Sık yapılan oran hataları

Öğrenme hedefi

Çizimlerde tekrar tekrar ortaya çıkan oran kaymalarını, büyük kafa, yukarı kaçmış gözler, küçük eller ve kısalmayı unutulmuş yüzeyler gibi, tanıyıp sebebini adlandırabileceksin. Bu hataları bir çizimde hangi sırayla ve hangi araçlarla yakalayıp düzelteceğini bir kontrol rutini olarak uygulayabileceksin.

Kanca

Eski bir figür çizimini çıkar ve bir parmağınla başı kapat. Sonra başın boyunu kalemle ölç ve bedenin boyuna karşı say. Birçok çizimde baş, bedene göre olması gerekenden biraz büyük çıkar; yüz çizimlerinde ise gözler, olması gerekenden biraz yukarıda durur. Bu hata tek bir öğrencinin değil, çok farklı insanların çizimlerinde benzer biçimde görülür. Çizdiğiniz her kafa neden biraz büyük çıkar?

Bu dersin cevabı iki kaynağa dayanıyor: çizimin nasıl planlandığı ve dikkatin nereye gittiği. İkisi de araştırmalarla incelenmiş sistemli eğilimlerdir; rastgele değildir. Sistemli oldukları için de yakalanabilir ve düzeltilebilirler.

Bağlam

1988'de psikologlar Thomas ve Tsalimi, üç ile sekiz yaş arasındaki üç yüz kırk dört çocuğun insan çizimlerini inceledi. Çocukların çoğu, kimse söylemeden, başı gövdeden önce çiziyor ve başı olması gerekenden büyük yapıyordu. Araştırmacılar bir de şunu gördü: baş önce çizildiğinde çocuklar gövdeye yeterince yer bırakmıyor, gövde sıkışıp küçülüyordu. Gövde önce çizildiğinde ise başa hep yer kalıyor ve oranlar çoğunlukla doğru çıkıyordu. Büyük başın sebebi, çocukların insan bedeni hakkındaki bilgisi değil, çizimi nasıl planladıklarıydı.

2014'te Almanya'da çalışan psikologlar Carbon ve Wirth, yetişkinlerden tipik bir insan yüzü çizmelerini istedi. Katılımcılar gözleri sistemli olarak gerçekte olduğundan yukarıya, alnı olduğundan dar çizdi. Bu eğilim hem bellekten çizenlerde hem de önlerindeki ortalama bir yüzü kopyalayanlarda görüldü; hatta tanınmış yüz araştırmacılarının yayımladığı şemalarda bile vardı. Araştırmacılar olası açıklamalar arasında saç çizgisinin başın tepesi sanılmasını ve yüzleri hayatın ilk yıllarında aşağıdan görmemizi saydı.

Ana anlatım

Kafa neden büyük çıkar?

Thomas ve Tsalimi'nin bulgusu yetişkinler için de öğreticidir. Birçok insan bir figüre baştan başlar ve başı bir ölçü koymadan, göz kararıyla çizer. Baş, çizimin ilk parçası olduğu için kâğıtta karşılaştırılacak başka bir şey yoktur; büyüklüğü serbestçe belirlenir. Beden sonradan gelir ve çoğu zaman kâğıda sığdırılmaya çalışılırken kısalır. Sonuç, bedenine göre büyük bir baştır.

Dikkat de rol oynar. Bir insana bakarken dikkatimizin önemli bir kısmı yüze gider; ayrıntıların en yoğun olduğu, en çok şey okuduğumuz yer orasıdır. Çizim sırasında da el, ayrıntıya en çok zaman ayırdığı bölgeyi büyütmeye eğilimlidir: gözler, dudaklar, burnun kıvrımları küçük bir alana sığmayınca yüz genişler. Bu açıklama bir eğilimi tarif eder, her çizimde aynı biçimde işlemez; ama kendi çizimlerinde başın hangi durumlarda büyüdüğünü gözlemlemek için iyi bir başlangıçtır.

Çözümün ilk adımı sırayı değiştirmektir. Bir figürü önce bütün olarak, jest çizgisiyle ve toplam boyuyla kurmak, başı bu bütünün içinde bir parça olarak yerleştirmeyi sağlar. Kalemle ölçme dersinde gördüğün birim burada işe yarar: başın boyu bir birim olur, beden bu birimle sayılır ve kâğıtta önce toplam boy işaretlenir.

Yüzde hangi oranlar kayar?

Carbon ve Wirth'ün bulduğu kayma, yüz çizimlerinin belki en tanıdık hatasıdır: gözler yukarı kaçar, alın daralır, kafatasının üst kısmı küçülür. Yetişkin bir başta gözler genellikle başın tepesi ile çenenin arasının yaklaşık ortasında durur; bu oran kişiden kişiye biraz değişir ama çoğu çizimde gözler bu çizginin belirgin biçimde üstüne yerleştirilir.

