösterir.

Ödevde Seviye 1 bitirme projesine, yani tek ışıklı ve en az üç nesneli karakalem natürmorta başlayacaksın; kurulum fotoğrafını ve üç ara aşama fotoğrafını bu sıraya göre çekeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Seviye 1 bitirme projesine başla.

1. Proje: tek ışık kaynaklı, en az üç nesneli bir natürmortun oran, değer ve kenar kontrolüyle bitmiş karakalem çizimi. Teslim edilecekler: bir kurulum fotoğrafı, üç ara aşama fotoğrafı ve bitmiş çizim.
2. Önceki derste kurduğun natürmortu kontrol et; ışık tek, nesneler en az üç ve kurulum bantla işaretli olsun. Kurulum fotoğrafını çek.
3. Bu dersteki dört aşamayı sırayla uygula; oran, büyük tonlar ve ince tonlar aşamalarının sonunda birer ara aşama fotoğrafı çek.
4. Bitmiş çizimi bir gün bekledikten sonra taze gözle değerlendir ve aşağıdaki ölçütlerle kendini puanla.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Nesnelerin boyları, açıları ve elipsleri doğru mu; düzen kâğıtta rahat bir yerde ve büyüklükte mi?
• Değer (Ton): Aydınlık ve gölgedeki tonlar birbirine karışmadan duruyor mu, arka plan nesneleri okutuyor mu, en koyu ve en açık nokta erken belirlendi mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Odak noktasında keskin kenarlar ve doku, çevrede yumuşak ve kayıp kenarlar var mı?
• Kompozisyon: Göz önce odak noktasına gidiyor mu ve sayfanın geri kalanı dengeli mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Çizim temiz mi, ara aşama fotoğrafları eksiksiz mi, bitirme noktasında durulabildi mi?

Kendini sına

1. Çalışma sırasının temel mantığı nedir?

• A) En ilginç yerden başlayıp onu bitirmek.
• B) Hataları en ucuz oldukları anda yakalamak için büyükten küçüğe ilerlemek.
• C) Önce ayrıntıları, sonra büyük biçimleri çizmek.
• D) Her nesneyi sırayla bitirmek.

2. Zarf nedir?

• A) Çizimin konduğu klasör.
• B) Bir nesnenin parlaması.
• C) Kâğıdın kenar boşluğu.
• D) Bütün nesne grubunu çevreleyen, birkaç düz çizgiden oluşan kaba dış biçim.

3. Ton aşamasında neden önce bütün gölge ailesi tek bir düz tonla doldurulur?

• A) Işığın büyük düzenini ayrıntıdan önce kurmak ve hemen görmek için.
• B) Kalem tasarrufu için.
• C) Gölgeler her zaman aynı değerde olduğu için.
• D) Arka planı gizlemek için.

4. Arka planın değeri neden ton aşamasının başında kurulmalıdır?

• A) Arka plan en kolay kısım olduğu için.
• B) Arka plan yalnızca başta çizilebildiği için.
• C) Nesnelerin açık ya da koyu görünmesi arkalarındaki tona göre belirlendiği için.
• D) Arka plan en koyu bölge olduğu için.

5. Bitirme noktasının bir işareti nedir?

• A) Kalemin körelmesi.
• B) Kâğıdın tamamen dolması.
• C) Belirlenen sürenin bitmesi.
• D) Yeni eklenen ayrıntıların çizimi iyileştirmek yerine yalnızca kalabalıklaştırması.

Cevaplar

1. B — Büyük hatalar erken aşamada birkaç hafif çizgiyle düzeltilebilir; geç fark edildiklerinde baştan başlamak gerekir.
2. D — Zarf, tek tek nesnelere dalmadan önce bütün grubun oranını ve biçimini kurar.
3. A — Tek düz ton ışık ile gölgenin büyük düzenini hemen gösterir ve sonraki bütün tonlara zemin olur.
4. C — Değer görecelidir; arka plan belli olmadan nesnelerin değeri doğru ayarlanamaz.
5. D — Ayrıntı büyük düzeni bozmaya başladığında çizim ileri gitmiştir; durmak da bir karardır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf dizisi: aynı natürmortun kurulum, oran, büyük tonlar, ince tonlar ve bitmiş hâli yan yana.
• Özgün şema: zarf çizgileri ve gölge haritasıyla oran aşamasının sonu.
• Özgün şema: çalışma sırasının dört aşaması ve her birinin cevapladığı soru.

Sonraki derse köprü

Seviye 1 burada tamamlanıyor: tek bir natürmortu kurmayı, ölçmeyi, tonlamayı ve bitirmeyi öğrendin. Seviye 2 aynı nesnelerin neden bir resimde sıkıcı, ötekinde büyüleyici durabildiğini soruyor ve resmin bütününü düzenleyen kompozisyonun işlevlerini ele alıyor.