Tarama teknikleri

Öğrenme hedefi

Yalnızca çizgilerle ve noktalarla ton kurabileceksin: paralel tarama (hatching), çapraz tarama (cross-hatching) ve noktalama (stippling) ile değer skalasının basamaklarını üretebilecek, bir kürenin ışıktan gölgeye geçişini bu üç teknikten biriyle kesintisiz biçimde kurabileceksin. Tonun çizginin koyuluğundan değil, çizgilerin kâğıdın ne kadarını örttüğünden doğduğunu açıklayabileceksin.

Kanca

Eski bir baskı resme ya da bir banknotun üzerindeki portreye yakından bak. Uzaktan yumuşak, pürüzsüz bir yüz görünür; yanaklardan gölgeye doğru kadife gibi bir geçiş vardır. Yaklaştığında bu geçişin tek bir gri tonla değil, yüzlerce ince çizgiyle yapıldığını görürsün. Her çizgi aynı siyahtır; ama birlikte, açık griden en koyu gölgeye kadar bütün bir değer aralığı kurarlar. Sadece çizgilerle nasıl kadife bir gölge yapılır?

Cevap gözün kendisinde. Belli bir uzaklıktan göz, tek tek çizgileri ayırmaz; çizgilerin siyahını aralarındaki kâğıdın beyazıyla karıştırır ve bir ortalama ton görür. Tarama bu karışımı kontrol etme sanatıdır.

Bağlam

New York'taki Metropolitan Müzesi'nin baskı koleksiyonunda, Rembrandt'ın 1643 tarihli Üç Ağaç adlı baskısının bir örneği bulunur: asitle aşındırma (etching), kuru kazı (drypoint) ve oyma (engraving) teknikleriyle yapılmış, 21,3 × 27,8 cm. Rembrandt'ın manzara baskılarının en büyüğüdür. Sağda bir tepenin üstünde üç ağaç durur; solda geniş bir ova uzanır ve gökyüzünün bir yanını koyu bir fırtına bulutu kaplar.

Baskıda ne fırça ne de boya vardır; bütün tonlar metal levhaya kazınmış çizgilerden doğar. Aydınlık gökyüzü neredeyse boş bırakılmıştır; bulut ve ağaçların gölgeleri ise birbirinin üstüne binen çizgi katmanlarıyla koyulaşır. Gökyüzünün bir bölümünü kesen uzun çapraz çizgiler, fırtınanın yağmurunu anlatan bir doku olarak okunur. Rembrandt bu tek resimde, aynı siyah çizgiyle hem sisi, hem ışığı, hem de koyu bir fırtınayı kurar.

Ana anlatım

Tarama tonu nasıl yaratır?

Taramada ton, çizginin kendisinin ne kadar koyu olduğundan çok, kâğıdın ne kadarını örttüğünden doğar. Seyrek çizgiler kâğıdın beyazını büyük ölçüde açıkta bırakır ve göz açık bir gri görür. Çizgiler sıklaştıkça ya da kalınlaştıkça beyaz azalır ve ton koyulaşır. Buna optik karışım denir: renkler ya da tonlar kâğıtta değil, gözde karışır.

Bu yüzden taramada tonu üç şeyle kontrol edersin: çizgilerin arasındaki boşluk, çizgilerin kalınlığı ve üst üste binen katmanların sayısı. Kalemle çalışırken bastırma kuvveti de işe karışır; ama mürekkepte her çizgi aynı siyahtır ve ton yalnızca bu üç araçla kurulur. Bu kısıtlama öğreticidir: kalemle de önce yoğunlukla düşünmeyi öğrenmek, bastırmaya güvenmekten daha kontrollü sonuç verir.

Kadife etkisinin sırrı da buradadır. Çizgiler ince, eşit aralıklı ve düzenli olduğunda göz onları tek tek fark etmez ve yüzey pürüzsüz okunur. Çizgiler kalın, düzensiz ya da uçları küt olduğunda ise göz çizgilere takılır ve yüzey pürüzlü, telaşlı görünür. Hangisinin istendiği bir üslup seçimidir; ama ikisini ayırt edebilmek, seçimi bilinçli yapmayı sağlar.

