Çapraz kontur

Öğrenme hedefi

Çizimde yüzeyin nerede şiştiğini, nerede çöktüğünü ve nereye döndüğünü yüzeyin üstünden geçen çizgilerle göstermek bu dersin konusu. Çapraz kontur çizgilerini hem bir formu anlamak için yardımcı çizgi olarak hem de tonu kuran taramanın yönü olarak kullanabileceksin.

Kanca

Masaya bir yumurta koy ve konturunu çiz. Kâğıtta bir oval belirir; ama bu oval, düz bir kâğıttan kesilmiş bir disk de olabilir, masada yatan bir yumurta da. Şimdi aynı ovalin içine, yumurtanın yüzeyini sararmış gibi kıvrılan birkaç yay çiz. Oval bir anda şişer ve kâğıttan kalkar. Kontura hiç dokunmadın; yalnızca yüzeyin üstüne birkaç çizgi ekledin. Tek çizgiyle bir yüzeyin eğimini nasıl gösterirsiniz?

Bu dersin cevabı, formun kenarını değil yüzeyini izleyen çizgilerde. Bu çizgilere çapraz kontur denir; kontur formun sınırını çizerken, çapraz kontur formun üstünü bir boydan bir boya geçer ve yüzeyin nasıl kıvrıldığını söyler.

Bağlam

Albrecht Dürer 1514'te bugün en tanınan gravürlerinden biri olan Melencolia I'i yaptı. Bir bakır levhaya kazınmış, siyah beyaz bir baskıdır; renk yoktur, fırça yoktur, yalnızca çizgi vardır. Metropolitan Müzesi'ndeki kopyasının açıklamasında belirtildiği gibi Dürer bu çizgilerle köpeğin tüyünü, kadının giysisini, büyük çokyüzlünün taş yüzeyini ve sayısız gri tonu kurar.

Bunu mümkün kılan şeylerden biri, çizgilerin yönüdür. Gravürün birçok yerinde tarama çizgileri düz ve yatay ya da dikey değildir; formun üstünde kıvrılarak ilerler. Bir kumaş kıvrımının üstünde çizgiler kıvrımla birlikte bükülür, yuvarlak bir yüzeyde yüzeyin eğrisini izler. Böylece aynı çizgi hem tonu hem de yüzeyin biçimini taşır. Gravürcüler için bu bir zorunluluktu: kalın bir fırçayla ton sürmek mümkün değildi, her şey çizgiyle anlatılmalıydı. Ama ilke kurşun kalemle çizen biri için de aynı ölçüde geçerlidir.

Ana anlatım

Çapraz kontur nedir?

Bir formu bir bıçakla dilimlediğini düşün. Her dilimin kenarı, formun o noktadaki kesitini gösteren bir çizgidir. Bir silindirde bu kesit bir elipstir; bir kürede, küre döndükçe farklı açılardan görülen elipsler; bir yumurtada, bir ucu dar öbür ucu geniş elipsler. Çapraz kontur, bu kesitlerin formun yüzeyinde görünen kısmını çizmektir.

Başka bir yoldan düşünmek de mümkün: formun üstüne bir lastik bant geçirdiğini ya da yüzeyinde bir karıncanın yürüdüğünü hayal et. Bant ya da karınca yüzeyin şişkin yerinde dışarı doğru kıvrılır, çukur yerinde içeri doğru eğilir. Bu yolun kâğıttaki izi çapraz konturdur. Bir önceki derslerde kürenin üstüne çizdiğin ekvator ve silindirin elipsleri, aslında çapraz konturun ilk örnekleriydi.

Çapraz konturun gücü buradadır: kontur tek başına yalnızca sınırı gösterir, ama yüzeyi geçen çizgi göze yüzeyin nasıl döndüğünü doğrudan anlatır.

Çapraz kontur çizgileri nasıl davranır?

Çapraz kontur çizgileri formun yüzeyindeki eğimi taklit eder. Bir kürenin önünde, bize dönük yüzeyde çizgiler geniş, açık yaylar çizer; kürenin kenarına yaklaştıkça yaylar sıkışır ve daha keskin kıvrılır, çünkü yüzey orada bizden uzaklaşarak döner. Bu sıkışma, formun kenarının arkaya kıvrıldığını gösterir.

Düz bir yüzeyde çapraz kontur çizgileri düzdür ve birbirine paralel kalır. Bir silindirde çizgiler elipslerdir ve silindirin ekseni boyunca aynı biçimde tekrarlanır. Organik bir formda, örneğin bir armutta ya da bir kolda, çizgilerin biçimi değişir: şişkin yerlerde dışarı açılır, daralan ve çukurlaşan yerlerde içeri kıvrılır. Çizgilerin bu değişimi yüzeyin haritasını çıkarır.

