Sezgisel perspektif

Öğrenme hedefi

Perspektifi cetvel, kaçış noktası ve yardımcı çizgi kurmadan, doğrudan gözleme dayanarak çizebileceksin. Sahada kendi göz hizanı bulmayı, kâğıdın dışına düşen kaçış noktalarına bağlı çizgileri yelpaze gibi açarak tahmin etmeyi ve bir eskizin tutarlılığını birkaç hızlı kontrolle denetlemeyi uygulayabileceksin.

Kanca

Bir meydanın kenarında oturmuş, dizinin üstünde küçük bir defterle binaları çizen birini izle. Elinde cetvel yoktur; kâğıdın iki yanına ek sayfa bantlamamıştır; kaçış noktası işaretlememiştir. Yine de çizdiği binalar sağlam durur, pencereler doğru yöne akar, sokak derinliğe gider. Ustalar neden cetvel kullanmadan doğru çizebilir?

Cevap, cetvelin aslında neyi öğrettiğinde. Önceki derslerdeki kurulumlar, perspektifin kurallarını bir kez ağır çekimde göstermek içindi. O kurallar yeterince tekrar edildiğinde göz, bir çizgiyi çizmeden önce onun nereye gitmesi gerektiğini bilir hâle gelir. Cetvel ortadan kalkar; kural kalır.

Bağlam

John Singer Sargent, Venedik'te 1904 civarında Santa Maria della Salute kilisesinin bir dizi görüntüsünü yaptı. Bunlardan biri bugün New York'taki Brooklyn Müzesi'ndedir: saydam ve örtücü suluboya ile kurşun kalem, 46,2 × 58,3 cm. Müzenin kaydına göre boyanın altında bir kurşun kalem çizimi vardır. Bu, resmin bir iskelet üzerine kurulduğunu gösterir: önce mimari yerleştirilmiş, renk sonra gelmiştir.

Altlığın cetvelle mi, serbest elle mi çizildiği kayıtta yazmaz; bunu bir yakın çekim üzerinde kendin incelemen gerekir. Suluboyada ince, düzgün ve uzun çizgiler cetvel izi taşıyabilir; hafifçe titreyen, yer yer kesilip yeniden başlayan çizgiler ise serbest bir ele işaret edebilir. Hangisini bulursan bul, öğretici olan şudur: kilisenin kütlesi, kubbesi ve cephesi renk gelmeden önce yerindedir ve boya bu iskeletin üstüne rahatça akar. Açık havada, değişen ışıkta çalışan biri için uzun bir kurulum pahalıdır. Sezgisel perspektif bu yüzden her çizgiyi ölçmek değil, birkaç çizgiyi dikkatle doğru yerleştirip geri kalanı onlara göre akıtmaktır.

Ana anlatım

Sahada göz hizası nasıl bulunur?

Her şey ufuk çizgisiyle başlar ve sahada ufuk nadiren görünür; binalar, ağaçlar ve arabalar onu saklar. Onu bulmanın en hızlı yolu, kalemini gergin kolla gözünün önünde yatay tut ve sahneye bak. Kalemin sahneyi kestiği yükseklik göz hizandır. O hizada duran yatay çizgiler, örneğin bir pencere pervazı ya da bir tabela kenarı, eğilmeden dümdüz görünür. Bu çizgiyi kâğıda hafifçe işaretle; eskizin geri kalanı ona yaslanacak.

İkinci bir ipucu insanlardır. Seninle aynı zeminde ayakta duran yetişkinlerin başları, yakında ya da uzakta olsunlar, kabaca senin göz hizana düşer. Kalabalık bir sokakta başların hizası, ufuk çizgisini neredeyse kendiliğinden çizer. Otururken çiziyorsan göz hizan alçalır ve ayaktaki insanların başları ufkun üstüne çıkar; bu fark da eskize kendi bakış yüksekliğini verir.

