Göz seviyesi ve ufuk çizgisi

Öğrenme hedefi

Bir sahnede ya da bir fotoğrafta bakanın gözünün hangi yükseklikte durduğunu, bu yükseklikten geçen yatay çizgiyi ve paralel kenarların buluştuğu noktaları bulup işaretleyebileceksin. Ufuk çizgisinin neden her zaman bakanın göz hizasında durduğunu ve bu hizanın nesnelerin görünüşünü nasıl değiştirdiğini açıklayabileceksin.

Kanca

Orta Çağ'dan kalan birçok resimde odalar tuhaf görünür: masa üstleri öne doğru eğilir, zemin yukarı kalkar, arkadaki figürler öndekilerle aynı boyda durur. Ressamlar derinliği bilmiyor değildi; ama onu tek bir bakış noktasına bağlayan tutarlı bir kural henüz yazıya geçmemişti. On beşinci yüzyılın başında Floransa'da birkaç sanatçı ve mimar bu yöntemi buldu ve yazıya geçirdi. Bugün bir fotoğrafa, bir oyuna ya da bir binanın çizimine baktığımızda gördüğümüz derinlik, büyük ölçüde onların kurduğu dilin devamıdır. Rönesans ressamları dünyayı görme biçimimizi nasıl değiştirdi?

Cevabın merkezinde tek bir yatay çizgi var: bakanın göz hizasından geçen ufuk çizgisi. Bu derste o çizgiyi, ona bağlı göz seviyesini ve paralel çizgilerin buluştuğu kaçış noktalarını tanıyacaksın.

Bağlam

Floransalı mimar Filippo Brunelleschi, on beşinci yüzyılın ilk çeyreğinde, genellikle 1415 civarına tarihlenen bir deney yaptı. Floransa Vaftizhanesi'ni katedralin kapısından görüldüğü biçimde küçük bir panoya boyadı ve panonun ortasına, arkadan bakılabilecek küçük bir delik açtı. Seyirci deliğe arkadan bakar, elinde tuttuğu bir aynayı panonun önüne tutar ve aynada boyalı görüntüyü görürdü. Ayna kaldırıldığında ise aynı yerden gerçek binayı görürdü. İki görüntü neredeyse birebir örtüşüyordu. Deneyi bize, Brunelleschi'nin ölümünden sonra yazılan bir biyografide anlatan Antonio Manetti aktarır; bu yüzden tarihi ve ayrıntıları kaynaktan kaynağa biraz değişir.

Birkaç yıl sonra, yaklaşık 1427'de, genç ressam Masaccio Floransa'daki Santa Maria Novella kilisesinin duvarına Kutsal Üçlü freskini yaptı. Fresk, duvarın içine doğru açılan tonozlu bir şapeli gösterir; tonozun kasetlerinden gelen bütün derinlik çizgileri tek bir noktada, haçın dibinde buluşur. O nokta, kilisenin zemininde ayakta duran birinin göz hizasına denk gelir. Böylece izleyici, düz bir duvara değil, önünde açılan bir mekâna bakıyormuş gibi hisseder. 1435'te Leon Battista Alberti bu yöntemi resim üzerine yazdığı kitapta kurallara bağladı.

Ana anlatım

Ufuk çizgisi nedir ve neden göz hizasındadır?

Deniz kenarında dur ve karşıya bak. Suyun gökyüzüyle buluştuğu çizgi, gözünün tam hizasındadır. Otur, çizgi seninle birlikte alçalır; bir kayanın üstüne çık, seninle birlikte yükselir. Çizginin denizde bir yeri yoktur; senin gözünün yüksekliğine bağlıdır. Perspektifte ufuk çizgisi budur: bakanın göz seviyesinden geçen, sonsuza kadar uzanan yatay düzlemin görüntüde bir çizgi olarak görünmesi.