Optik karışım bakma uzaklığına da bağlıdır. Göz, belli bir uzaklıktan sonra çizgileri ayırt edemez hâle gelir; bu uzaklık çizgiler inceldikçe ve sıklaştıkça kısalır. Bir defter sayfasında, yakından bakılacak küçük bir çizimde, çizgilerin çok ince ve sık olması gerekir; duvara asılacak ve birkaç adım geriden görülecek büyük bir çizimde ise daha kalın ve seyrek çizgiler aynı pürüzsüzlüğü verebilir. Bu yüzden taramaya başlamadan önce çizimin hangi uzaklıktan görüleceğini düşünmek, çizgi kalınlığını ve aralığını seçmenin ilk adımıdır. Çalışırken ara sıra kâğıdı kol mesafesinin ötesine tutup bakmak, çizgilerin bir tona karışıp karışmadığını gösterir.

Paralel tarama nasıl yapılır?

Paralel tarama, aynı yönde çekilen yan yana çizgilerden oluşur. En temel kurallarından biri tutarlılıktır: bir bölgedeki çizgiler aynı eğimde ve eşit aralıkta olmalıdır. Aralık birden değişirse tonun içinde bir bant belirir.

Çizginin başı ve sonu da önemlidir. Kalemi kâğıda bastırıp aynı kuvvetle kaldırmak, her çizginin iki ucunda küçük koyu noktalar bırakır; bu noktalar yan yana dizilince bir çizgi oluşturur ve ton ikiye bölünmüş gibi görünür. Çizgiyi havada başlatıp kâğıda yumuşakça indirmek ve sonunda yine havaya kaldırmak, uçları sivrilten ve komşu katmanlara karışan çizgiler verir. Bir ton geçişini uzatmak için çizgileri hep aynı yerde bitirmek yerine uçlarını hafifçe kaydırmak da bandı önler.

Taramanın yönü iki biçimde seçilebilir. Birincisi, bütün çizimde aynı eğimi korumaktır; bu, sayfaya sakin ve birleşik bir doku verir ve solak bir ressamın ya da sağ elini kullanan birinin doğal çizgi yönünü izler. İkincisi, çizgileri formun üzerinde kıvrılan çapraz konturlar gibi yöneltmektir; bu, tonun yanında biçimin eğrisini de anlatır. İkisi de geçerlidir; birini seçip bir çizim boyunca tutarlı kalmak, ikisini gelişigüzel karıştırmaktan daha iyi okunur.

Çapraz tarama nasıl koyulaşır?

Çapraz tarama, paralel taramanın üstüne farklı açıda yeni bir katman eklemektir. Her yeni katman, kâğıdın açıkta kalan beyazını biraz daha örter ve tonu bir adım daha koyulaştırır. İlk katman açık bir gri, ikinci katman orta bir ton, üçüncü ve dördüncü katmanlar koyu gölgeleri verir. Bu, dokuz basamaklı skalayı yalnızca katman sayısıyla kurmanın bir yoludur.

Katmanlar arasındaki açı sonucu değiştirir. Birbirine dik açıyla çizilen iki katman, düzgün bir ızgara ya da kafes gibi görünür; bu mekanik etki kimi zaman istenir, ama yumuşak bir gölge için genellikle fazla belirgindir. Katmanları birbirine daha dar açılarla, örneğin önceki katmandan biraz dönerek eklemek, çizgilerin birbirine karışmasını ve yüzeyin daha kumaş gibi okunmasını sağlar.

Çapraz taramada en sık yapılan hata, koyu bir alanı tek bir katmanda, sık ve sert çizgilerle kurmaya çalışmaktır. Sonuç, kâğıdın yüzeyini ezen, parlayan ve daha fazla katman kabul etmeyen bir leke olur. Birkaç hafif katman, tek bir ağır katmandan hem daha koyu hem daha kontrollü bir ton verir.

Noktalama ne zaman işe yarar?

