Natürmort kurmak

Öğrenme hedefi

Birkaç günlük çalışma boyunca yerinde kalabilecek bir natürmort kurabileceksin: biçimi, değeri ve dokusu birbirinden ayrılan nesneler seçebilecek, tek ve sabit bir ışık kurabilecek, arka planı nesnelerin değerine göre ayarlayabilecek ve düzeni bir vizörle sınayıp fotoğraflayarak kayıt altına alabileceksin.

Kanca

Masaya üç elma ve bir tabak koy. Kıpırdamazlar, yorulmazlar, poz vermekten sıkılmazlar. Işıkları sen seçersin, onları istediğin gibi yan yana ya da üst üste dizersin. Buna rağmen onları iyi çizmek, bir ressamın bildiği hemen her şeyi ister: oranı, formu, ışığı, kenarı, dokuyu ve kompozisyonu. Üç elma ve bir tabak neden sanatın en eski sınavıdır?

Çünkü natürmort, resmin bütün temel sorularını hareket etmeyen, kontrol edilebilen bir sahnede sorar. Modelin kıpırdaması, ışığın değişmesi ya da zamanın kısalığı bahane olamaz; kâğıtta görünen her şey, bakışın ve kararların sonucudur.

Bağlam

Nesneleri kendileri için resmetmek çok eski bir alışkanlıktır. Herculaneum'daki Geyikler Evi'nden çıkarılan ve bugün Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde bulunan bir freskte, iki bin yıl kadar önce, yarısı dolu cam bir su sürahisi ve birkaç şeftali resmedilmiştir; sürahinin camından geçen ışık ve şeftalilerin gölgeleri dikkatle gözlenmiştir. Bu tür resimlere Roma'da konukseverlikle ilişkilendirilen bir sözcükle xenia denirdi. Yaşlı Plinius'un aktardığı bir hikâyeye göre, antik ressam Zeuxis üzümleri öyle gerçekçi resmetmişti ki kuşlar gelip onları gagalamaya çalışmıştı.

Yaklaşık on altı yüzyıl sonra, 1633'te, İspanyol ressam Francisco de Zurbarán koyu bir zeminin önünde, bir masanın kenarına üç şeyi yan yana dizdi: bir tabakta limonlar, bir sepette portakallar ve bir tabakta bir fincan ile bir gül. Limonlar, Portakallar ve Gülle Natürmort, Zurbarán'ın imzalı ve tarihli tek natürmortudur. Işık tek yönden gelir, arka plan neredeyse siyahtır, nesneler birbirine değmeden ayrı durur. Bu sade düzen, kurulan bir natürmortun kararlarının resmin kendisi kadar önemli olduğunu gösterir.

Ana anlatım

Nesneler nasıl seçilir?

İlk natürmort için az ve farklı nesne seçmek en verimli yoldur: üç ile beş arası. Nesneleri biçimlerine göre çeşitlendir; bir küre gibi elma, bir silindir gibi bardak ya da kavanoz, bir kutu gibi kitap, temel formları bir arada çalışmayı sağlar. Boyutları da farklı olsun: bir büyük, bir orta, bir küçük nesne sahneye bir düzen verir.

Değerleri de çeşitlendir. Nesnenin ışıktan bağımsız, kendi açıklığına yerel değer (local value) denir; bir limonun yerel değeri açık, bir patlıcanınki koyudur. Bir açık, bir orta ve bir koyu yerel değerli nesne seçmek, aynı ışık altında farklı değer aralıklarını okumayı öğretir. Bu beceri ileride portrede, farklı tenlerin aynı ışık altında farklı değer aralıklarına düştüğünü görmek için de gerekecektir.

Başlangıçta çok parlak, saydam ya da desenli nesnelerden kaçınmak işi kolaylaştırır. Cam, metal ve çiçekli kumaş güzel ama zordur; ilk natürmortta mat yüzeyler, formu ve ışığı en açık gösterir.

Işık ve arka plan nasıl kurulur?

