Sight-size yöntemine giriş

Öğrenme hedefi

Çizim yüzeyini modelin yanına, sabit bir bakış noktasından ikisinin aynı büyüklükte göründüğü biçimde yerleştiren sight-size kurulumunu yapabileceksin. Bu kurulumla basit bir nesneyi çizip çizimi modelle doğrudan karşılaştırabilecek ve yöntemin güçlü yanlarını ve sınırlarını, kalemle ölçme ve ızgarayla kıyaslayarak değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir atölyede şövalenin hemen yanında bir alçı baş duruyor. Çizer birkaç adım geride, yerdeki bir bantla işaretli noktada durup hem başa hem çizimine bakıyor; sonra şövaleye yürüyüp bir çizgi çekiyor ve yeniden aynı noktaya dönüyor. Birkaç saatin sonunda kâğıttaki baş, yanındaki alçı başla neredeyse üst üste binecek kadar aynı büyüklükte ve aynı biçimde. Akademik ressamlar milimetrik benzerliği nasıl yakaladı?

Bu dersin cevabı, çizimin ve modelin yan yana, aynı büyüklükte görünecek biçimde kurulmasında. Buna İngilizce bir terimle sight-size denir: çizim, bakış noktasından göründüğü büyüklükte yapılır. Bir önceki derslerde gördüğün ölçüm araçlarından farklı olarak, burada ölçüyü taşımaya gerek kalmaz; iki görüntü yan yana karşılaştırılır.

Bağlam

Sight-size yöntemi bugün en çok, klasik gerçekçi resim öğreten atölyelerle anılır. Yirminci yüzyılda bu geleneğin en etkili öğretmenlerinden biri Boston'da ders veren Amerikalı ressam R. H. Ives Gammell'di. Gammell, on dokuzuncu yüzyılın Paris'teki özel atölyelerini örnek alarak kurduğu eğitimde sight-size yöntemini temel yaptı; onun öğrencilerinden Charles H. Cecil yöntemi daha sonra Floransa'da kurduğu atölyede yaygınlaştırdı.

Yöntemin daha eski geçmişi ise tartışmalıdır. Savunucuları onu Joshua Reynolds ve Thomas Lawrence gibi on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıl İngiliz portrecilerinden John Singer Sargent'a kadar uzanan bir ressamlar zincirine bağlar. Bazı araştırmacılar ise bu zincirin bir kısmının belgelerle desteklenmediğini, örneğin Sargent'ın hocası Carolus-Duran'ın bu yöntemi kullandığına dair doğrudan bir kanıt bulunmadığını belirtir. Bu yüzden kancadaki soruya dürüst bir ek gerekir: akademik ressamların hepsi bu yöntemle çalışmadı; birçoğu karşılaştırmalı ölçüm gibi başka yollarla da yüksek benzerliğe ulaştı. Sight-size, bu yollardan biridir ve özellikle bugünkü klasik atölye eğitiminde öne çıkar.

Ana anlatım

Sight-size kurulumu nasıl yapılır?

Kurulumun özü tek bir cümledir: bakış noktasından bakıldığında model ile çizim yan yana ve aynı büyüklükte görünmelidir. Bunun için çizim tahtası ya da şövale, modelin hemen yanına, onunla aynı uzaklıkta durur. Model bir masanın üstündeki bir nesneyse, şövale nesnenin bir yanına öyle yerleştirilir ki kâğıt ile nesne aynı düzlemde kalsın.

Bakış noktası şövaleden geride, modelin ve kâğıdın birlikte rahatça görülebildiği bir yerdedir. Bu uzaklık genellikle modelin boyundan epeyce fazladır; böylece bakış, iki görüntüyü başını çevirmeden bir arada kavrar. Bu nokta yere bir bantla işaretlenir ve bütün kararlar yalnızca oradan verilir. Çizer şövaleye yalnızca çizmek için yürür, bakmak ve karşılaştırmak için hep aynı noktaya döner.

Işık da bu kurulumun parçasıdır. Model ile kâğıt aynı ışığı almalıdır; çalışma alanı dersinde gördüğün eşit aydınlatma burada zorunludur, çünkü karşılaştırma yalnızca biçimleri değil tonları da kapsar.

Karşılaştırma nasıl yapılır?

Sight-size'ın gücü, ölçüyü taşımak yerine iki görüntüyü doğrudan karşılaştırmasıdır. Bakış noktasından bakınca modelin tepesi ile çizimdeki tepenin aynı yükseklikte olup olmadığını görürsün; bir yatay hizayı gözünle ya da elinde tuttuğun yatay bir kalemle ikisinin arasından geçirirsin. Modelin en geniş yeri ile çizimdeki en geniş yer aynı mı? Bir farklılık varsa, onu doğrudan görür ve şövaleye yürüyüp düzeltirsin.