Ufku bulduktan sonra sahneyi kabaca iki gruba ayır: ufkun üstündeki yatay kenarlar uzaklaştıkça aşağı iner, ufkun altındakiler yukarı çıkar. Bu tek cümle, çoğu hatayı daha kalem kâğıda değmeden önler.

Kaçış noktası kâğıdın dışındayken çizgiler nasıl yönlendirilir?

Sahada kaçış noktaları genellikle defterin sınırlarından çok uzağa düşer. Onları işaretlemeye çalışmak yerine bir binanın en üstteki ve en alttaki yatay kenarlarını tek tek gözlemle yerleştir: kalemi kenarın üzerine hizalayıp açıyı kâğıda taşıyarak. Bu iki çizgi, aradaki bütün çizgilerin sınırıdır; aradaki pencere sıraları ve kat çizgileri, bu iki sınırın arasında bir yelpaze gibi açılır.

Yelpazeyi doğru açmak için basit bir orantılı bölme işe yarar. Binanın sana yakın dikey kenarını ve uzaktaki dikey kenarını aynı sayıda eşit parçaya böl; örneğin her ikisini dörde. Sonra yakın kenardaki her bölme noktasını uzak kenardaki karşılığına bağla. Bu çizgiler, göremediğin aynı kaçış noktasına doğru, doğru oranda yakınsar. Yöntem, iki kenarın kâğıttaki boyları farklı olsa bile işler, çünkü her iki kenar da gerçekte aynı katlara bölünmüştür.

Bu bölmeleri cetvelle değil gözle yaparsın: önce ortayı bul, sonra her yarının ortasını. Göz, bir çizgiyi ikiye bölmekte şaşırtıcı derecede iyidir; üçe ya da beşe bölmekte daha zayıftır. Bu yüzden ikiye bölmeyi tekrarlamak sahada en güvenilir yoldur.

Tutarlılık nasıl denetlenir?

Sezgisel bir eskiz kusursuz değildir ve olması da gerekmez; ama tutarlı olmalıdır. Birkaç hızlı kontrol, gözün kaçırdığı hataları yakalar. İlki, dikeyler: düz karşıya bakarak çiziyorsan bütün dikey kenarlar dik mi? Kalemini çekül gibi sarkıtıp kâğıttaki bir kenarla karşılaştırmak birkaç saniye sürer.

İkincisi, yakınsama: aynı cephedeki yatay çizgiler, uzatılsalar aynı yöne mi giderdi? Kalemi bu çizgilerden birkaçının üzerine sırayla koyup yönlerini karşılaştırabilirsin. Bir pencere sırası öbürlerinden farklı bir yöne kaçıyorsa, onu çatı ve zemin kenarlarına göre düzelt.

Üçüncüsü, ufuk: bir cephedeki çizgiler ufkun üstünde aşağı, altında yukarı mı iniyor? Ufkun hizasındaki çizgi dümdüz mü? Bu üç kontrolü eskizin başında, ortasında ve sonunda yapmak, hataların birikmesini önler. Bir çizgiyi önce çok hafif çizmek de bu kontrollerin bedelini düşürür; yanlış çıkan hafif bir çizgi silinmeden üzerine doğrusu çizilebilir.

Bir de taze göz kontrolü var. Uzun süre bakılan bir eskizde göz hatalara alışır. Defteri ters çevirip bakmak ya da telefonla fotoğrafını çekip aynalanmış hâlini görmek, yamuk bir cepheyi ya da yanlış yöne kaçan bir çatıyı birden görünür kılar. Oran dersinde kullandığın ayna kontrolü burada da aynı işi görür: biçim tanıdıklığını kaybettiği an, yön hataları ortaya çıkar.

Kurallar sahada nasıl hızlanır?

