Harmanlama ve silgi

Öğrenme hedefi

Grafiti kâğıt üzerinde yaymayı ve kaldırmayı, iki ayrı çizim hareketi olarak kullanabileceksin. Harmanlama kalemi, güderi ve kâğıt mendil gibi araçların tonu nasıl değiştirdiğini açıklayabilecek, hamur silgiyi bastırarak, yuvarlayarak ve sivriltilmiş bir uçla kullanarak ışıkları koyu bir zeminden çıkarabileceksin.

Kanca

Bir öğrencinin çizim masasına bak: silgi masanın kenarında bekler ve yalnızca bir hata olduğunda ele alınır. Şimdi deneyimli bir ressamın masasına bak: silgi kalemin hemen yanındadır ve neredeyse kalem kadar sık kullanılır. Ressam bir gölgeyi koyu bir tonla doldurur, sonra silgiyle o tonun içinden bir parlama, bir yansıyan ışık, bir saç teli çıkarır. Silgi neden bir silme değil, bir çizim aracıdır?

Çünkü kâğıtta ton iki yönde kurulabilir: grafit ekleyerek ya da grafit alarak. Kalem birinci yöndeki aracın, silgi ikincisinindir. İkisini birlikte kullanan ressam, ışığı yalnızca boş bırakmakla kalmaz, onu karanlığın içinden bilerek çıkarır.

Bağlam

Georges Seurat'nın 1882–1883 yıllarında yaptığı Aman-Jean adlı portre çizimi bugün Metropolitan koleksiyonundadır: dokulu Michallet kâğıdı üzerine konte kalemi (conté crayon), 62,2 × 47,5 cm. Model, Seurat'nın okul arkadaşı ressam Edmond Aman-Jean'dır. Çizim bir hazırlık çalışması değil, bitmiş bir eserdir ve 1883 Paris Salonu'nda sergilenmiştir; yirmi üç yaşındaki Seurat'nın sergilenen ilk eseridir.

Bu çizim, harmanlamanın tersini gösterir. Konte, kâğıdın pürüzlü yüzeyinin tepelerinde kalır ve tonlar büyük ölçüde bu tepelerde oturur; girintiler boş kaldıkça küçük beyaz tanecikler tonun içinden parlar. Sonuç yine de kadife gibi yumuşaktır. Bu, harmanlamanın yumuşaklık için tek yol olmadığını hatırlatır: kâğıdın dokusu da bir araçtır ve onu doldurmak ya da açık bırakmak bir seçimdir.

Ana anlatım

Harmanlama tonu nasıl değiştirir?

Kâğıdın yüzeyi düz değildir; mikroskobik tepelerden ve girintilerden oluşur. Kalemi sürdüğünde grafit en çok tepelere tutunur, girintiler kısmen beyaz kalır. Harmanlama, bu grafiti girintilere doğru iter. Sonuçta iki şey olur: kâğıdın beyazı azaldığı için ton biraz koyulaşır ve çizgiler birbirine karıştığı için yüzey pürüzsüzleşir.

Farklı araçlar farklı sonuç verir. Harmanlama kalemi (blending stump), sıkıca sarılmış kâğıttan yapılmış bir çubuktur; küçük alanlarda kontrollü yayma sağlar. Ona benzeyen daha ince ve sivri tortillon, dar köşeler içindir. Güderi ve kâğıt mendil geniş alanları hafifçe yumuşatır. Parmakla harmanlama ise en kolay ama en az kontrollü yoldur; derideki yağ kâğıda geçer ve o bölge sonradan grafiti düzensiz kabul eder.

Harmanlamanın bir bedeli vardır. Aşırı yayılan bir yüzey düzleşir, parlar ve «çamurlaşır»: bütün tonlar birbirine yaklaşır, formu anlatan geçişler kaybolur. Bu yüzden harmanlama çoğu zaman seçici kullanılır. Gölge bölgeleri ve yavaş geçişler yumuşatılır; ışık bölgeleri, keskin kenarlar ve dokulu yüzeyler ise çoğu zaman harmanlanmadan bırakılır. Aynı çizimde yayılmış ve yayılmamış bölgelerin yan yana durması, gözün sert ve yumuşak olanı ayırt etmesini sağlar.

Hamur silgi nasıl çalışır?

Plastik silgi kâğıdın yüzeyini hafifçe aşındırarak grafiti kaldırır; güçlüdür ama kâğıdın dokusunu bozabilir ve tonu tamamen siler. Hamur silgi (kneaded eraser) ise aşındırmaz, yapışarak çalışır: kâğıda bastırıldığında grafit tanelerini üzerine alır. Bu yüzden tonu kademeli olarak açabilir ve kâğıda zarar vermez.

