Dört temel form

Öğrenme hedefi

Küpü, silindiri, küreyi ve koniyi yalnızca tek bir alışılmış açıdan değil, farklı açılardan döndürerek çizmek bu dersin kazanımı olacak. Her formun ışığı nasıl taşıdığını ve görünmeyen arka kenarlarını da çizerek formu içinden kurmanın neden işe yaradığını açıklayabileceksin.

Kanca

Masana bak. Kitap bir kutu, kalem uzun ince bir silindir, fincan bir silindir, elma yaklaşık bir küre, kalemin açılmış ucu bir koni. Pencereden dışarı bak: binalar kutular, ağaç gövdeleri silindirler, çatıların bir kısmı koniler. Bir insan bedenine bile bu gözle bakılabilir: baş bir küreye, kol ve bacaklar silindirlere, göğüs kafesi bir kutuya yakındır. Neden her şey aslında bir küp, silindir, küre ya da konidir?

Tabii ki hiçbir şey aslında bir küp değildir. Elmanın çukuru, fincanın kulpu, insan yüzünün her kıvrımı bu formların dışına taşar. Ama çizer için bu dört form bir alfabe gibidir: karmaşık nesneler bu harflerle kurulur, sonra ayrıntıyla incelir. Bu derste harfleri tek tek öğrenecek ve onları her yönden döndürmeyi deneyeceksin.

Bağlam

15 Nisan 1904'te Paul Cézanne, Güney Fransa'daki Aix-en-Provence'tan genç ressam Émile Bernard'a bir mektup yazdı. Bugün Londra'daki Courtauld Galerisi'nde duran bu mektupta sık alıntılanan bir cümle geçer: doğayı silindirle, küreyle ve koniyle ele almak, hepsini perspektife yerleştirmek. Bu cümle yirminci yüzyılın başındaki ressamlar arasında çok okundu ve modern resmin birçok akımına ilham verdiği sık sık anlatılır.

Cümleye dikkatle bakınca iki şey görülür. İlki, Cézanne'ın listesinde küp yoktur; küp, bu fikri sonradan öğreten çizim derslerinde listeye eklenmiştir, çünkü kutu biçimli nesneler gündelik hayatta çok yaygındır. İkincisi, Cézanne bir kural koymaktan çok bir bakış biçimi önerir: nesnenin yüzey ayrıntısının altındaki büyük hacmi görmek.

Cézanne'ın 1899'da Paris'teki atölyesinde yaptığı Elmalar ve Portakallar bu bakışı gösterir. Masanın üstündeki meyveler birer küre gibi ağırlıkla oturur; sürahi ve kâse silindirler ve elipslerle kurulur; beyaz örtünün kıvrımları bile büyük, basit yüzeyler hâlinde düşer. Tablo doğal görünür, ama altında sağlam bir geometrik iskelet vardır.

Ana anlatım

Dört form neden yeter?

Bir nesneyi çizmeye başladığında ilk soru, onun hangi büyük hacimden oluştuğudur. Neredeyse her nesne ya tek bir temel forma, ya da birkaçının birleşimine yakındır. Kutular, dolaplar, kitaplar, binalar küpe ya da dikdörtgen kutuya; şişeler, borular, ağaç gövdeleri, kollar silindire; meyveler, toplar, baş kabaca küreye; huniler, çatılar, kalem uçları koniye yakındır.

Bu yakınlık bir çizime iki şey kazandırır. İlki sağlamlıktır: nesneyi önce basit bir form olarak kurmak, onun hacmini, kâğıttaki yerini ve açısını ayrıntıya dalmadan önce belirler. İkincisi tutarlılıktır: bir silindirin elipslerinin nasıl davrandığını bilen biri, bir fincanın, bir şişenin ya da bir kolun elipslerini de aynı mantıkla çizer. Harfler birleşerek kelime kurar. Bir şişe, geniş bir silindirin üstüne oturmuş daralan bir koni ve onun üstünde küçük bir silindirdir. Bir masa lambası ters çevrilmiş bir koni ile ince bir silindirden, bir mantar kubbe biçimli yarım bir küre ile kısa bir silindirden oluşur. Karmaşık nesneleri bu formlara ayırmak sonraki dersin konusu olacak; bu ders harflerin kendisini çalışıyor.

Her form ışığı nasıl taşır?

Dört form ışığı farklı biçimlerde taşır ve bu fark, onları kâğıtta birbirinden ayıran en güçlü ipucudur. Küpün yüzleri düzdür; ışık her yüze farklı bir açıyla vurduğu için her yüz kendi içinde neredeyse düz bir tonda kalır ve yüzler birbirinden keskin kenarlarla ayrılır. Işığa bakan yüz açık, yan yüz orta, gölgedeki yüz koyu olur.