Natürmortun en önemli kararı ışıktır. Tek bir lamba kullan ve onu nesnelerin bir yanına, biraz yukarıya yerleştir; odadaki öbür ışıkları kapat ya da perdeleri çek. Pencere ışığı güzeldir ama gün içinde değişir; birkaç oturum sürecek bir çalışma için sabit bir lamba daha güvenilirdir.

Işığı kontrol etmenin basit bir yolu gölge kutusudur (shadow box): üç yanı ve tabanı olan, önü ve ışık yönündeki yanı açık bir karton kutu. Nesneler kutunun içine konur; kutunun duvarları çevreden gelen dağınık ışığı keser, gölgeleri netleştirir ve arka planı sabit bir yüzey hâline getirir. Kutunun içini açık griye ya da koyu griye boyamak, arka planın değerini seçmeyi sağlar.

Arka planın değeri nesnelere göre seçilir. Açık nesneler koyu bir zeminin önünde, koyu nesneler açık bir zeminin önünde en kolay okunur; orta değerli bir zemin ise hem açık hem koyu nesneyi dengeli taşır. Küçük bir notan eskizini burada, düzeni kurduktan sonra yapmak, zeminin doğru seçilip seçilmediğini gösterir.

Düzen nasıl kurulur ve kayıt altına alınır?

Nesneleri yerleştirirken birbirleriyle ilişkilerine bak. Bir kısmının birbirinin önüne geçmesi, derinliği hemen kurar; aralarındaki boşlukların birbirinden farklı olması, düzeni canlandırır. Hepsini bir hizaya dizmek ve eşit aralıklarla bırakmak da bir seçimdir; Zurbarán tam olarak bunu yapmıştır. Ama bu, sakin ve törensel bir etki verir; ilk natürmortta üst üste binmeleri ve farklı aralıkları denemek daha çok şey öğretir.

Düzeni sınamak için bir vizör kullan: bir kartonun ortasına, çizeceğin kâğıdın oranında küçük bir dikdörtgen pencere kes. Vizörü bir gözünle, kol mesafesinde tutup sahneye bak ve pencereyi yaklaştırıp uzaklaştırarak nesnelerin çerçeve içinde nasıl durduğunu gör. Nesneler çerçevenin tam ortasında mı sıkıştı, yoksa biri kenara taşıyor mu?

Son olarak kurulumu kaydet. Masaya nesnelerin yerini gösteren küçük bant işaretleri koy, lambanın konumunu ve yüksekliğini işaretle ve çizim yapacağın yerden bir fotoğraf çek. Bir elma yuvarlandığında ya da lamba kaydığında, düzeni birkaç dakikada geri kurabilirsin.

Uygulama

1. Malzeme: üç ile beş arası nesne, bir karton kutu, tek bir masa lambası, bant, karton ve maket bıçağı, telefon kamerası. Süre kırk dakika.
2. Kutunun önünü ve ışık gelecek yanını kes; içini istediğin arka plan değerine göre boya ya da kâğıtla kapla.
3. Lambayı kutunun açık yanına, nesnelerin biraz yukarısına yerleştir ve odadaki öbür ışıkları kapat.
4. Nesneleri kutuya koy; en az bir üst üste binme ve farklı aralıklar kur. Açık, orta ve koyu yerel değerli nesnelerin her birinden bir tane olduğundan emin ol.
5. Kartondan çizim kâğıdının oranında bir vizör kes; düzeni vizörle sına ve nesneleri çerçeveye göre ayarla.
6. Nesnelerin ve lambanın yerini bantla işaretle, çizim yapacağın yerden bir fotoğraf çek ve kısa bir notan eskiziyle arka plan değerini kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Üç elma ve bir tabak neden sanatın en eski sınavıdır? Çünkü natürmort, resmin temel sorularını kıpırdamayan ve kontrol edilebilen bir sahnede sorar; Roma'daki xenia resimlerinden Zurbarán'ın masasına kadar ressamlar gözlem güçlerini bu sahnede sınadı. İyi bir natürmort kurmak, çizim kadar karar ister: biçimi, boyu, yerel değeri ve dokusu farklı az sayıda nesne, tek ve sabit bir ışık, nesnelere göre seçilmiş bir arka plan, vizörle sınanmış bir düzen ve birkaç oturum boyunca geri kurulabilecek bir kayıt.