Keskin bir yüzey değişiminde çapraz kontur da keskin döner. Bir kutunun üstünden geçen çizgi, üst yüzde düz ilerler, kenara geldiğinde bir açıyla kırılır ve yan yüzden aşağı iner; bu kırılma yüzeyin orada bir köşe yaptığını söyler. Bir kolun üstünden geçen çizgiler ise bileziğe benzer: bileğe doğru küçülen, dirsekte yön değiştiren, kasın şiştiği yerde dışarı açılan halkalar. Figür çizerken bu bilezikler, kolun hangi yöne döndüğünü tek bakışta gösterir.

Çapraz kontur çizgilerinin yalnızca görünen yarısı çizilir; formun arkasında kalan kısım, bir önceki derslerde gördüğün içinden çizme yönteminde olduğu gibi, istenirse hafifçe eklenebilir. Çizgilerin kontura değdiği yerde ise dikkat gerekir: çizgi konturun arkasından dolanıp gözden kaybolmalıdır, kontura çarpıp durmamalıdır.

Çapraz kontur nasıl kullanılır?

Çapraz konturun iki ayrı kullanımı var. İlki bir yardımcı çizgi olarak: bir formu kurarken yüzeyinin nasıl döndüğünü anlamak için birkaç hafif kesit çizgisi çekersin. Bu çizgiler sonradan silinebilir ya da çok hafif bırakılabilir; amaç formu anlamaktır. Tüm yüzeyi eşit aralıklı çapraz konturlarla kaplamak, formu bir tel kafes gibi gösterir ve karmaşık yüzeyleri çözmek için iyi bir alıştırmadır.

İkincisi tonun yönü olarak: gölgeyi tararken çizgileri düz çekmek yerine çapraz kontur yönünde kıvırmak, tonun yanı sıra biçimi de anlatır. Dürer'in gravürlerindeki kıvrılan taramalar bunun örneğidir. Düz çizgilerle taranmış bir kürenin gölgesi yüzeyin üstünde yatan düz bir leke gibi görünebilir; kürenin eğrisini izleyen taramayla aynı gölge küreyle birlikte döner.

Her iki kullanımda da çizgi sayısı azdır ve seçicidir. Her yüzeyi çizgilerle doldurmak çizimi kalabalıklaştırır. Formun en çok döndüğü, en çok şiştiği ya da çöktüğü yerlere birkaç iyi yerleştirilmiş çapraz kontur, bütün yüzeyi kaplayan çizgilerden daha çok şey söyler.

Uygulama

Bir yumurta ya da bir limonla kısa bir çapraz kontur çalışması.

1. Nesneyi masaya koy ve yalnızca konturunu hafif bir çizgiyle çiz.
2. Nesnenin uzun ekseni boyunca, bir uçtan ötekine uzanan hafif bir eksen çizgisi çek.
3. Bu eksene dik gelecek şekilde, nesneyi dilimliyormuş gibi beş altı kesit çizgisi çiz; her birinin yalnızca görünen yarısını çiz ve kenarlara yaklaştıkça yayların nasıl sıkıştığına dikkat et.
4. Aynı nesnenin yanına ikinci bir çizim yap ve bu kez eksen boyunca, boylam çizgileri gibi uzanan dört beş çapraz kontur ekle.
5. Üçüncü bir çizimde ışığın bir yandan geldiğini düşünerek gölgeli tarafı yalnızca çapraz kontur yönünde kıvrılan tarama çizgileriyle koyulaştır.
6. Üç çizimi karşılaştır ve hangisinde nesnenin en dolgun göründüğünü not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tek çizgiyle bir yüzeyin eğimini nasıl gösterirsiniz? Kenarı değil, yüzeyi izleyen bir çizgiyle. Çapraz kontur formu dilimleyen kesitlerin yüzeydeki görünen izidir: şişkin yerde dışarı açılır, çukurda içeri kıvrılır, kenara yaklaşırken sıkışır. Yardımcı çizgi olarak formu anlamanı, tarama yönü olarak da tonun biçimi taşımasını sağlar. Dürer'in Melencolia I'deki kıvrılan çizgileri, fırçasız ve renksiz bir yüzeyde hacmin çizgiyle nasıl kurulabileceğini gösterir.