Saçın rolü burada önemlidir. Saç çizgisi, kafatasının tepesinin epey altındadır; saç ne kadar gürse, kafatasının ne kadar yükseğe uzandığı o kadar gizlenir. Saç çizgisini başın tepesi gibi okumak, gözleri tepeye yaklaştırır ve kafatasını küçültür. Bu yüzden bir baş çizerken saçın altındaki kafatasını, bir önceki modülde gördüğün gibi içinden kurmak yardımcı olur.

Yüzde başka kaymalar da vardır: burnun ve ağzın yüzün ortasına fazla yakın çizilmesi, kulakların fazla küçük ya da fazla yüksek konması, boynun fazla ince bırakılması. Bu ayrıntıların hepsi portre derslerinde ayrıca ele alınacak; bu seviyede önemli olan, gözlerin yerini ölçmeden bırakmamaktır.

Başka hangi kaymalar sık görülür?

Büyük başın kardeşleri küçük eller ve küçük ayaklardır. Eller ve ayaklar çizmesi zor bulunan parçalardır ve bu zorluk onları küçük, geçiştirilmiş biçimde çizmeye iter. Oysa yetişkin bir elin boyu, yüzün boyuna yakındır; bunu kendi elini yüzüne koyarak görebilirsin.

Bir önceki derslerde gördüğün iki hata da bu listeye girer. Uzaktaki nesneleri büyük çizmek boyut sabitliğinin sonucudur; derinliğe giden yüzeyleri, masa üstlerini ya da sana doğru uzanan bir kolu olduğundan uzun çizmek ise kısalmanın unutulmasıdır. İkisinde de zihin bildiğini çizer, gözün gördüğünü değil. Bir nesnenin içindeki simetri de benzer bir tuzaktır: bir vazonun iki yanı, bir yüzün iki gözü, açıdan bakıldığında eşit görünmez; ama zihin onları eşit bildiği için çizimde eşitlemeye eğilimlidir. Açıdan görülen bir yüzde uzaktaki göz daha dar, uzaktaki yanak daha kısa çizilmelidir.

Hatalar nasıl yakalanır?

Oran hatalarını yakalamak için bir rutin kurmak işe yarar. İlk adım uzaklaşmaktır: birkaç adım geri çekilip çizimi gözlerini kısarak modelle karşılaştırmak, büyük kaymaları ayrıntılardan önce gösterir. İkinci adım, çizime alışılmamış bir yönden bakmaktır: aynada ya da baş aşağı. Göz, uzun süre baktığı bir çizime alışır ve hatalarını görmez olur; aynadaki ters görüntü onu yeniymiş gibi gösterir ve kaymalar birden belirginleşir.

Üçüncü adım ölçmektir: başın boyunu birim alıp bedeni saymak, gözlerin yüzün ortasına göre yerini kontrol etmek, eli yüzün boyuyla karşılaştırmak. Dördüncü adım zamandır: bir çizimi bir gün bekletip ertesi gün taze bir gözle bakmak, en zor fark edilen hataları bile ortaya çıkarabilir. Düzeltirken de sıra önemlidir: önce en büyük hata, sonra ona bağlı küçük olanlar. Model bir insan ya da nesneyse, aynı açıdan çekilmiş bir fotoğrafı çizimin yanına koyup küçük boyutta karşılaştırmak da işe yarar; küçültülmüş iki görüntüde oranlar ayrıntıların gürültüsü olmadan okunur.

Uygulama

Eski bir çiziminde oran hatası avına çıkacaksın.

1. Bir figür ya da yüz içeren eski bir çizimini seç ve duvara ya da bir şövaleye as.
2. Birkaç adım geri çekil, gözlerini kısarak bak ve en göze batan orantısızlığı bir cümleyle yaz.
3. Çizimi bir aynada ya da telefonunun kamerasıyla ters çevirerek incele ve yeni fark ettiğin kaymaları not et.
4. Kalemle ölç: figürde başın boyunu birim alıp bedeni say; yüzde gözlerin başın tepesi ile çene arasındaki yerini kontrol et.
5. Bulduğun hataları büyükten küçüğe sırala.
6. Çizimin yanına ya da üstüne konan bir aydınger kâğıdında en büyük hatayı düzelt ve ona bağlı küçük hataların nasıl değiştiğini gözle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Çizdiğiniz her kafa neden biraz büyük çıkar? Çoğu zaman başın ilk ve ölçüsüz çizilmesinden, dikkatin yüzde toplanmasından ve ayrıntının kendine yer açmasından. Thomas ve Tsalimi, çocuklarda büyük başın sebebinin çizim sırası olduğunu gösterdi; Carbon ve Wirth, yetişkinlerin gözleri sistemli olarak yukarı çizdiğini. Bu hatalar sistemli olduğu için öngörülebilir: bütünü önce kurmak, başı birim yapmak, gözlerin yerini ölçmek, uzaklaşmak ve aynayla bakmak onları yakalar.