Dikey hizalar için bir çekül ipi kullanılabilir: ucuna küçük bir ağırlık bağlanmış bir ip, kolu gergin tutularak model ile çizimin önünde sallandırılır. İp, modelde hangi noktaların aynı dikeyde durduğunu gösterir; aynı ipi çizimin önüne getirip aynı noktaların orada da aynı dikeyde olup olmadığına bakarsın. Uzunlukları karşılaştırmak için bir önceki derslerde öğrendiğin kalemle ölçme burada da işe yarar, ama bu kez ölçüyü dönüştürmeye gerek yoktur: model ile çizim aynı büyüklükte göründüğü için ölçü birebir aynıdır.

Karşılaştırmayı gözlerini kısarak yapmak da yardımcıdır. Gözler kısılınca ayrıntılar kaybolur, büyük biçimler ve ton kütleleri öne çıkar; model ile çizimdeki büyük farklar, ayrıntılar arasında kaybolmadan hemen görünür.

Sight-size neden bu kadar isabetli, sınırları neler?

Yöntemin isabeti iki şeyden gelir. İlki, ölçek dönüştürme gerekmemesi: bir önceki derslerde bir uzunluğu kâğıda aktarırken onu bir oranla büyütmen ya da küçültmen gerekiyordu ve her dönüşüm küçük bir hata ekler. Sight-size'da çizim, gördüğün büyüklüktedir. İkincisi, karşılaştırmanın yan yana yapılması: göz, iki görüntüyü bir arada gördüğünde farkları tek tek ölçtüğünden çok daha kolay yakalar.

Yöntemin sınırları da açıktır. Model durağan olmalıdır; bir alçı dökümü, bir natürmort ya da uzun süre aynı pozda kalan bir model için uygundur, hareket eden bir sahne için değil. Çizimin büyüklüğü, modelin bakış noktasından görünen büyüklüğüne bağlıdır; çok küçük ya da çok büyük bir çizim istiyorsan kurulumu değiştirmen gerekir. Bakış noktasına sadık kalmak da disiplin ister: bir adım yana kaymak, bütün karşılaştırmayı bozar.

Klasik atölyelerde sight-size en çok alçı döküm çizimiyle birlikte kullanılır. Beyaz bir alçı baş ya da el, renk ve ifade dikkati dağıtmadan yalnızca biçimi ve tonu çalışmaya izin verir, üstelik hiç kıpırdamaz. Böyle bir çizim günlerce, hatta haftalarca sürebilir; yöntemin isabeti bu sabır ve tekrarla birlikte gelir.

Bazı eleştirmenler yöntemin çizeri mekanik bir kopyacıya dönüştürebileceğini söyler. Bu eleştiri tamamen yersiz değildir: yöntem gözlemi eğitir ama kompozisyon, anlatım ya da yorum kararlarını çizere bırakır. Bu yüzden sight-size, kalemle ölçme, negatif alan ve jest çizimi gibi araçların yerine değil, yanına konan bir araç olarak düşünülmelidir.

Uygulama

Basit bir nesneyi sight-size ile çizmek için bir kurulum hazırlayacaksın. Bir şövale ya da duvara dayanmış bir çizim tahtası, bir masa, basit bir nesne, bir ip ve küçük bir ağırlık, bir kalem ve yer için bir bant yeterli.

1. Nesneyi masaya, tek bir yandan gelen ışığın aydınlattığı bir yere koy; bir yumurta, bir fincan ya da bir alçı küp uygundur.
2. Çizim tahtasını nesnenin hemen yanına, kâğıt ile nesne aynı düzlemde ve aynı ışıkta kalacak şekilde yerleştir.
3. Birkaç adım geriye çekil, nesne ile kâğıdı başını çevirmeden birlikte gördüğün bir nokta seç ve yerini bantla işaretle.
4. Bakış noktasından nesnenin en üst ve en alt noktasını belirle; şövaleye yürüyüp kâğıtta aynı yüksekliklere küçük birer işaret koy ve bakış noktasına dönüp karşılaştır.
5. Aynı yolla nesnenin en geniş yerini ve birkaç ana kenarını kur; çekül ipiyle dikey hizaları kontrol et.
6. Her çizgiyi çektikten sonra bakış noktasına dön, gözlerini kısarak nesneyle çizimi karşılaştır ve farkları düzelt.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Akademik ressamlar milimetrik benzerliği nasıl yakaladı? Bir kısmı, özellikle bugünkü klasik atölye geleneğinde, sight-size yöntemiyle: çizimi modelin yanına, sabit bir bakış noktasından ikisinin aynı büyüklükte göründüğü biçimde koyarak ve her kararı o noktadan, iki görüntüyü yan yana karşılaştırarak vererek. Yöntem ölçek dönüştürmeyi ortadan kaldırdığı ve farkları doğrudan gösterdiği için isabetlidir; durağan bir model, sabit bir kurulum ve disiplin ister. Tarihçesinin bir kısmı tartışmalıdır ve akademik ressamların hepsi bu yöntemle çalışmadı; ama bugün gözlemi eğitmenin güçlü araçlarından biridir.