Bir odanın içinde ya da bir şehir sokağında gerçek ufuk görünmez; duvarlar, binalar onu kapatır. Ama ufuk çizgisi yine oradadır, çünkü o bir manzara parçası değil, bir göz hizasıdır. Bir odada göz hizanı bulmanın basit bir yolu, tam karşındaki duvarda gözünle aynı yükseklikte duran bir noktayı işaretlemektir; o noktadan geçen yatay çizgi o sahnenin ufkudur. Başını ya da fotoğraf makinesini yana eğersen ufuk da eğilir; bu yüzden eğik çekilmiş fotoğraflar sarhoş gibi durur. Çizimde ufuk çizgisi, özel bir etki istenmedikçe kâğıdın kenarlarına göre yatay tutulur.

Göz seviyesi nesnelerin görünüşünü belirler. Göz hizanın altında kalan bir masanın üstünü görürsün; göz hizanın üstündeki bir rafın altını görürsün. Tam göz hizasındaki bir yüzey, örneğin masanın üstü tam göz seviyesine geldiğinde, ince bir çizgiye dönüşür. Bir önceki modülde gördüğün elipsler de bu yüzden göz hizasında incelir, ondan uzaklaştıkça dolgunlaşır.

Kaçış noktası nedir?

Uzaklaşan iki paralel çizgi, örneğin bir yolun iki kenarı ya da tren rayları, göze birbirine yaklaşıyormuş gibi görünür ve uzakta tek bir noktada birleşir. Buna yakınsama, birleştikleri noktaya kaçış noktası denir. Yerde yatan, yani yere paralel uzanan çizgilerin kaçış noktası her zaman ufuk çizgisinin üstündedir. Bu, perspektifin en güçlü kurallarından biridir ve Masaccio'nun freskinde kasetlerin çizgilerinin göz hizasındaki tek noktaya koşmasının sebebidir.

Aynı yönde uzanan bütün paralel çizgiler aynı kaçış noktasına gider. Bir koridorun zemin kenarları, tavan kenarları ve duvardaki süpürgelik çizgisi aynı yöne uzanıyorsa hepsi aynı noktada buluşur. Farklı yönlere uzanan çizgi grupları ise farklı kaçış noktalarına gider. Tek, iki ve üç kaçış noktasının ne zaman ortaya çıktığı, bu modülün sonraki derslerinin konusu olacak.

Her paralel çizgi grubu yakınsamaz. Görüş düzlemine, yani bakışına dik duran hayalî yüzeye paralel uzanan çizgiler birbirine yaklaşmaz, paralel kalır. Tam karşıdan bakarken bir binanın dikey kenarları bu yüzden dik ve paralel çizilir; karşındaki duvarın yatay kenarları da yatay kalır. Yalnızca senden uzaklaşan, derinliğe giden çizgiler bir kaçış noktasına koşar. Bu ayrım, bir sonraki derste tek noktalı perspektifin temel kuralı olacak.

Kaçış noktası görüntünün içinde de dışında da olabilir. Bir binanın köşesine yakından baktığında kenarlarının buluştuğu nokta kâğıdın çok dışına taşabilir; bu, onun var olmadığı anlamına gelmez.

Göz seviyesi bir sahneyi nasıl değiştirir?

Aynı sahne farklı göz seviyelerinden çizildiğinde bambaşka görünür. Göz seviyesi düşük olduğunda, örneğin yere çömelmiş biri için, ufuk çizgisi resmin alt kısmına iner; nesneler yükselir, gökyüzü ya da tavan büyük yer kaplar ve sahne anıtsal bir hava kazanır. Göz seviyesi yüksek olduğunda, bir balkondan bakan biri için, ufuk resmin üst kısmına çıkar; zemin geniş yer kaplar ve nesnelerin üstleri görünür.

Düz bir zeminde duran ve aynı boyda olan insanlara bakarken ilginç bir şey olur: sen de ayaktaysan, yakındakinin de uzaktakinin de başı aşağı yukarı ufuk çizgisinin üstünde durur. Uzaktaki insan küçülür ama başı yine göz hizanla aynı çizgide kalır. Bu gözlem, kalabalık bir sahneyi kurarken figürleri doğru boyda yerleştirmenin en kolay yollarından biridir. Çömelirsen ufuk alçalır ve insanların beli ya da göğsü bu çizgiye denk gelir.

