Sert, yumuşak ve kayıp kenarlar

Öğrenme hedefi

Bir çizimdeki kenarları sert, yumuşak ve kayıp olarak ayırt edebilecek ve her birinin nereden doğduğunu formun biçimi, değer farkı ve uzaklıkla açıklayabileceksin. Kenar türlerini bir çizim içinde bilinçli olarak dağıtarak gözü bir odak noktasına yönlendirebilecek ve formları birbirinin önüne ve arkasına yerleştirerek derinlik kurabileceksin.

Kanca

Bir bardağı dikkatle çiz; her kenarını aynı kararlılıkla, aynı kesin çizgiyle kapat. Sonra aynı bardağın fotoğrafıyla karşılaştır. Oranlar doğru, tonlar yerinde olabilir; ama çizim yine de kâğıttan kesilip masaya yapıştırılmış gibi durur, fotoğraftaki bardak ise masanın havası içinde oturur. Fark çoğu zaman çizgilerin kendisinde değil, iki tonun birbirine nasıl değdiğindedir. Bir çizimi "fotoğraf gibi" yapan asıl sır kenarlar mı?

Kenarlar bu sırrın büyük bir parçasıdır, ama tek başına değil. Doğru değerler olmadan en iyi kenar bile bir biçimi kurtaramaz. Değerler yerindeyken ise kenarların çeşitliliği, bir çizimi şema olmaktan çıkarıp gözün gerçekte gördüğüne yaklaştıran son adımdır.

Bağlam

Diego Velázquez, 1650'de Roma'dayken Juan de Pareja'nın portresini yaptı. Pareja, Velázquez'in atölyesinde köleleştirilmiş olarak yıllarca çalışmış, aynı yıl Velázquez'in imzaladığı bir belgeyle özgürlüğüne kavuşmuş ve sonradan kendi imzasını taşıyan resimler yapan bir ressam olmuştur. Tuval üzerine yağlı boyayla yapılan portre 81,3 × 69,9 cm boyutundadır ve bugün New York'taki Metropolitan'ın koleksiyonundadır.

Portre, kenarların bir yüzü nasıl kurduğunu incelemek için verimli bir örnektir. Resme bakarken üç şey ara: modelin başı ve omuzları sade bir zeminin önünde durur ve dış hattın bazı bölümleri zemine yumuşakça karışır; yakadaki açık renkli kumaş koyu giysinin ve tenin yanında çok daha belirgin bir sınırla ayrılır; yüzün içinde ise ışık alan düzlemlerle gölgeler arasındaki geçişlerin bazıları kesin, bazıları yumuşaktır. Bu çeşitlilik, yüzü düz bir figür gibi değil, hacimli ve havanın içinde duran bir baş gibi okutur.

Ana anlatım

Kenar nedir ve türleri nelerdir?

Resimde kenar, iki tonun ya da iki alanın buluştuğu yerdir. Çizginin kendisi çoğu zaman gerçekte yoktur; bir elmanın çevresinde siyah bir çizgi bulunmaz, yalnızca elmanın tonu ile arkasındaki masanın tonu yan yana durur. Kenar, bu yan yana duruşun nasıl gerçekleştiğidir: birden mi, yavaşça mı, yoksa hiç fark edilmeden mi?

Sert kenar (hard edge), iki tonun birden, keskin bir sınırla buluştuğu yerdir; göz orada net bir çizgi görür. Yumuşak kenar (soft edge), bir tonun öbürüne kademeli bir geçişle karıştığı yerdir; sınır birkaç milimetreye ya da daha fazlasına yayılır. Kayıp kenar ise, 1.5.05'te gördüğün gibi, iki komşu tonun aynı değerde olup birleştiği ve sınırın tamamen kaybolduğu yerdir.

Bu üç tür bir ölçeğin noktalarıdır ve arada sayısız ara durum vardır. Ressamların bir kısmı, sert ile yumuşak arasında kalan kararlı ama keskin olmayan kenarlar için ayrı bir ad kullanır. Ama başlangıç için üç tür yeterlidir: her kenara bakınca kendine sor, bu sınır keskin mi, yumuşak mı, yoksa kayboluyor mu?

Kenarları ne belirler?

Kenarın türünü birkaç şey belirler. Birincisi formun biçimidir. Bir küpün köşesi gibi sert dönen bir biçim, ışıkla gölge arasında sert bir kenar verir. Bir kürenin ya da bir yanağın yavaşça dönen yüzeyi ise gölge sınırında yumuşak bir kenar verir. Kenar, formun ne kadar hızlı döndüğünü anlatır.

İkincisi değer farkıdır. Aynı biçimde bile, iki taraf arasındaki ton farkı büyükse kenar daha belirgin, küçükse daha belirsiz okunur. Beyaz bir fincan koyu bir zeminin önünde keskin durur; aynı fincan açık gri bir duvarın önünde kenarının bir kısmını kaybeder.