Bu dersle oran ve ölçü modülü tamamlanıyor. Ödevde eski bir çiziminde üç oran hatası bulup düzelteceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eski bir çizimindeki üç oran hatasını bul ve düzelt.

1. Birkaç hafta ya da ay önce yaptığın, figür, yüz ya da natürmort içeren bir çizim seç.
2. Uzaklaşarak, aynayla ve kalemle ölçerek en az üç oran hatası bul.
3. Her hatanın yanına sebebini yaz: planlama, dikkat, boyut sabitliği ya da kısalma.
4. Aynı konuyu, bulduğun hataları baştan önleyecek sırayla ve ölçülerle yeniden çiz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Yeni çizimde baş, bedene ya da nesnenin bütününe göre doğru büyüklükte mi?
• Bulduğun üç hatanın sebeplerini doğru adlandırabildin mi?
• Yeni çizime baştan mı, yoksa bütünden mi başladın?
• Aynayla kontrol, sana başka yollarla görmediğin bir hata gösterdi mi?

Kendini sına

1. Thomas ve Tsalimi'nin 1988 çalışmasına göre çocukların başı büyük çizmesinin temel sebebi nedir?

• A) İnsan bedeni hakkında yanlış bilgiye sahip olmaları.
• B) Başı önce çizip gövdeye yeterince yer bırakmamaları.
• C) Kâğıdın küçük olması.
• D) Başı en önemli parça saymaları.

2. Carbon ve Wirth'ün 2014 çalışmasında yetişkinlerin yüz çizimlerinde bulunan sistemli kayma nedir?

• A) Gözlerin gerçekte olduğundan aşağı çizilmesi.
• B) Burnun fazla uzun çizilmesi.
• C) Gözlerin gerçekte olduğundan yukarı, alnın dar çizilmesi.
• D) Kulakların hiç çizilmemesi.

3. Saç çizgisini başın tepesi sanmak hangi hataya yol açar?

• A) Gözlerin yukarı kaymasına ve kafatasının küçük kalmasına.
• B) Başın fazla uzun çizilmesine.
• C) Ellerin küçük çizilmesine.
• D) Hiçbir hataya yol açmaz.

4. Çizimi aynada incelemek neden işe yarar?

• A) Çizimi büyütür.
• B) Renkleri değiştirir.
• C) Kalemin izlerini siler.
• D) Göz alıştığı görüntüyü ters çevrilmiş hâliyle yeniymiş gibi görür ve hatalar belirginleşir.

5. Birden çok oran hatası bulunan bir çizimde düzeltmeye nereden başlanmalıdır?

• A) En küçük ayrıntıdan.
• B) En büyük orantısızlıktan.
• C) Rastgele bir yerden.
• D) Gözlerin biçiminden.

Cevaplar

1. B — Araştırmacılar başın önce çizildiğinde gövdenin sıkıştığını, gövde önce çizildiğinde oranların düzeldiğini buldu; sebep kavram değil planlamaydı.
2. C — Katılımcılar gözleri sistemli olarak yukarı yerleştirdi; bu eğilim bellekten çizimde de kopyalamada da görüldü.
3. A — Saç çizgisi kafatasının tepesinin altındadır; onu tepe saymak gözleri tepeye yaklaştırır ve kafatasını küçültür.
4. D — Göz uzun süre baktığı çizime alışır; ters görüntü onu yeni gibi gösterir ve alışılmış hatalar görünür olur.
5. B — Büyük bir orantısızlık düzeltildiğinde ona bağlı küçük hatalar da değişir; ayrıntıdan başlamak emeği boşa harcar.

Referans görseller

• Özgün şema: başın önce ve gövdenin önce çizildiği iki figür; gövdenin sıkıştığı ilk çizim ile oranları tutan ikinci çizim.
• Özgün şema: bir yetişkin başında göz hizası; başın tepesi, saç çizgisi, göz çizgisi ve çene ayrı çizgilerle.
• Özgün fotoğraf: bir elin yüzün üstüne konarak boyunun karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Oranları ölçmeyi ve kaymaları yakalamayı öğrendin. Sonraki modül derinliğin kurallarına geçiyor: ilk derste göz seviyesini, ufuk çizgisini ve kaçış noktasını tanıyacak, Rönesans ressamlarının bu kavramlarla dünyayı görme biçimimizi nasıl değiştirdiğini göreceksin.