Göz kararı mı, ölçüm mü?

Öğrenme hedefi

Gözün boyutları ve uzunlukları hangi durumlarda sistemli olarak yanlış tarttığını tanıyabilecek ve bir çizimde göz kararına güvenmek yerine ölçmen gereken anları belirleyebileceksin. Bunu yaparken yanılsamanın bir kusur değil, görme sisteminin normal çalışmasının yan ürünü olduğunu açıklayabileceksin.

Kanca

Kâğıda iki eşit çizgi çek. Birinin uçlarına içe dönük, ötekinin uçlarına dışa açılan küçük oklar ekle. Şimdi bak: dışa açılan oklu çizgi daha uzun görünür. Bir cetvelle ölç, eşitler. Bir daha bak, yine farklı görünür. Bildiğin hâlde gözün sana aynı yanlışı göstermeye devam eder. Beyniniz boyutlar konusunda size neden yalan söyler?

Aslında beyin yalan söylemez; yaşadığımız üç boyutlu dünyada işe yarayan kısayolları, işe yaramadıkları düz bir kâğıda da uygular. Bu derste bu kısayolların neler olduğunu, çizimi nasıl etkilediğini ve onları dengelemek için ne zaman ölçmek gerektiğini göreceğiz.

Bağlam

Kancadaki çizgiler, Alman sosyolog Franz Carl Müller-Lyer'in 1889'da yayımladığı yanılsamadır. Yirmi iki yıl sonra İtalyan psikolog Mario Ponzo bir başka yanılsamayı tanımladı: birbirine yaklaşan iki çizginin, örneğin uzaklaşan tren raylarının arasına konan iki eşit çizgiden üstteki daha uzun görünür. Ponzo'nun açıklaması şuydu: beyin yaklaşan çizgileri derinliğe giden paralel çizgiler olarak okur, üstteki çizgiyi daha uzakta sanar ve uzaktaki bir şey aynı boyda göründüğüne göre gerçekte daha büyük olmalıdır, diye düzeltir.

1990'da Amerikalı psikolog Roger Shepard, bu türün en çarpıcı örneklerinden birini yayımladı. İki masa üstü çizdi: biri uzun ve dar, öbürü kısa ve geniş görünür. Oysa iki masa üstü kâğıtta birebir aynı paralelkenardır; birini keserek öbürünün üstüne koyduğunda tam oturur. Masaların ayakları ve açıları, beyne onların üç boyutlu nesneler olduğunu söyler ve beyin uzunlukları buna göre düzeltir. Bu yanılsamada ölçülen uzunluk hataları yüzde yirmi ile yirmi beş arasına çıkabilir.

Ana anlatım

Beyin boyutları neden düzeltir?

Bir arkadaşın senden uzaklaşırken küçülmez; gözündeki görüntüsü küçülür ama sen onu aynı boyda bir insan olarak algılarsın. Buna boyut sabitliği denir ve dünyada yolunu bulmanı sağlayan hayati bir beceridir. Beyin, bir nesnenin göze düşen görüntüsünü alır, uzaklığı hesaba katar ve sana nesnenin gerçek boyunu sunar.

Sorun, çizimde gereken şeyin tam da bu düzeltilmemiş görüntü olmasıdır. Bir sokağı çizerken uzaktaki bir insanın kâğıtta yakındaki bir çocuktan küçük olması gerekir; ama boyut sabitliği sana uzaktaki insanı büyük gösterir ve çizim onu olduğundan büyük çizmeye eğilimlidir. Yeni başlayan birinin manzaralarında uzaktaki ağaçların, evlerin ya da insanların fazla büyük çıkması bu düzeltmenin kâğıda sızmasıdır.

Aynı şey bir nesnenin kendi parçaları için de geçerlidir. Masanın üstü, yukarıdan bakmadığın sürece gözünde basık bir paralelkenardır; ama sen onun dikdörtgen olduğunu bildiğin için onu olduğundan derin çizmeye eğilimlisin. Bir önceki modülde gördüğün kısalma, gözün gördüğü ile zihnin bildiği arasındaki bu çekişmenin bir başka yüzüdür.

Bağlam uzunluğu nasıl değiştirir?

Müller-Lyer ve Ponzo yanılsamaları, bir uzunluğun çevresindeki şeylerden etkilendiğini gösterir. Oklar, açılar, yaklaşan çizgiler ya da yanındaki büyük ve küçük biçimler, aynı uzunluğu farklı gösterir. Bir yüz çizerken gözün çevresindeki kaş ve saç, bir natürmortta bir şişenin yanındaki küçük bir fincan, gözün tarttığı uzunlukları sessizce değiştirir.