Üçüncüsü uzaklık ve dikkattir. Uzaktaki biçimlerin kenarları, aradaki hava ve ayrıntının azalması nedeniyle yakındakilerden daha yumuşak görünür. Göz de bir noktaya odaklandığında yalnızca o bölgeyi keskin görür; çevrede kalanlar daha az ayrıntılıdır. Işığın kendisi de kenar üretir: bir nesnenin masaya bıraktığı gölge, temas noktasının yanında net bir sınırla başlar ve ucuna doğru gevşer.

Kenarlar neden bir çizimi gerçekçi gösterir?

Başlangıç çizimlerinin çoğunda bütün kenarlar aynıdır: her biçim eşit kalınlıkta, kesin bir dış hatla kapatılır. Bu, bir biçimi tanıtmak için işe yarar, ama gözün gördüğüyle uyuşmaz. Göz bir sahnede her kenarı aynı keskinlikte görmez; bazı sınırlar yumuşar, bazıları kaybolur, bazıları ise çok nettir. Bütün kenarları eşit sert çizmek, her nesneyi aynı öneme ve aynı uzaklığa koyar ve sahne düzleşir.

Fotoğraf bu çeşitliliği kendiliğinden kaydeder; objektifin odak derinliği ve ışığın biçimle ilişkisi kenarlara doğal bir çeşitlilik verir. Ressam ise aynı çeşitliliği bilerek kurmak zorundadır. «Fotoğraf gibi» görünen çizimlerin ortak yanlarından biri, kenarların bu çeşitliliğe sahip olmasıdır: sert kenarlar azdır ve anlamlı yerlerdedir, yumuşak kenarlar çoğunluktadır, kayıp kenarlar biçimleri birbirine ve havaya bağlar.

Bu, fotoğrafı kopyalamak gerektiği anlamına gelmez. Fotoğraftaki bulanıklığın bir kısmı objektifin özelliğidir ve göz aynı sahneye bakarken onu başka biçimde görür. Ressam kenarları kendi amacına göre seçer; önemli olan seçimi bilinçli yapmaktır.

Kenarlarla odak ve derinlik nasıl kurulur?

Kenarlar gözü yönlendirir. Göz, bir resimde önce en keskin kenarlara ve en güçlü değer farkının olduğu yerlere gider. Bu yüzden bir çizimin odak noktasında sert kenarları ve en belirgin kontrastı toplamak, çevrede ise kenarları yumuşatmak, gözü istenen yere çeker. Buna kenar hiyerarşisi denebilir: her kenar aynı sesle konuşmaz; birkaçı yüksek sesle, çoğu alçak sesle, bir kısmı da hiç konuşmaz.

Derinlik de kenarlarla kurulur. Öndeki biçimin arkadakinin önüne geçtiği yerde, öndekinin kenarını daha net, arkadakininkini daha yumuşak tutmak, ikisini uzayda ayırır. Uzaktaki tepeler, ağaçlar ya da binalar yumuşak kenarlarla, yakındakiler daha net kenarlarla çizildiğinde sahne derinleşir.

Portrede kenar seçimi tenin değeriyle birlikte düşünülür. Koyu tenli bir model koyu bir zeminin önündeyse, yüzün gölgedeki kenarları zeminle kolayca birleşir ve kayıp kenarlar kendiliğinden oluşur; ressam o zaman ışık alan yanak, alın ya da çene hattında birkaç net kenar bırakarak biçimi tanıtır. Açık tenli bir model açık bir zeminin önünde aynı durumu tersinden yaşar. Saç, hemen her tende ve her zeminde, yüzün en yumuşak kenarlarından birini oluşturur; saçın dış hattını sert bir çizgiyle kapatmak, onu bir kasket gibi gösterir.

Uygulama

1. Malzeme: HB, 2B ve 6B kalem, harmanlama kalemi, yoğrulabilir silgi ve yüzeyi hafif pütürlü bir kâğıt. Model olarak masaya beyaz bir fincan ve arkasına bir koyu, bir açık zemin kartonu. Süre otuz dakika.
2. Fincanı tek bir lambayla aydınlat ve arkasına zeminin yarısı koyu, yarısı açık gelecek biçimde iki kartonu yerleştir.
3. Fincanı dış hattını kapatmadan, önce tonlarıyla kur: fincanın gövdesi, gölgesi, zemin.
4. Kenarlara tek tek bak: fincanın açık yanının koyu zemine değdiği yeri sert, gölge yanının koyu zemine karıştığı yeri kayıp, gövdenin gölge sınırını yumuşak bırak.
5. Kulp ve ağız kenarı gibi en önemli yerde en keskin kenarı ve en güçlü kontrastı topla; düşen gölgenin ucunu harmanlama kalemiyle yumuşat.
6. Kâğıdı birkaç adım uzağa koyup gözlerini kısarak bak; gözün önce nereye gittiğini ve kaybolan kenarların fincanı bozup bozmadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir çizimi "fotoğraf gibi" yapan asıl sır kenarlar mı? Kenarlar bu sırrın büyük bir parçasıdır, ama doğru değerlerle birlikte çalışır. Göz her sınırı aynı keskinlikte görmez: sert kenarlar formun hızla döndüğü ve kontrastın güçlü olduğu yerlerde, yumuşak kenarlar yavaş dönen yüzeylerde ve uzakta, kayıp kenarlar aynı tondaki biçimlerin buluştuğu yerlerde oluşur. Bu çeşitliliği bilinçli dağıtmak, gözü bir odağa çeker ve biçimleri uzayda öne ve arkaya yerleştirir. Velázquez'in Juan de Pareja portresi, bir yüzün kenarlarının bir kısmını zemine bırakırken bir kısmını netleştirerek nasıl hacim kazandığını incelemek için iyi bir örnektir.