Ödevde basit bir nesneyi sight-size kurulumuyla çizecek, her kararı yerdeki işaretten vereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir nesneyi sight-size ile çiz.

1. Basit ve durağan bir nesne seç ve onu tek yönden gelen, çalışma boyunca değişmeyecek bir ışıkla aydınlat.
2. Çizim yüzeyini nesnenin yanına, aynı düzlemde ve aynı ışıkta kur; bakış noktanı yere işaretle.
3. Nesnenin en üst, en alt ve en geniş noktalarını bakış noktasından karşılaştırarak kâğıda taşı.
4. Ana kenarları ve büyük ton bölgelerini aynı yolla kur; her çizgiden sonra bakış noktasına dön.
5. Çalışmanın sonunda, bakış noktasından nesne ile çizimi gözlerini kısarak karşılaştır ve kalan en büyük üç farkı yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Bakış noktasından bakınca çizim ile nesne aynı büyüklükte ve aynı biçimde görünüyor mu?
• Değer (Ton): Büyük ton bölgeleri nesnedekilerle aynı yerde ve aynı koyulukta mı?
• Teknik ve Malzeme: Kararlarının kaçını gerçekten bakış noktasından verdin, kaçını şövalenin önünde durarak?
• Kalemle ölçerek yaptığın önceki çizimlerle karşılaştırınca bu yöntem sana neyi kolaylaştırdı, neyi zorlaştırdı?

Kendini sına

1. Sight-size kurulumunun temel koşulu nedir?

• A) Çizimin modelden iki kat büyük olması.
• B) Bakış noktasından model ile çizimin yan yana ve aynı büyüklükte görünmesi.
• C) Modelin hareket etmesi.
• D) Çizimin ızgarayla yapılması.

2. Sight-size'da bütün kararlar nereden verilir?

• A) Şövalenin tam önünden.
• B) Modelin arkasından.
• C) Yere işaretlenmiş sabit bakış noktasından.
• D) Her seferinde farklı bir yerden.

3. Sight-size'ın kalemle ölçmeye göre bir üstünlüğü nedir?

• A) Ölçek dönüştürme gerekmediği için dönüşüm hatası eklenmez.
• B) Hareket eden modeller için daha uygundur.
• C) Işık gerektirmez.
• D) Bakış noktası gerektirmez.

4. Aşağıdakilerden hangisi sight-size'ın bir sınırıdır?

• A) Tonları karşılaştıramaması.
• B) Modelin durağan olmasını ve kurulumun sabit kalmasını gerektirmesi.
• C) Dikey hizaları kontrol edememesi.
• D) Yalnızca renkli çalışmalarda kullanılabilmesi.

5. Sight-size yönteminin tarihçesi hakkında hangisi doğrudur?

• A) Bütün akademik ressamların bu yöntemle çalıştığı belgelidir.
• B) Yöntemi yalnızca yirmi birinci yüzyıl ressamları kullanmıştır.
• C) Yirminci yüzyılda Gammell'in öğretiminde merkezî bir yer tuttuğu açıktır; daha eski ressamlara uzanan zincirin bir kısmı ise tartışmalıdır.
• D) Carolus-Duran'ın bu yöntemi icat ettiği kesin olarak bilinir.

Cevaplar

1. B — Yöntemin adı da buradan gelir: çizim, bakış noktasından modelle aynı büyüklükte göründüğü boyda yapılır.
2. C — Karşılaştırmanın geçerli olması için bakış hep aynı noktadan yapılmalıdır; şövalenin önünde durup bakmak görüntüleri bozar.
3. A — Görünen büyüklükte çizildiği için uzunlukları bir oranla büyütüp küçültmek gerekmez; her dönüşümün eklediği küçük hata ortadan kalkar.
4. B — Yöntem durağan bir model, sabit bir ışık ve sabit bir bakış noktası ister; hareket eden sahneler için uygun değildir.
5. C — Gammell'in sight-size'ı öğretiminin temeline koyduğu açıktır; Carolus-Duran gibi daha eski ressamların bu yöntemi kullandığına dair ise doğrudan kanıt bulunmadığı belirtilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir sight-size kurulumu yandan ve bakış noktasından; şövale, nesne, yerdeki bant ve eşit ışık.
• Özgün şema: yukarıdan görünüş; bakış noktası, nesne ve şövale aynı düzlemde, iki görüş çizgisi.
• Özgün çekim: çekül ipinin nesne ve çizimin önünde sallandırılması ve iki görüntüde aynı dikeyde kalan noktalar.
• Özgün fotoğraf: bakış noktasından gözler kısılarak görülen nesne ve çizim; kalan büyük farklar işaretli.

Sonraki derse köprü

Oran ve ölçünün araçlarını birer birer gördün: göz kararının sınırları, kalemle ölçme, negatif alan, ızgara ve sight-size. Bu modülün son dersi, bütün bu araçlara rağmen tekrar tekrar yapılan oran hatalarını soruyor: çizdiğin kafaların neden hep biraz büyük çıktığını orada göreceğiz.