Hamur silgiyi kullanmanın üç temel hareketi vardır. Birincisi bastırmaktır: silgiyi yuvarlak bir topak hâlinde kâğıda bastırıp kaldırmak, tonu yumuşak bir leke olarak açar ve yansıyan ışık gibi geniş, sınırı belirsiz aydınlıklara uygundur. İkincisi yuvarlamaktır: silgiyi bir silindir gibi kâğıdın üstünde yuvarlamak, uzun ve yumuşak bir şerit açar. Üçüncüsü sivriltmektir: silgiyi parmaklarla bir uca ya da ince bir kenara biçimlendirip kâğıda dokundurmak, parlamalar, saç telleri ya da bir gözün ışığı gibi küçük ve keskin ışıkları çıkarır.

Silgi grafit topladıkça kirlenir. Onu yoğurup katlamak, kirli yüzeyi içeri gömer ve temiz bir yüzey çıkarır. Kirli bir silgiyle kaldırma yapmak, açmak istediğin yere yeni grafit bırakabilir.

Koyu bir zeminden ışık nasıl çıkarılır?

Eksiltmeli çizim (subtractive drawing), beyaz bir kâğıttan değil, tonlanmış bir zeminden başlar. Önce kâğıdın tamamına ya da çizilecek alana orta koyu bir ton sürülür ve harmanlama aracıyla düz bir yüzey hâline getirilir. Bu zemin, dokuz basamaklı skalada orta ile koyu arasında bir yerde durur.

Sonra ışık aranır. Hamur silgiyle önce en büyük aydınlık bölgeler, örneğin bir kürenin ışık yanı, geniş bastırmalarla açılır. Ardından yarı tonlar, daha hafif bastırmalarla, zeminden biraz açılarak kurulur. Son olarak parlamalar, sivri bir silgi ucuyla ya da ince bir kalem silgiyle keskin biçimde çıkarılır. Işıklar bitince kalem geri döner ve gölge sınırını, temas gölgesini ve en koyu vurguları ekler.

Bu yöntemin tarihte bir akrabası vardır. Oymacılıkta mezzotint denen teknikte metal levhanın bütün yüzeyi önce pürüzlendirilir ve basıldığında koyu bir ton verir; ressam sonra bu pürüzleri kazıyıp parlatarak ışıkları açar. Bilinen en erken mezzotint, 1642'de Ludwig von Siegen'e atfedilir. Kâğıtta silgiyle çalışmak, aynı düşünceyi grafitle yapmaktır: karanlıktan başlayıp ışığı geri kazanmak.

Eksiltmeli çizim, yüzlerde ve farklı tenlerde de işe yarar. Koyu tenli bir yüzde zemin tonu tenin genel değerine yakın seçilebilir ve alın, burun sırtı ve dudaktaki parlamalar keskin bir silgi ucuyla çıkarılır; bu parlamalar koyu zemin üzerinde güçlü biçimde okunur. Açık tenli bir yüzde zemin daha açık tutulur ve ışıklar genellikle daha geniş, daha yumuşak bastırmalarla açılır. İki durumda da ışığın yeri 1.5.02'de gördüğün bölgelere göre seçilir; değişen, zeminin skaladaki yeri ve kaldırmanın ne kadar keskin olacağıdır.

Uygulama

1. Malzeme: 2B ve 6B kalem ya da biraz grafit tozu, bir harmanlama kalemi, bir kâğıt mendil, temiz bir hamur silgi, isteğe bağlı bir kalem silgi ve orta dokulu bir çizim kâğıdı. Süre yirmi beş dakika.
2. Kâğıda on beş santimlik bir kare çiz. Karenin içini 6B ile yatık kalemle doldur ve kâğıt mendille düz, orta koyu bir zemin hâline getir.
3. Karenin içine bir kürenin dış hattını ve düşen gölgesini hafifçe çiz. Işık yönünü seç ve gölge sınırının yerini işaretle.
4. Hamur silgiyi yuvarlak bir topak yapıp kürenin ışık yanını geniş bastırmalarla aç. Yarı tonları daha hafif bastırmalarla kur.
5. Silgiyi yoğurup sivri bir uca getir ve parlamayı tek bir dokunuşla kaldır. Yansıyan ışığı hafif bir bastırmayla aç; gölge ailesinin içinde kalmasına dikkat et.
6. Kalemle gölge sınırını, temas gölgesini ve düşen gölgenin en koyu yerini ekle. Harmanlama kalemiyle yalnızca gölge içindeki geçişleri yumuşat.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Silgi neden bir silme değil, bir çizim aracıdır? Çünkü kâğıtta ton hem ekleyerek hem kaldırarak kurulur ve silgi ikinci hareketin aracıdır. Hamur silgi aşındırmadan, yapışarak çalışır; bastırarak geniş ışıkları, yuvarlayarak şeritleri, sivri uçla parlamaları çıkarır. Harmanlama grafiti kâğıdın girintilerine iterek tonu yumuşatır ve koyulaştırır ama aşırısı formu düzleştirir; Seurat'nın Aman-Jean'ı, yumuşaklığın kâğıdın dokusunu açık bırakarak da elde edilebileceğini gösterir. Koyu bir zeminden ışığı çıkarmak, bu iki hareketi birlikte kullanmanın en açık yoludur.