Noktalama, tonu çizgi yerine noktalarla kurar. Noktalar seyrekken ton açık, sıklaştıkça koyudur; en koyu yerlerde noktalar neredeyse birbirine değer. Noktaların yönü olmadığı için noktalama, taramanın bıraktığı çizgi dokusunu tamamen ortadan kaldırır ve çok yumuşak, taneli geçişler verir. Bu nitelik, bilimsel çizimde ve teknik illüstrasyonda, bir nesnenin yüzeyini üslup eklemeden göstermek için uzun süredir kullanılır.

Bedeli zamandır. Bir kürenin gölgesini noktalarla kurmak, aynı gölgeyi taramaktan kat kat uzun sürer. Kalemin ucu kâğıda dik vurmalıdır; kalemi sürüklemek noktaları küçük virgüllere çevirir ve bu virgüller yan yana dizilince istenmeyen bir yön oluşturur. Noktaları bir ızgara düzeninde değil, düzensiz dağıtmak da önemlidir; göz düzenli sıralanmış noktaları bir desen olarak okur.

Hangi tekniğin seçileceği konuya ve amaca bağlıdır. Tarama hızlıdır ve enerji taşır; çapraz tarama güçlü koyuluklara ulaşır; noktalama en sakin ve pürüzsüz geçişi verir. Ten tonlarında da aynı araçlar işler: açık bir ten, az sayıda katmanla ve kâğıdın beyazını bol kullanarak kurulabilir; koyu bir ten daha fazla katman ister, ama ışık alan alın ve elmacık kemiği yine daha seyrek taramayla açık bırakılır. Bir yüzü tek bir yoğunlukta taramak, hangi tende olursa olsun hacmi siler.

Uygulama

1. Malzeme: HB ve 2B kalem, ince uçlu bir siyah mürekkep kalemi (0,1 ya da 0,3 mm), düz bir kâğıt ve 1.5.01'deki dokuz basamaklı skala. Süre otuz dakika.
2. Kâğıda üç sıra halinde beşer kare çiz. İlk sırayı paralel taramaya, ikinciyi çapraz taramaya, üçüncüyü noktalamaya ayır.
3. İlk sırada kareleri açıktan koyuya doğru yalnızca çizgi aralığını daraltarak doldur. Her çizgiyi havada başlatıp havada bitir; bastırma kuvvetini sabit tut.
4. İkinci sırada ilk kareye tek bir paralel katman koy, sonraki her kareye önceki katmandan biraz dönmüş yeni bir katman ekle; beşinci kare dört katmanlı olsun.
5. Üçüncü sırada mürekkep kalemiyle, kalemi dik tutarak, noktaların sıklığını kareden kareye artır.
6. Üç sırayı dokuz basamaklı skalanın yanına koy ve gözlerini kısarak karşılaştır: beşer kare, skalanın açık ucundan koyu ucuna düzgün adımlarla ilerliyor mu?

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sadece çizgilerle nasıl kadife bir gölge yapılır? Göz, çizgilerin siyahını aralarındaki kâğıdın beyazıyla karıştırır ve bir ortalama ton görür; ton bu yüzden çizginin koyuluğundan değil, kâğıdın ne kadarının örtüldüğünden doğar. Paralel taramada aralık ve tutarlı yön, çapraz taramada katman sayısı ve katmanlar arasındaki açı, noktalamada noktaların sıklığı tonu belirler. Kadife etkisi ince, eşit aralıklı, uçları sivrilmiş çizgilerden ve birkaç hafif katmandan gelir. Rembrandt'ın Üç Ağaç'ı, tek bir siyah çizginin sisten fırtınaya kadar bütün bir değer aralığını nasıl kurabildiğini gösterir.

Ödevde aynı küreyi bu üç teknikle üç kez çizecek ve hangisinin sana hangi bölgede daha çok yaradığını karşılaştıracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı küreyi üç farklı tarama tekniğiyle çiz.