Silindirde ton, yalnızca bir yönde değişir. Işık yandan geliyorsa silindirin boyu boyunca uzanan açık bir şerit, onun yanında yavaşça koyulaşan bir geçiş ve en koyu bir gölge şeridi oluşur; bu şeritler silindirin eksenine paraleldir. Kürede ise ton her yöne değişir: en açık nokta ışığa en çok bakan yerde küçük bir parıltıdır, oradan dışarı doğru bütün yönlerde yumuşakça koyulaşır ve gölgeli tarafta bir hilal biçimli koyuluk oluşur. Konide geçiş silindire benzer ama şeritler tabandan tepeye doğru daralarak tek bir noktada birleşir.

Değer ve gölgenin ayrıntıları kendi modülünde çalışılacak. Şimdilik bu dört ton davranışını tanımak yeter: düz yüzler, bir yönde geçiş, her yönde geçiş ve bir noktaya daralan geçiş.

Formlar farklı açılardan nasıl görünür?

Bir formu yalnızca en alışık olduğun açıdan çizmek, onu gerçekten anlamadığının işaretidir. Küpü tam karşıdan çizdiğinde yalnızca bir kare görürsün; biraz yukarıdan ve yandan baktığında üç yüzü birden görünür. Geriye giden kenarlar, bu seviyede, birbirine paralel çizilebilir; perspektif modülünde bu kenarların uzaklaştıkça birbirine yaklaştığını öğreneceksin.

Küp dönerken yüzlerin genişliği de değişir. Sana doğrudan bakan yüz tam bir kare olarak görünür; o yüz yana döndükçe daralır ve ince bir dikdörtgene dönüşür, onun yerine yandaki yüz genişler. Bir yüzün derinliğe doğru dönerken daralmasına kısalma denir. Kısalmayı görmeden çizilen bir küpün bütün yüzleri kare kalır ve küp döndüğü hâlde dümdüz görünür.

Silindirde açı elipslerle okunur. Bir silindiri dik dururken tepeden ve biraz yukarıdan çizdiğinde üst ağzı dar, tabanı daha dolgun bir elips olur; ısınma dersinde gördüğün gibi, göz hizasından uzaklaştıkça elips açılır. Silindiri yatırdığında elipsler dikleşir ve küçük eksenleri silindirin kendi ekseniyle aynı çizgide kalır.

Küre dördü içinde en şaşırtıcı olanıdır: hangi açıdan bakarsan bak, dış hattı neredeyse her zaman bir dairedir. Kürenin açısını dış hat değil, üstüne çizilecek bir çizgi gösterir: ekvatoru ya da bir boylam çizgisi, küre döndükçe elipse dönüşür ve formun hangi yöne baktığını söyler. Koninin açısı da tabanındaki elipsle ve tepesinin hangi yöne baktığıyla okunur; tepeyi göze doğru çevirdiğinde koni kısalır, taban elipsi daireye yaklaşır.

Bir formu içinden çizmek ne kazandırır?

Bir küpü çizerken görünmeyen arka kenarlarını da hafifçe çizmek, yani formu cam gibi saydam düşünüp içinden çizmek, formun doğru kurulup kurulmadığını kontrol etmenin en iyi yollarından biridir. Arka kenarlar ön kenarlarla tutarlı değilse küp çarpıktır ve bunu yalnızca ön yüzlere bakarak fark etmek zordur.

Aynı şey silindir için de geçerlidir. Silindirin tabanındaki elipsi tam olarak, arkada kalan yarısıyla birlikte çizmek, tabanın gerçekten bir elips olup olmadığını ve üstteki elipsle aynı eksen üzerinde durup durmadığını gösterir. Arka yarı daha sonra silinebilir ya da açık bırakılabilir. Konide de içinden çizmek işe yarar: taban elipsinin merkezini bulup oradan elipse dik bir eksen çıkarırsan, tepe noktasının bu eksenin üstünde durması gerektiğini görürsün; eksenin dışına kaymış bir tepe, koniyi yana yıkılıyormuş gibi gösterir.

İçinden çizmek aynı zamanda bir bakış alışkanlığıdır. Bir nesneye bakarken yalnızca yüzeyini değil, arkasında ve içinde kalan hacmi de düşünmeyi öğretir. Cézanne'ın meyveleri ağırlıkla oturuyorsa, bu biraz da ressamın görünmeyen tarafı hesaba katmasındandır.

Uygulama

Dört formu üç açıdan çizeceğin bir sayfa: A4 bir kâğıt, biri sert biri yumuşak iki kalem ve soldan gelen bir ışık varsayımı.

