Kenarlarla derinlik

Öğrenme hedefi

Bir sahneyi ön, orta ve arka plana ayırıp her plan için kenar keskinliğine, kontrasta ve ayrıntı miktarına ayrı ayrı karar verebileceksin. Arka planı yumuşatmanın derinlik kurmanın tek yolu olmadığını, aynı ayrımın değer farkıyla ve üst üste binmeyle de kurulabileceğini açıklayabilecek ve bu araçları bir kompozisyonda birlikte kullanabileceksin.

Kanca

Telefonunla bir fincanın portre kipinde fotoğrafını çek: fincan keskin, arkadaki raf ve duvar yumuşak bir buğunun içinde kaybolur. Sonuç hoştur ve fincan hemen öne çıkar. Bu etki o kadar yaygınlaştı ki çizim yapan pek çok kişi, arka planı her zaman bulanık bırakmak gerektiğini düşünmeye başladı. Arka plan neden bulanık olmalı?

Olmak zorunda değil. Bulanık arka plan, derinlik ve odak kurmanın bir yoludur, ama tek yolu değildir. Göz, bir sahnede önü arkadan başka ipuçlarıyla da ayırır; ressam bu ipuçlarından hangisini, ne kadar kullanacağını seçer.

Bağlam

Ulusal Galeri'nin (National Gallery) 1842'de satın aldığı ve koleksiyonuna giren ilk Felemenk resmi, Jan van Eyck'ın 1434 tarihli Arnolfini Portresi'dir: meşe pano üzerine yağlı boya, 82,2 × 60 cm. Bir oda, bir çift, bir köpek, bir avize ve arka duvarda dışbükey bir ayna. Aynanın içinde odanın kendisi, küçültülmüş ve bükülmüş olarak yeniden görünür.

Bu resim, bulanık arka plan fikrinin tam tersini gösterir. Arka duvardaki aynanın çerçevesi, avizenin metal kolları ve pencere pervazındaki meyveler, öndeki figürlerin giysileri kadar ayrıntılı ve keskin çizilmiştir. Yine de oda derin görünür. Derinlik burada kenarların yumuşamasından değil, perspektiften, nesnelerin birbirinin önüne geçmesinden, boyutların küçülmesinden ve ışığın odaya pencereden girip içeri doğru azalmasından gelir. Van Eyck'ın odası, bulanıklık olmadan da derinlik kurulabileceğinin güçlü bir kanıtıdır.

Ana anlatım

Bulanık arka plan nereden geliyor?

Fotoğrafta arka planın bulanıklığı, objektifin bir özelliğidir: objektif yalnızca belli bir uzaklığa netlenir ve bunun önündeki ve arkasındaki her şey giderek yumuşar. Buna alan derinliği denir. Göz de benzer biçimde bir uzaklığa odaklanır, ama farkı şudur: bakışımızı sahnede dolaştırdıkça göz her baktığı yere yeniden odaklanır ve biz sahneyi zihnimizde çoğu zaman her yeri net bir bütün olarak kurarız.

Bu yüzden resimde arka planı yumuşatmak, gözü bir noktada tutmanın ve o noktayı öne çıkarmanın bilinçli bir yoludur; gözün gördüğünün zorunlu bir kopyası değildir. Bir portrede yüzü, bir natürmortta tek bir nesneyi öne çıkarmak istiyorsan arka planın kenarlarını yumuşatmak çok etkili bir araçtır. Ama bir mekânı, bir odayı ya da bir kenti anlatmak istiyorsan, arka plandaki her şeyi bulandırmak anlatmak istediğin şeyin kendisini silebilir.

Derinliği başka hangi ipuçları kurar?

Göz derinliği birkaç ipucuyla okur ve bunların çoğu kenardan bağımsızdır. Üst üste binme, yani bir biçimin öbürünün önüne geçmesi, en güçlü ipuçlarından biridir: kesilen biçim geride, kesen biçim öndedir. Boyut da bir ipucudur: benzer nesnelerden küçük görüneni daha uzakta sanırız. Perspektif, 1.4 modülünde gördüğün gibi, zemin çizgilerini ve yüzeyleri derinliğe doğru daraltır.