Burada önemli ve belki şaşırtıcı bir bulgu var. Paris'te çalışan araştırmacılar Florian Perdreau ve Patrick Cavanagh 2011'de sanatçılarla sanatçı olmayanları bu tür bağlam etkilerinde karşılaştırdı. Sanatçılar yanılsamalardan sanatçı olmayanlar kadar etkileniyordu. Justin Ostrofsky, Aaron Kozbelt ve Dale Cohen'in 2015'te yayımladığı bir çalışma da, çizimdeki bazı açı hatalarının kişinin aynı açıları algılarken yaptığı hatalarla örtüştüğünü gösterdi.

Bu, cesaret kırıcı değil, yol göstericidir. İyi çizenler yanılsamayı görmemeyi öğrenmiş değildir; onun farkında olmayı ve ölçüyle dengelemeyi öğrenmişlerdir. Kancadaki çizgileri cetvelle ölçtüğünde yanılsama kaybolmaz ama artık ona güvenmezsin.

Dikey ve yatay neden eşit görünmez?

Bir başka yaygın yanılgı yönle ilgilidir. Aynı uzunluktaki bir dikey ve bir yatay çizgiden dikey olanı daha uzun görünür; bu, ters T biçiminde çizildiğinde özellikle belirgindir. Alman fizyolog Adolf Fick bu etkiyi 1851'de inceledi ve çizgilerle yapılan ölçümlerde fark genellikle yüzde dört ile altı arasında çıkar. Küçük görünen bu oran, bir figürün boyunu ya da bir binanın yüksekliğini tahmin ederken birikerek belirgin bir hataya dönüşebilir. Bir kapının ya da bir tablonun eni ile boyunu yalnızca göz kararıyla karşılaştıran biri, dikey kenarı bir miktar fazla uzun çizmeye eğilimlidir.

Açılar da yanıltır. Dar açılar olduklarından geniş, geniş açılar olduklarından dar tartılma eğilimindedir; bu yüzden eğik bir çatı, eğilen bir figürün sırtı ya da perspektifte kaçan bir masa kenarı çizimde sık sık olduğundan dik ya da olduğundan yatık çıkar. Uzunluklar gibi açılar da gözün sessizce düzelttiği ve ölçümün en çok işe yaradığı ilişkilerdendir.

Ne zaman ölçmelisin?

Her çizgiyi ölçmek hem gereksiz hem yorucudur; göz kararı birçok durumda yeterince iyidir ve çizimi canlı tutar. Ölçüm, gözün en çok yanıldığı yerlerde gerekir. İlki uzaklığa göre küçülmenin olduğu yerlerdir: arka plandaki nesneler, derinliğe giden bir masa üstü, uzaklaşan bir sokak. İkincisi kısalmadır: sana doğru uzanan bir kol, göz hizasının altında duran bir tabak.

Üçüncüsü güçlü bağlamlardır: bir uzunluğun hemen yanında çok büyük ya da çok küçük biçimlerin, keskin açıların ya da yaklaşan çizgilerin olduğu yerler. Dördüncüsü, zihninin bir şey hakkında güçlü bir bilgisi olduğu yerlerdir: yüzler, eller, harfler, tanıdık nesneler. Zihin bunların nasıl olması gerektiğini bildiği için, göze düşen görüntüyü o bilgiyle değiştirmeye en çok burada eğilimlidir.

Pratik bir kural: çizimin ilk büyük hatlarını göz kararıyla, hızlı ve özgürce kur; sonra en kritik iki üç ilişkiyi ölçerek kontrol et. Ölçümü nasıl yapacağın, yani kalemi bir cetvel gibi kullanmak ve açıları kopyalamak, bir sonraki dersin konusu.

Uygulama

Çoğu zaman işaretin, dışa açılan okların olduğu çizgide bir yana kaydığını göreceksin. Bu kısa deneme, bağlamın elini bile yönlendirebildiğini gösterir ve ölçümün neden bir destek olduğunu hissettirir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Beyniniz boyutlar konusunda size neden yalan söyler? Çünkü üç boyutlu dünyada işe yarayan düzeltmeleri düz kâğıda da uygular. Boyut sabitliği uzaktakini büyük gösterir, bağlam aynı uzunluğu farklı gösterir, zihnin bilgisi gözün gördüğünü değiştirir. Müller-Lyer, Ponzo ve Shepard'ın masaları bu düzeltmelerin görünür hâlidir; dikey çizginin uzun, dar açının geniş görünmesi de aynı ailedendir. Sanatçılar bile bu etkilerden kurtulamaz; farkları, nerede yanılabileceklerini bilmeleri ve orada ölçmeleridir.

Ödevde bir nesneyi önce yalnızca göz kararıyla, sonra ölçerek çizecek ve iki çizim arasındaki farkları not edeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir nesneyi önce göz kararı sonra ölçerek çiz, karşılaştır.