Sezgisel perspektif, kuralları unutmak değil, onları hızlandırmaktır. Bu hız da tekrarla gelir. Aynı sokak köşesini birkaç gün üst üste on dakikalık eskizlerle çizmek, gözün yakınsama açılarını tanımasını sağlar. Her eskizden sonra bir kez, eve dönünce, birkaç ana çizgiyi cetvelle uzatıp kaçış noktalarında buluşup buluşmadıklarını kontrol etmek, sezginin nerede şaştığını gösterir.

Bir başka kısa yol, büyükten küçüğe çalışmaktır. Önce bir binanın bütün kütlesini ve en uzun kenarlarını yerleştir; pencereler, kapılar ve süslemeler bu büyük yönlerin içine sonra gelir. Ayrıntıdan başlanan bir eskizde her yeni ayrıntı, kendi küçük perspektifini taşır ve bunlar birbiriyle çelişir. Büyük yönler önce kurulduğunda ayrıntılar onlara uymak zorunda kalır.

Son olarak, sahada her şey düz değildir. Eski binaların cepheleri hafifçe eğilmiş, sokaklar kıvrılmış, çatılar yamulmuş olabilir. Sezgisel perspektifin bir avantajı, bu düzensizlikleri görmezden gelmek yerine kaydedebilmesidir: kural iskeleti taşır, göz de gerçeğin sapmalarını üstüne ekler.

Uygulama

1. Bir pencerenin önüne ya da bir sokak köşesine otur; yanına cetvel alma. Kurşun kalem, silgi ve küçük bir defter yeterlidir; süre on beş dakika.
2. Kalemi gergin kolla yatay tutarak göz hizanı bul ve kâğıda hafif bir yatay çizgiyle işaretle.
3. Karşındaki binanın en yakın dikey kenarını çiz. Sonra kalemi binanın çatı kenarına ve zemin kenarına hizalayarak bu iki yatay kenarın açısını kâğıda taşı.
4. Binanın uzaktaki dikey kenarını yerleştir. Yakın ve uzak kenarı göz kararıyla ikiye, sonra dörde böl ve karşılık gelen noktaları birleştirerek kat çizgilerini yelpaze gibi aç.
5. Pencereleri bu kat çizgilerinin arasına yerleştir; uzaklaştıkça daralmalarına dikkat et.
6. Eskizi bitirmeden önce üç kontrolü yap: dikeyler dik mi, aynı cephedeki yataylar aynı yöne mi gidiyor, ufkun üstündeki ve altındaki çizgiler doğru yöne mi iniyor?

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustalar neden cetvel kullanmadan doğru çizebilir? Çünkü cetvelle öğrenilen kuralları gözlerine yerleştirmişlerdir: ufkun nerede olduğunu bilirler, yatay çizgilerin ufkun üstünde aşağı, altında yukarı indiğini bilirler ve birkaç ana çizgiyi dikkatle koyup geri kalanı onlara göre akıtırlar. Sahada göz hizası kalemle ya da insan başlarıyla bulunur, kâğıdın dışındaki kaçış noktalarına bağlı çizgiler orantılı bölmeyle yelpaze gibi açılır ve üç hızlı kontrol eskizi tutarlı kılar. Sargent'ın Salute suluboyası, rengin altında yatan bir çizim iskeletinin bir mimariyi nasıl taşıyabileceğini gösterir.

Ödevde dışarıda, cetvel kullanmadan üç kent eskizi yapacak ve her birinde göz hizanı ilk çizgi olarak işaretleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Dışarıda cetvelsiz üç kent eskizi yap.