Hangi göz seviyesinin seçileceği bir kural değil, bir karardır. Düşük göz seviyesi bir nesneyi büyük ve güçlü gösterebilir, yüksek göz seviyesi bir sahneyi haritaya yaklaştırır. Önemli olan, bir çizimde tek bir göz seviyesi seçip bütün nesneleri ona göre tutarlı kurmaktır.

Doğrusal perspektif tek doğru yol mu?

Doğrusal perspektif, derinliği tek bir göze, sabit bir noktadan bakan bir izleyiciye göre kurar. Bu güçlü bir sözleşmedir, ama tek sözleşme değildir. Bizans ikonalarında bazen masaların ve kitapların arka kenarları öne göre daha geniş çizilir; bu ters perspektif diye adlandırılan bir düzen, izleyiciyi resmin içine değil, resmin izleyiciye doğru açıldığı bir dünyaya yerleştirir. Uzun Çin tomar resimlerinde bakış noktası resim boyunca kayar; izleyici manzarada yürüyormuş gibi, tek bir sabit gözle değil art arda gelen bakışlarla görür. İslam dünyasının ve Osmanlı'nın minyatürlerinde mekân çoğu zaman yukarıdan ve eğik bir açıdan, paralel çizgilerle kurulur; çizgiler birbirine yaklaşmaz, derinlik bir sahnenin anlatısını bozmadan gösterilir.

Bu gelenekler perspektifi bilmedikleri için değil, resimden başka şeyler istedikleri için farklı çalıştı. Doğrusal perspektif, bir sahnenin belli bir anda belli bir yerden nasıl göründüğünü göstermede çok başarılıdır; öbür düzenler zamanı, hareketi ya da bir mekânın bütününü anlatmada başka üstünlükler taşır. Bu modülde doğrusal perspektifi çalışacaksın, çünkü gözleme dayalı çizimin temel dilidir; ama onu dünyanın tek doğru görüntüsü olarak değil, bir araç olarak düşünmek, ileride başka düzenleri bilinçli seçebilmeni sağlar.

Uygulama

Bu kısa denemede işaretlediğin nokta sabit kalır ama göz seviyen değişir; masanın üstü göz hizana yaklaştıkça incelir, uzaklaştıkça genişler. Ufuk çizgisinin sahnede değil senin gözünde durduğunu bedeninle hissetmenin en kolay yolu budur.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rönesans ressamları dünyayı görme biçimimizi nasıl değiştirdi? Derinliği tek bir göz hizasına bağlayan tutarlı bir yöntem kurarak. Brunelleschi'nin aynalı deneyi, bir resmin gerçek bir binayla örtüşebileceğini gösterdi; Masaccio'nun freski, bütün derinlik çizgilerini izleyicinin göz hizasındaki tek bir noktaya bağladı; Alberti bunu kurallara döktü. Bu yöntemin temelinde ufuk çizgisi, yani bakanın göz seviyesi, ve paralel çizgilerin o çizgi üzerinde buluştuğu kaçış noktaları vardır. Bugün fotoğrafta ve ekranda gördüğümüz derinlik de aynı geometriye dayanır.

Ödevde beş fotoğrafta ufuk çizgisini ve kaçış noktalarını işaretleyecek, fotoğrafçının göz seviyesini bulacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş fotoğrafta ufuk çizgisini ve kaçış noktalarını işaretle.