1. 1.5.02'deki düzeni kur: tek bir lamba, açık renkli masada mat bir top.
2. Kâğıda aynı büyüklükte üç daire çiz ve her birinde gölge sınırını ve düşen gölgeyi hafifçe işaretle.
3. Birinci küreyi paralel taramayla, ikinciyi çapraz taramayla, üçüncüyü noktalamayla kur; parlama ve ışık bölgesini her üçünde de kâğıdın beyazına yakın bırak.
4. Her kürenin altına, o tekniğin hangi bölgede en iyi çalıştığını ve ne kadar sürdüğünü not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Her üç kürede ışıktan gölge sınırına geçiş kesintisiz mi, yansıyan ışık gölge ailesinde mi kaldı?
• Teknik ve Malzeme: Çizgi uçları sivri mi, katmanlar kâğıdı ezmeden mi kuruldu, noktalar virgüle dönüşmedi mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Tarama yoğunluğu gölge kenarında yumuşak bir geçiş kuruyor mu, yoksa ton birden mi kesiliyor?
• Üç teknikten hangisi sana en kontrollü tonu verdi, hangisi en hızlısıydı?

Kendini sına

1. Taramada ton en çok neyle belirlenir?

• A) Kalemin markasıyla.
• B) Çizgilerin kâğıdın ne kadarını örttüğüyle.
• C) Kâğıdın boyutuyla.
• D) Çizimin süresiyle.

2. Paralel taramada çizgi uçlarındaki koyu noktalardan nasıl kaçınılır?

• A) Kalemi daha sert bastırarak.
• B) Çizgileri daha kalın çizerek.
• C) Çizgiyi havada başlatıp kâğıda yumuşakça indirerek ve havada bitirerek.
• D) Uçları silgiyle temizleyerek.

3. Çapraz taramada katmanları birbirine dik açıyla çizmek genellikle nasıl bir etki verir?

• A) Düzgün ve mekanik bir ızgara ya da kafes görünümü.
• B) Tamamen pürüzsüz bir gölge.
• C) Noktalamaya benzer taneli bir doku.
• D) Hiçbir etki; açı önemli değildir.

4. Koyu bir tonu çapraz taramayla kurmanın en kontrollü yolu nedir?

• A) Tek bir katmanda çok sık ve sert çizgiler.
• B) Kâğıdı ıslatmak.
• C) Kalemi yan yatırıp sürmek.
• D) Birkaç hafif katmanı üst üste eklemek.

5. Noktalamanın en belirgin avantajı nedir?

• A) En hızlı teknik olması.
• B) Yön taşımadığı için çok yumuşak ve pürüzsüz geçişler vermesi.
• C) Yalnızca kurşun kalemle yapılabilmesi.
• D) Katman gerektirmemesi.

Cevaplar

1. B — Göz çizgileri kâğıdın beyazıyla karıştırır; örtülen alan arttıkça ton koyulaşır.
2. C — Havada başlayıp havada biten çizgi uçlarda sivrilir ve komşu çizgilere karışır.
3. A — Dik açılı katmanlar göze belirgin bir ızgara olarak görünür; dar açılı katmanlar daha yumuşak karışır.
4. D — Hafif katmanlar kâğıdı ezmeden koyulaşır ve her adımda kontrol sağlar.
5. B — Noktaların yönü olmadığı için çizgi dokusu oluşmaz ve geçişler yumuşak okunur.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı değer basamağının paralel tarama, çapraz tarama ve noktalamayla üç ayrı kurulumu.
• Özgün fotoğraf: çizgi uçları küt ve sivri bırakılmış iki tarama bloğu yakın planda.
• Özgün şema: katmanlar arası dik ve dar açının karşılaştırması.

Sonraki derse köprü

Tarama tonu çizgi çizgi kurar ve her çizgi görünür kalabilir. Sonraki derste tonu yaymayı ve kaldırmayı öğreneceğiz: harmanlama araçlarıyla grafiti yumuşak bir yüzeye dönüştürmeyi ve hamur silgiyi bir düzeltme aracı olarak değil, ışığı koyu bir zeminden çıkaran bir çizim aracı olarak kullanmayı.