Ödevde üç organik nesneyi çapraz konturla çizecek, yüzeylerinin nasıl döndüğünü çizgilerle haritalayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç organik nesneyi çapraz konturla çiz.

1. Biçimleri birbirinden farklı üç organik nesne seç: bir armut, bir biber ya da patlıcan, bir ayakkabı ya da bir yastık.
2. Her nesnenin önce hafif bir konturunu, sonra uzun eksenini çiz.
3. Eksene dik kesit çizgileriyle nesnenin yüzeyini dilimle; şişkin ve çukur yerlerde çizgilerin biçim değiştirdiğine dikkat et.
4. En az bir nesnede ışığın yönünü belirleyip gölgeyi yalnızca forma uyan taramayla kur.
5. Her çizimin yanına, nesnenin yüzeyinin en çok döndüğü yeri bir okla işaretle.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Çapraz kontur çizgileri nesnenin şişkin ve çukur yerlerini doğru yansıtıyor mu?
• Değer (Ton): Forma uyan taramayla kurulan gölge yüzeyle birlikte dönüyor mu, yoksa düz bir leke gibi mi duruyor?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenara yaklaşırken yaylar sıkışıyor ve kontura çarpmadan arkaya dolanıyor mu?
• Üç nesneden hangisinin yüzeyini çizgilerle en zor çözdün?

Kendini sına

1. Çapraz kontur çizgisi ile kontur çizgisi arasındaki fark nedir?

• A) Çapraz kontur formun sınırını, kontur yüzeyini izler.
• B) Aralarında fark yoktur.
• C) Kontur formun sınırını çizer; çapraz kontur formun yüzeyini geçerek eğimini gösterir.
• D) Çapraz kontur yalnızca düz yüzeylerde kullanılır.

2. Bir kürenin kenarına yaklaştıkça çapraz kontur yayları nasıl değişir?

• A) Sıkışır ve daha keskin kıvrılır.
• B) Genişler ve düzleşir.
• C) Hiç değişmez.
• D) Kaybolur.

3. Düz bir yüzeyde çapraz kontur çizgileri nasıl görünür?

• A) Kıvrık yaylar.
• B) Düz ve birbirine paralel çizgiler.
• C) Daireler.
• D) Kesik noktalar.

4. Gölgeyi çapraz kontur yönünde taramanın faydası nedir?

• A) Daha az kalem harcamak.
• B) Gölgeyi daha açık yapmak.
• C) Tonun yanı sıra yüzeyin biçimini de göstermek.
• D) Konturu gereksiz kılmak.

5. Bir öğrencinin çapraz konturla çizdiği armut bir tel kafes gibi görünüyor. Ne yapmalı?

• A) Daha fazla çizgi eklemeli.
• B) Çizgileri daha koyu yapmalı.
• C) Konturu silmeli.
• D) Yüzeyin en çok döndüğü yerlere birkaç seçilmiş çizgi bırakıp gerisini azaltmalı.

Cevaplar

1. C — Kontur formun sınırını, çapraz kontur ise yüzeyi geçerek eğimini gösterir; A ikisinin işlevini ters çevirir.
2. A — Kenarda yüzey bizden uzaklaşarak döndüğü için yaylar sıkışır ve keskinleşir; bu, formun arkaya kıvrıldığını gösterir.
3. B — Düz bir yüzeyde eğim olmadığı için kesit çizgileri de düz ve paraleldir.
4. C — Forma uyan tarama aynı çizgiyle hem tonu hem yüzeyin eğrisini anlatır; Dürer'in gravürleri bunun örneğidir.
5. D — Bütün yüzeyi eşit çizgilerle doldurmak kafes etkisi yaratır; seçilmiş birkaç çizgi formun önemli dönüşlerini daha açık gösterir.

Referans görseller

• Özgün şema: bir yumurta, önce yalnızca konturla, sonra kesit çizgileriyle, sonra boylam çizgileriyle; kenardaki yayların sıkışması işaretli.
• Özgün şema: aynı kürenin gölgesi düz tarama ve forma uyan tarama ile; iki sonuç yan yana.
• Özgün fotoğraf: bir armudun üstüne gerçek bir lastik bant geçirilmiş hâli ve aynı armudun çapraz kontur çizimi.

Sonraki derse köprü

Artık formların yüzeyinin nasıl döndüğünü çizgiyle gösterebiliyorsun. Bu modülün son dersi, iki formun birbirine bağlandığı yeri soruyor: bir kolun gövdeye, bir sapın bir kupaya nasıl eklendiğini, yani formların kesişimini orada çalışacağız.