Ödevde tek bir nesnede üç kenar türünü, sert, yumuşak ve kayıp, bilinçli olarak göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Tek nesnede üç kenar türünü göster.

1. Tek bir nesne seç: bir fincan, bir şişe ya da bir meyve; arkasına yarısı koyu, yarısı açık bir zemin yerleştir.
2. Nesneyi tek bir ışıkla aydınlat ve dış hattını kapatmadan tonlarla kur.
3. Nesne üzerinde en az bir sert, bir yumuşak ve bir kayıp kenarı bilinçli olarak bırak.
4. Çizimin kenarına bu üç yeri oklarla işaretle ve her birinin neden o türde olduğunu bir cümleyle yaz: biçim mi, değer farkı mı, yoksa uzaklık mı?

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Üç kenar türü de çizimde açıkça ayırt ediliyor mu ve her biri anlamlı bir yerde mi?
• Değer (Ton): Kayıp kenar gerçekten aynı değerdeki iki alanın buluştuğu yerde mi oluştu?
• Kompozisyon: En keskin kenar ve en güçlü kontrast, gözün ilk gitmesini istediğin yerde mi?
• Nesnenin dış hattını kapatmadan çizmek sonucu nasıl değiştirdi?

Kendini sına

1. Resimde kenar en doğru nasıl tanımlanır?

• A) Nesnenin çevresine çekilen siyah çizgi.
• B) Kâğıdın sınırı.
• C) İki tonun ya da iki alanın buluştuğu yer.
• D) Bir nesnenin en koyu bölgesi.

2. Bir kürenin gölge sınırında genellikle hangi kenar oluşur?

• A) Yumuşak kenar.
• B) Sert kenar.
• C) Her zaman kayıp kenar.
• D) Kenar oluşmaz.

3. Göz bir resimde önce nereye gider?

• A) Resmin sol üst köşesine.
• B) En keskin kenarların ve en güçlü değer farkının toplandığı yere.
• C) En büyük nesneye.
• D) En yumuşak kenarlara.

4. Bütün kenarları eşit keskinlikte çizmek neden sahneyi düzleştirir?

• A) Kâğıt yüzeyi buna izin vermediği için.
• B) Kalem ucu çabuk körleştiği için.
• C) Keskin kenarlar yalnızca fotoğrafta görüldüğü için.
• D) Her nesneyi aynı öneme ve aynı uzaklığa koyduğu için.

5. Koyu tenli bir model koyu bir zeminin önündeyse ressam biçimi nasıl tanıtabilir?

• A) Yüzün bütün dış hattını sert bir çizgiyle kapatarak.
• B) Zemini mutlaka beyaza boyayarak.
• C) Gölgedeki kenarları kaybolmaya bırakıp ışık alan birkaç yerde net kenarlar bırakarak.
• D) Yüzü zeminden daha koyu yaparak.

Cevaplar

1. C — Gerçekte biçimlerin çevresinde çizgi yoktur; kenar iki tonun yan yana duruşudur.
2. A — Küre yavaşça döner; ışıktan gölgeye geçiş kademelidir ve gölge sınırı yumuşak okunur.
3. B — Keskin kenar ve güçlü kontrast gözü çeker; odak noktası bu yüzden orada kurulur.
4. D — Kenar çeşitliliği önem ve uzaklık bilgisi taşır; eşit kenarlar bu bilgiyi siler.
5. C — Kayıp kenarlar biçimi havaya bağlar, birkaç net kenar ise onu tanıtmaya yeter.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: yarısı koyu, yarısı açık zemin önünde beyaz bir fincan; sert, yumuşak ve kayıp kenarlar oklarla işaretli.
• Özgün şema: aynı fincanın tek tip dış hatla ve kenar hiyerarşisiyle iki çizimi yan yana.
• Özgün fotoğraf: bir sahnede öndeki ve arkadaki nesnelerin kenar keskinliği farkı.

Sonraki derse köprü

Kenar, iki yüzeyin buluştuğu yeri anlattı. Sonraki ders yüzeyin kendisine bakıyor: ahşabın lifleri, metalin keskin yansımaları, camın saydamlığı ve kumaşın kıvrımları, aynı ışık altında birbirinden nasıl ayrılır ve metal ile camı çizerken değişen tam olarak nedir?