1. Derinliği olan bir nesne seç: masada duran bir kitap, bir sandalye ya da açık bir kutu.
2. On dakika boyunca nesneyi yalnızca göz kararıyla, hiçbir şey ölçmeden çiz.
3. Aynı nesneyi aynı yerden, bu kez en kritik üç ilişkiyi ölçerek yeniden çiz: nesnenin toplam eniyle boyu, kısalan yüzeyin derinliği ve bir parçanın öbürüne göre büyüklüğü. Ölçmek için bir cetveli ya da bir kâğıt şeridini nesnenin yanında tut.
4. İki çizimi karşılaştır ve göz kararının nerede ve hangi yönde yanıldığını yaz: derinliği fazla mı çizdin, uzaktaki parçayı büyük mü?

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Göz kararı çiziminde en çok yanılan ilişki hangisiydi?
• Yanılma yönü boyut sabitliğiyle mi, bağlamla mı, yoksa bildiğini çizmekle mi açıklanıyor?
• Ölçerek yaptığın çizim, göz kararı çiziminden ne kadar farklı? Fark beklediğinden büyük mü, küçük mü?
• Bir sonraki çiziminde hangi ilişkiyi mutlaka ölçeceğini yaz.

Kendini sına

1. Boyut sabitliği nedir?

• A) Nesnelerin gerçekte hiç büyüyüp küçülmemesi.
• B) Kâğıdın boyutunun değişmemesi.
• C) Uzaklık değişse de bir nesnenin algılanan boyunun sabit kalması.
• D) Bütün nesnelerin aynı boyda çizilmesi.

2. Yeni başlayanların manzaralarında uzaktaki ağaçlar neden fazla büyük çıkar?

• A) Boyut sabitliği uzaktaki nesneleri gerçek boylarında gösterdiği ve bu düzeltme çizime sızdığı için.
• B) Kalem uzakları daha kalın çizdiği için.
• C) Ağaçlar gerçekten büyük olduğu için çizimde de büyük olmalı.
• D) Işık uzakta daha güçlü olduğu için.

3. Perdreau ve Cavanagh'ın 2011 çalışmasının bulgusu nedir?

• A) Sanatçılar hiçbir yanılsamadan etkilenmez.
• B) Sanatçı olmayanlar yanılsamalardan hiç etkilenmez.
• C) Yanılsamalar yalnızca çocuklarda görülür.
• D) Sanatçılar bağlam etkilerinden sanatçı olmayanlar kadar etkilenir.

4. Aşağıdaki durumlardan hangisinde ölçüm en çok gereklidir?

• A) Bir jest çiziminin ilk saniyelerinde.
• B) Derinliğe giden bir masa üstünün basıklığını belirlerken.
• C) Bir kâğıdın kenarını çizerken.
• D) Bir ısınma sayfasında.

5. Shepard'ın masa yanılsamasında iki masa üstü neden farklı görünür?

• A) Aynı paralelkenar oldukları hâlde, ayaklar ve açılar beyne onların üç boyutlu nesneler olduğunu söyler ve beyin uzunlukları buna göre düzeltir.
• B) Masalar gerçekte farklı büyüklüktedir.
• C) Masaların renkleri farklıdır.
• D) Biri daha yakın çizilmiştir.

Cevaplar

1. C — Boyut sabitliği uzaklığı hesaba katarak nesnenin algılanan boyunu sabit tutar; gündelik hayatta yararlı, çizimde yanıltıcıdır.
2. A — Beyin uzaktaki nesneyi gerçek boyunda gösterir; çizimde gereken ise kâğıttaki küçük görünür boydur.
3. D — Sanatçılar bağlam etkilerinden kurtulmuş değildir; fark, bu etkileri tanıyıp ölçümle dengelemeleridir.
4. B — Kısalan yüzeyler, gözün bildiği biçimle gördüğü biçimi karıştırdığı yerlerdir; jest ve ısınma gibi hızlı işlerde ölçüm gerekmez.
5. A — İki masa üstü kâğıtta aynıdır; üç boyut ipuçları beyni uzunlukları yeniden hesaplamaya iter.

Referans görseller

• Özgün şema: Müller-Lyer çizgileri; iki eşit çizgi ve uçlarındaki oklar, altta cetvelle ölçülmüş hâli.
• Özgün şema: Ponzo yanılsaması; yaklaşan raylar ve aralarındaki iki eşit çizgi.
• Özgün şema: Shepard'ın masa yanılsamasından esinlenen iki masa üstü; biri kesilip öbürünün üstüne konunca tam örtüşür. Shepard'ın özgün çizimi telifli olduğundan kullanılmaz.

Sonraki derse köprü

Gözün nerede yanıldığını ve nerede ölçmen gerektiğini gördün. Sonraki ders bu ölçümün en eski ve en taşınabilir aracını ele alıyor: ressamların neden kolunu uzatıp tek gözle baktığını, kalemle nasıl ölçtüğünü ve açıları nasıl kopyaladığını orada öğreneceksin.