Ödevde kendi natürmortunu kuracak ve çizim yapacağın yerden fotoğraflayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi natürmortunu kur ve fotoğrafla.

1. Üç ile beş arası nesne seç: biçimleri, boyları ve yerel değerleri farklı olsun.
2. Tek bir lambayla, mümkünse bir gölge kutusu içinde aydınlat ve arka plan değerini nesnelere göre seç.
3. Düzeni bir vizörle sına; en az bir üst üste binme ve farklı aralıklar kur.
4. Nesnelerin ve lambanın yerini işaretle, çizim yapacağın yerden bir fotoğraf çek ve fotoğrafın yanına kısa bir notan eskizi ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Nesneler vizörde dengeli duruyor mu; üst üste binme ve farklı aralıklar var mı?
• Değer (Ton): Açık, orta ve koyu yerel değerli nesneler var mı ve arka plan hepsini okutuyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Işık tek ve sabit mi, kurulum bantla ve fotoğrafla kayıt altına alındı mı?
• Kurduğun düzen, birkaç günlük bir çizim için yeterince ilgi çekici mi, yoksa sade mi kaldı?

Kendini sına

1. İlk natürmort için kaç nesne önerilir?

• A) Bir.
• B) On ya da daha fazla.
• C) Üç ile beş arası.
• D) Yalnızca çift sayıda nesne.

2. Yerel değer nedir?

• A) Bir nesnenin ışıktan bağımsız, kendi yüzeyinin açıklık ya da koyuluğu.
• B) Nesnenin fiyatı.
• C) Parlamanın açıklığı.
• D) Düşen gölgenin koyuluğu.

3. Gölge kutusunun temel işlevi nedir?

• A) Nesneleri tozdan korumak.
• B) Çevre ışığını keserek tek yönlü ışık ve sabit bir arka plan sağlamak.
• C) Nesneleri büyütmek.
• D) Işığı ikiye bölmek.

4. Birkaç oturum sürecek bir çalışmada neden sabit bir lamba pencere ışığına tercih edilir?

• A) Lamba daha ucuz olduğu için.
• B) Pencere ışığı gölge oluşturmadığı için.
• C) Lamba her zaman daha güzel olduğu için.
• D) Pencere ışığı gün içinde değiştiği için.

5. Vizörün amacı nedir?

• A) Nesneleri daha parlak göstermek.
• B) Işığı yumuşatmak.
• C) Sahneyi çizim kâğıdının oranında çerçeveleyerek düzeni sınamak.
• D) Nesnelerin yerini işaretlemek.

Cevaplar

1. C — Az ve farklı nesne temel soruları öğretir; çok nesne dikkati dağıtır ve bitirmeyi zorlaştırır.
2. A — Yerel değer ışıktan bağımsızdır; bir limonunki açık, bir patlıcanınki koyudur.
3. B — Kutunun duvarları dağınık ışığı keser, gölgeleri netleştirir ve arka planı sabit tutar.
4. D — Pencere ışığının yönü ve rengi saatlere göre değişir; lamba oturumlar boyunca aynı kalır.
5. C — Vizör, nesnelerin çerçeve içinde nasıl durduğunu çizmeden önce görmeyi sağlar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: karton gölge kutusu, lamba ve içinde açık, orta ve koyu yerel değerli üç nesne.

Sonraki derse köprü

Natürmort artık kuruldu ve kayıt altında. Sonraki derste boş bir sayfadan bitmiş bir çizime giden yolu adım adım izleyeceğiz: önce kurgu, sonra oran, ardından ton ve en son ayrıntı; ve bu sıranın neden tersine çevrilmemesi gerektiğini göreceğiz.