Açık havada bir ipucu daha devreye girer: hava perspektifi (atmospheric perspective). Uzaktaki tepeler, ağaçlar ve binalar, aradaki havanın içindeki nem ve toz nedeniyle daha az kontrastlı, daha soluk ve gökyüzünün tonuna daha yakın görünür; renkleri de açık havada çoğu zaman maviye kayar. Leonardo da Vinci not defterlerinde bu olgu üzerinde durmuştur ve Rönesans'tan beri manzara ressamları uzaklığı anlatmak için onu kullanır. Hava perspektifinde kenarlar da yumuşar, ama asıl değişen kontrasttır: uzaktaki bir tepenin en açık ve en koyu tonları birbirine yaklaşır.

Kapalı bir odada bu etki çok zayıftır; aradaki hava birkaç metreden ibarettir. Van Eyck'ın odasının arka duvarı bu yüzden neredeyse ön kadar nettir ve bu, gözlemle uyumludur.

Ön ve arka plan nasıl ayrılır?

Kenarları yumuşatmanın yanında ön ve arka planı ayırmanın güçlü bir yolu, değer ayrımıdır. Öndeki nesne açıksa arka planı koyu, koyuysa açık tutmak, kenarlar keskin olsa bile ikisini birbirinden ayırır. Değer ayrımı, bulanıklığa gerek bırakmadan odak kurar ve 1.5.05'te çalıştığın notan eskizleri bu kararı önceden vermeyi sağlar.

İkinci yol, planlara farklı miktarda ayrıntı vermektir. Ön plan dokuyu ve küçük biçimleri taşır; orta plan yalnızca belirgin biçimleri; arka plan ise büyük kütleleri. Bu azalma, kenarlar net kalsa bile göze bir uzaklık duygusu verir.

Üçüncü yol, üst üste binmenin olduğu yerlerde kenar kontrastını yönetmektir. Öndeki biçimin arkadakini kestiği yerde, öndekinin kenarını net ve kontrastlı tutmak, arkadakinin kenarını biraz yumuşatmak ya da değerini arka planın tonuna yaklaştırmak, iki biçimi uzayda ayırır. Bu yöntem, bütün arka planı bulandırmadan, yalnızca bindirme noktalarında seçici olarak uygulanabilir.

Portrede bu kararlar tenin değeriyle birlikte verilir. Açık tenli bir yüz koyu bir arka plan önünde, koyu tenli bir yüz açık bir arka plan önünde değer ayrımıyla kolayca öne çıkar. Tenle arka planın değeri yakınsa, ayrım kenar keskinliğine, ayrıntı miktarına ya da ışık alan yüz düzlemlerinin arka plandan açık tutulmasına bırakılır. Hangi yolun seçileceği resmin anlatmak istediği şeye bağlıdır.

Uygulama

1. Malzeme: bir orta ve bir çok yumuşak kurşun kalem, kâğıt harmanlama çubuğu, hamur silgi ve bir çizim kâğıdı. Masada biri önde, biri ortada, biri arkada duran üç nesne: örneğin bir elma, bir kavanoz ve bir kitap. Süre otuz dakika.
2. Nesneleri tek bir ışıkla aydınlat; öndeki nesne ortadakinin bir kısmını, ortadaki arkadakinin bir kısmını kessin.
3. Önce küçük bir notan eskizi yap ve üç planın değerlerini belirle: hangi plan açık, hangisi koyu, hangisi orta?
4. Büyük çizimde ön plandaki nesneyi keskin kenarlar ve belirgin dokuyla, orta planı daha az ayrıntıyla, arka planı yalnızca büyük kütlesiyle kur.
5. Bindirme noktalarında öndeki nesnenin kenarını net bırak; arkadakinin kenarını yalnızca bu noktalarda harmanlama kalemiyle hafifçe yumuşat.
6. Çizimin bir fotokopisini ya da fotoğrafını al ve arka planı tamamen net tutarak ikinci bir versiyon dene; iki çizimde de derinliğin nereden geldiğini karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Arka plan neden bulanık olmalı? Olmak zorunda değil. Bulanık arka plan, fotoğrafın alan derinliğinden gelen ve resimde gözü bir noktada tutmak için bilinçli seçilebilen bir araçtır. Derinlik başka ipuçlarıyla da kurulur: üst üste binme, boyut, perspektif ve açık havada hava perspektifi. Ön ve arka planı ayırmak için değer ayrımı, planlar boyunca azalan ayrıntı ve bindirme noktalarında seçici kenar kontrolü, arka planı bulandırmadan da güçlü bir ayrım verir. Van Eyck'ın odası, her yeri net bir resmin bile derin olabileceğini gösterir.