1. Üç farklı yer seç: bir sokak köşesi, uzun ve düz bir cadde, bir meydan ya da avlu.
2. Her eskize en fazla yirmi dakika ayır ve her birinde göz hizanı ilk çizgi olarak işaretle.
3. Her eskizde en az bir cephenin kat çizgilerini orantılı bölmeyle yelpaze gibi aç.
4. Eve dönünce her eskizde iki ana çizgiyi cetvelle uzat ve kaçış noktalarında buluşup buluşmadıklarını kontrol et; sapmaları eskizin kenarına not al.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Aynı cephedeki yatay çizgiler, uzatıldığında aynı noktaya yakın buluşuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Dikeyler dik kalabildi mi, ayrıntılar büyük yönlere uyuyor mu?
• Kompozisyon: Göz hizanın yeri, üç eskizde farklı bakış yükseklikleri mi yarattı?
• Cetvelle yaptığın kontrol, sezginin en çok hangi tür çizgide şaştığını gösterdi?

Kendini sına

1. Sahada göz hizasını bulmanın hızlı bir yolu nedir?

• A) Kaçış noktasını kâğıdın ortasına koymak.
• B) Kalemi gergin kolla yatay tutup sahneyi kestiği yüksekliğe bakmak.
• C) Binanın en yüksek noktasını ufuk saymak.
• D) Kâğıdı ikiye katlamak.

2. Seninle aynı zeminde ayakta duran yetişkinlerin başları nereye düşer?

• A) Uzaklıklarına göre ufkun çok altına.
• B) Kâğıdın en üstüne.
• C) Kabaca göz hizana, yani ufuk çizgisine.
• D) Rastgele yerlere.

3. Kaçış noktası kâğıdın dışındayken ara çizgiler nasıl yönlendirilir?

• A) Her biri ayrı ayrı göz kararıyla.
• B) Hepsi yatay çizilerek.
• C) Kâğıdın kenarına doğru paralel çizilerek.
• D) Yakın ve uzak kenar aynı sayıda parçaya bölünüp karşılık gelen noktalar birleştirilerek.

4. Göz hangi bölmede en güvenilirdir?

• A) Bir çizgiyi ikiye bölmede.
• B) Bir çizgiyi yediye bölmede.
• C) Bir çizgiyi üçe bölmede.
• D) Göz hiçbir bölmede güvenilir değildir.

5. Sezgisel bir eskize neden ayrıntıdan değil kütleden başlanır?

• A) Ayrıntılar perspektife uymadığı için.
• B) Büyük yönler önce kurulunca ayrıntılar onlara uymak zorunda kalır ve çelişkiler önlenir.
• C) Kütle çizmek daha kısa sürdüğü için.
• D) Ayrıntılar sonradan hiç çizilmediği için.

Cevaplar

1. B — Yatay tutulan kalemin sahneyi kestiği yükseklik göz hizasıdır; o hizadaki yataylar eğilmeden görünür.
2. C — Aynı zeminde ayakta duran benzer boyda insanların gözleri seninkiyle aynı yükseklikte olduğu için başları ufka düşer.
3. D — Aynı katlara bölünmüş iki kenarı birleştirmek, çizgileri görünmeyen noktaya doğru doğru oranda yakınsatır.
4. A — Göz bir ortayı iyi bulur; bu yüzden ikiye bölmeyi tekrarlamak sahada en güvenilir yoldur.
5. B — Ayrıntıdan başlanınca her parça kendi küçük perspektifini taşır; önce kurulan büyük yönler bunları hizaya sokar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: kalemin yatay tutulup sahnede göz hizasının bulunması; insan başlarının aynı hizada dizilmesi.
• Özgün şema: yakın ve uzak kenarın dörde bölünmesi ve kat çizgilerinin yelpaze gibi açılması.
• Özgün fotoğraf: bir kent eskizi ve üzerinde cetvelle uzatılmış iki ana çizginin kontrolü.

Sonraki derse köprü

Perspektif modülü bir biçimin kâğıt üzerinde nerede ve hangi yönde durduğunu kurmayı öğretti. Sonraki modül biçimin üstüne düşen ışığa geçiyor ve bir renkli resmin siyah-beyazda da okunabilmesinin sebebini, açıktan koyuya uzanan değerlerin basamaklı bir ölçeğinde arıyor.