Ödevde koyu bir zemin hazırlayacak ve bir nesnenin ışıklarını silgiyle çıkararak onu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Koyu zeminden silgiyle ışık çıkararak bir nesne çiz.

1. Tek bir lamba altında basit bir nesne seç; yumurta, elma ya da armut gibi yuvarlak biçimler iyi çalışır.
2. Kâğıdın bir bölümünü orta koyu bir zeminle doldur ve harmanlama aracıyla düzleştir.
3. Nesnenin dış hattını ve gölge sınırını hafifçe çiz; önce ışık yanını, sonra yarı tonları, en son parlamayı hamur silgiyle çıkar.
4. Kalemle en koyu değerleri ekle ve harmanlamayı yalnızca gölge içindeki geçişlerde kullan.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Silgiyle açılan ışıklar skalada doğru basamaklara ulaştı mı, yansıyan ışık gölgede kaldı mı?
• Teknik ve Malzeme: Zemin düz ve lekesiz mi, silgi kâğıdı bozmadan mı kullanıldı?
• Kenar ve Ayrıntı: Parlama keskin, yarı tonlar yumuşak mı; harmanlanmış ve harmanlanmamış bölgeler bilerek mi ayrıldı?
• Karanlıktan ışığa çalışmak, beyaz kâğıttan başlamaya göre ne değiştirdi?

Kendini sına

1. Hamur silgi grafiti nasıl kaldırır?

• A) Kâğıdı aşındırarak.
• B) Grafiti ısıtarak.
• C) Yapışarak, grafit tanelerini üzerine alarak.
• D) Grafiti kâğıdın içine iterek.

2. Harmanlama tonu neden biraz koyulaştırır?

• A) Grafiti kâğıdın girintilerine iterek beyazı azalttığı için.
• B) Kaleme yeni grafit eklediği için.
• C) Kâğıdı ıslattığı için.
• D) Harmanlama tonu hiç değiştirmez.

3. Parmakla harmanlamak neden önerilmez?

• A) Parmak çok yavaş olduğu için.
• B) Parmak grafiti hiç yaymadığı için.
• C) Parmak kâğıdı yırttığı için.
• D) Derideki yağ kâğıda geçip o bölgenin grafiti düzensiz kabul etmesine yol açtığı için.

4. Eksiltmeli çizimde ilk adım nedir?

• A) Parlamaları kalemle çizmek.
• B) Kâğıda orta koyu, düz bir zemin tonu sürmek.
• C) Bütün kâğıdı silgiyle temizlemek.
• D) En koyu gölgeleri çizmek.

5. Küçük ve keskin bir parlama için hamur silgi nasıl kullanılır?

• A) Sivri bir uca biçimlendirilip kâğıda tek bir dokunuşla.
• B) Büyük bir topak olarak geniş bastırmayla.
• C) Kâğıt üzerinde sürterek.
• D) Kâğıt mendile sarılarak.

Cevaplar

1. C — Hamur silgi aşındırmaz; bastırıldığında grafite yapışır ve onu kâğıttan alır.
2. A — Harmanlama girintileri grafitle doldurur; kâğıdın görünen beyazı küçüldükçe gri bir kademe aşağı iner.
3. D — Deri yağı kâğıtta iz bırakır ve sonraki katmanların düzgün tutunmasını engeller.
4. B — Eksiltmeli çizim ışıkları çıkarabileceği bir zemin ister; önce düz bir orta koyu ton kurulur.
5. A — Sivri uç küçük bir alanı keskin biçimde açar; geniş bastırma yumuşak ve büyük ışıklar içindir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı gölge şeridinin parmak, harmanlama kalemi ve kâğıt mendille yayılmış üç hâli.
• Özgün fotoğraf: hamur silginin bastırma, yuvarlama ve sivri uç hareketleri yakın planda.
• Özgün şema: eksiltmeli çizimin sırası: zemin, büyük ışık, yarı ton, parlama, koyu vurgular.

Sonraki derse köprü

Artık tonu ekleyerek, yayarak ve kaldırarak kurabiliyorsun. Sonraki ders bir adım geri çekiliyor: karmaşık bir sahnenin bütün tonlarını iki ya da üç büyük gruba indirmeyi ve siyah-beyaz lekelerden oluşan notan eskizinin bir resmin iskeletini nasıl gösterdiğini ele alıyor.