Ödevde önde ve arkada nesneler olan bir kompozisyon çizecek ve her plan için kenar, değer ve ayrıntı kararlarını bilinçli olarak vereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Önde ve arkada nesneler olan bir kompozisyon çiz.

1. En az üç nesneyle ön, orta ve arka plan içeren bir düzen kur; nesneler birbirinin önüne kısmen geçsin.
2. Önce küçük bir notan eskiziyle üç planın değerlerini belirle.
3. Ön planı en keskin kenarlarla ve en çok ayrıntıyla, arka planı en az ayrıntıyla çiz.
4. Bindirme noktalarında kenar kontrastını yönet ve çizimin kenarına derinliği hangi ipuçlarıyla kurduğunu kısa notlarla yaz.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Ön plan en keskin ve en ayrıntılı, arka plan en sade mi; bindirme noktalarında kenarlar planları ayırıyor mu?
• Değer (Ton): Üç plan arasında belirgin bir değer farkı var mı?
• Kompozisyon: Göz önce ön plandaki nesneye gidiyor mu, sonra derinliğe doğru ilerliyor mu?
• Arka planı bulanıklaştırmadan derinlik kurmayı denediğinde hangi ipucu en çok işe yaradı?

Kendini sına

1. Fotoğraftaki bulanık arka plan nereden gelir?

• A) Objektifin alan derinliğinden: yalnızca belli bir uzaklığa netlenmesinden.
• B) Havadaki tozdan.
• C) Fotoğraf makinesinin sallanmasından.
• D) Arka plandaki nesnelerin gerçekten bulanık olmasından.

2. Hangisi kenardan bağımsız bir derinlik ipucudur?

• A) Harmanlama.
• B) Üst üste binme.
• C) Parlama.
• D) Tarama yönü.

3. Hava perspektifinde uzaktaki biçimlerde asıl değişen nedir?

• A) Biçimlerin boyu büyür.
• B) Kenarlar keskinleşir.
• C) Kontrast azalır ve tonlar gökyüzüne yaklaşır.
• D) Kontrast artar.

4. Kapalı bir odada hava perspektifi neden zayıftır?

• A) Odada ışık olmadığı için.
• B) Odanın duvarları beyaz olduğu için.
• C) Hava perspektifi yalnızca geceleri oluştuğu için.
• D) Bakan ile arka duvar arasında çok az hava bulunduğu için.

5. Arka planı bulandırmadan ön ve arka planı ayırmanın güçlü bir yolu nedir?

• A) İki planı aynı değerde tutmak.
• B) Ön ve arka plan arasında bir değer farkı kurmak.
• C) Arka plana daha çok ayrıntı eklemek.
• D) Bütün kenarları aynı sertlikte çizmek.

Cevaplar

1. A — Objektif bir uzaklığa netlenir; önündeki ve arkasındaki her şey giderek yumuşar.
2. B — Bir biçimin öbürünü örtmesi, kenarların sertliğinden bağımsız olarak hangisinin önde olduğunu söyler.
3. C — Aradaki hava uzak biçimlerin en açık ve en koyu tonlarını birbirine ve gökyüzüne yaklaştırır.
4. D — Birkaç metrelik hava, tonları belirgin biçimde soldurmaya yetmez.
5. B — Değerleri farklı iki plan, kenarlar keskin kalsa bile birbirinden ayrılır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı üç nesneli düzenin portre kipinde bulanık arka planlı ve her yeri net iki çekimi.
• Özgün şema: ön, orta ve arka plan için kenar, değer ve ayrıntı kararlarının tablosu.
• Özgün fotoğraf: açık havada uzaklaştıkça solan ve maviye kayan tepe sıraları.

Sonraki derse köprü

Kenar, değer ve doku modülleri tek tek araçlar verdi. Sonraki modülde bu araçlar ilk kez bir arada kullanılıyor: birkaç meyve ve bir tabaktan oluşan bir natürmortu nesne, ışık ve arka plan seçimiyle kurmayı ve bu en eski resim alıştırmasının neden hâlâ bir sınav gibi işlediğini göreceğiz.