1. İçinde yol, koridor, bina ya da masa gibi düz çizgiler bulunan beş fotoğraf seç ve yazdır ya da bir aydınger kâğıdını üstlerine koy.
2. Her fotoğrafta aynı yöne uzanan en az iki kenarı bul ve cetvelle uzatarak kaçış noktalarını işaretle.
3. Yere paralel kenarların kaçış noktalarından geçen yatay çizgiyi, yani ufku çiz.
4. Fotoğrafçının göz seviyesini yaz: yerde mi, ayakta mı, yüksekten mi çekmiş?
5. İnsan olan fotoğraflarda başların ufuk çizgisine göre nerede durduğunu kontrol et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Aynı yöne uzanan kenarlar gerçekten tek bir noktada buluştu mu, yoksa çizgilerini yanlış kenarlardan mı çektin?
• Ufuk çizgisini her fotoğrafta yatay olarak bulabildin mi?
• Fotoğrafçının göz seviyesini doğru tahmin ettiğine dair hangi ipucunu kullandın?
• Kaçış noktası fotoğrafın dışına taşan bir örnek buldun mu?

Kendini sına

1. Ufuk çizgisi neyi gösterir?

• A) Denizin gökyüzüyle buluştuğu sabit bir coğrafi çizgiyi.
• B) Bakanın göz seviyesinden geçen yatay çizgiyi.
• C) Resmin tam ortasını.
• D) Dağların en yüksek noktasını.

2. Yere paralel uzanan çizgilerin kaçış noktası nerede bulunur?

• A) Ufuk çizgisinin üstünde.
• B) Her zaman resmin köşesinde.
• C) Ufuk çizgisinin çok altında.
• D) Kâğıdın dışında olamaz.

3. Düz bir zeminde ayakta dururken aynı boydaki insanlara bakıyorsan, uzaktakilerin başı ufuk çizgisine göre nerededir?

• A) Ufuk çizgisinin çok altında.
• B) Resmin en üstünde.
• C) Görünmez.
• D) Yakındakilerinki gibi aşağı yukarı ufuk çizgisinin üstünde.

4. Masaccio'nun Kutsal Üçlü freskinde kaçış noktası neden önemlidir?

• A) Freskin tam ortasında olduğu için.
• B) Kilisede ayakta duran izleyicinin göz hizasına yerleştirildiği ve duvarı bir mekâna açtığı için.
• C) Tavanın en yüksek noktasında olduğu için.
• D) Hiç kaçış noktası olmadığı için.

5. Göz hizasının üstündeki bir raf nasıl görünür?

• A) Üst yüzü görünür.
• B) Tam bir çizgi olarak.
• C) Alt yüzü görünür.
• D) Hiç görünmez.

Cevaplar

1. B — Ufuk çizgisi manzaranın değil, bakanın göz yüksekliğinin çizgisidir; oturunca alçalır, yükselince yükselir.
2. A — Yere paralel çizgilerin kaçış noktaları ufuk çizgisinin üstünde toplanır; kâğıdın dışına taşsalar bile bu çizgiden ayrılmazlar.
3. D — Göz seviyesi ile insanların başı aynı yükseklikte olduğu için uzaktaki başlar da ufuk çizgisinde kalır; yalnızca bedenler küçülür.
4. B — Kaçış noktası haçın dibinde, izleyicinin göz hizasındadır; bu yüzden düz duvar önünde açılan bir şapel gibi okunur.
5. C — Göz hizasının üstündeki yüzeylerin altını, altındakilerin üstünü görürüz.

Referans görseller

• Brunelleschi'nin deneyi için özgün bir şema: boyalı pano, arkasındaki delik, ayna ve gerçek Vaftizhane.
• Özgün fotoğraf dizisi: aynı oda yerden, ayaktan ve bir merdivenin üstünden; ufuk çizgisi her birinde işaretli.
• Özgün fotoğraf: düz bir meydanda farklı uzaklıktaki insanlar; başlarının ufuk çizgisinde hizalanması.

Sonraki derse köprü

Ufuk çizgisini, göz seviyesini ve kaçış noktasını tanıdın. Sonraki ders bunların en sade uygulamasına geçiyor: bir koridorun neden sonsuza uzanıyormuş gibi göründüğünü sorarak tek noktalı perspektifi kuracağız.