1. Kâğıdı dört sütuna böl ve her sütunun başına bir formun adını yaz: küp, silindir, küre, koni.
2. Her sütunda formu önce en alışkın olduğun açıdan çiz; küpte ve silindirde görünmeyen arka kenarları ve elipsin arka yarısını da hafifçe ekle.
3. Aynı sütunda formu ikinci bir açıdan çiz: küpü biraz yukarıdan, silindiri yatırılmış, küreyi üstüne bir ekvator elipsi çizerek, koniyi tepesi sana dönük.
4. Üçüncü açıyı kendin seç: formu çevir, eğ ya da aşağıdan bak.
5. Her formun ışıktan uzak tarafına 2B ile, o formun ton davranışına uygun hafif bir gölge ekle: küpte düz yüzler, silindirde şeritler, kürede her yöne yayılan geçiş, konide daralan şeritler.
6. Sayfayı duvara dayayıp karşısına geç; hangi formun hangi açısında en çok zorlandığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Neden her şey aslında bir küp, silindir, küre ya da konidir? Aslında değildir; ama neredeyse her nesnenin büyük hacmi bu formlardan birine ya da birkaçının birleşimine yakındır. Cézanne 1904'te doğayı silindir, küre ve koniyle ele almayı önerdi; küp, bu fikri öğreten derslerde sonradan eklendi. Dört form bir alfabe gibidir: her birinin ışığı nasıl taşıdığını, farklı açılardan nasıl göründüğünü ve içinden nasıl kurulduğunu bilen biri, karmaşık nesneleri bu harflerle yazabilir.

Bu harfleri akıcı yazabilmek, bir dilde harfleri tanımaktan fazlasını ister: onları her yöne döndürüp her ışıkta okuyabilmek. Ödevde her formu üç farklı açıdan çizecek, küp ve silindirde görünmeyen kenarları da hafifçe ekleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Her formu üç farklı açıdan çiz.

1. Evde bu dört forma yakın dört nesne bul: bir kutu, bir kutu içecek ya da bir bardak, bir top ya da bir portakal, bir huni ya da bir kalem ucu.
2. Her nesneyi masaya koy ve üç farklı açıdan çiz: nesneyi döndürerek ya da kendi yerini değiştirerek.
3. Küp ve silindir biçimli nesnelerde görünmeyen kenarları ve elipslerin arka yarısını hafifçe çiz.
4. Her çizime ışığın tek bir yönden geldiğini düşünerek o formun ton davranışına uygun hafif bir gölge ekle.
5. On iki çizimi tek bir sayfada topla ve en zorlandığın açının yanına bir işaret koy.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Küplerin arka kenarları ön kenarlarla tutarlı mı, yoksa kutular çarpık mı?
• Değer (Ton): Her formun tonu kendi davranışına uyuyor mu: küpte düz yüzler, silindirde şeritler, kürede her yöne yayılan geçiş?
• Kenar ve Ayrıntı: Silindirlerin üst ve alt elipsleri aynı eksen üzerinde mi?
• Üç açının üçünde de formun hangi yöne döndüğü okunuyor mu?

Kendini sına

1. Cézanne'ın 1904'te Bernard'a yazdığı mektupta andığı formlar hangileridir?

• A) Silindir, küre ve koni.
• B) Küp, silindir, küre ve koni.
• C) Yalnızca küp ve küre.
• D) Üçgen, kare ve daire.

2. Yandan aydınlatılmış bir silindirde ton nasıl değişir?

• A) Her yöne eşit biçimde.
• B) Silindirin eksenine paralel şeritler hâlinde, tek bir yönde.
• C) Her yüzde düz bir tonda.
• D) Hiç değişmez.

3. Bir kürenin hangi yöne döndüğünü kâğıtta en iyi ne gösterir?

• A) Dış hattının biçimi.
• B) Kürenin büyüklüğü.
• C) Üstüne çizilen bir ekvator ya da boylam elipsi.
• D) Kâğıdın rengi.

4. Bir küpü içinden çizmenin başlıca faydası nedir?

• A) Çizimi daha koyu yapmak.
• B) Küpü daha büyük göstermek.
• C) Gölgeyi gereksiz kılmak.
• D) Görünmeyen arka kenarlarla ön kenarların tutarlılığını kontrol edip çarpıklığı ortaya çıkarmak.

5. Işığa karşı dönmüş bir küpte tonlar nasıl dağılır?

• A) Her yüz kendi içinde neredeyse düz bir tondadır ve yüzler keskin kenarlarla ayrılır.
• B) Bütün yüzler aynı tondadır.
• C) Ton her yöne yumuşakça yayılır.
• D) Ton tek bir noktaya doğru daralır.

Cevaplar

1. A — Mektupta silindir, küre ve koni geçer; küp bu fikri öğreten derslerde sonradan eklenmiştir, bu yüzden B yanlış.
2. B — Silindirin tonu tek yönde değişir ve açık, orta, koyu şeritler eksene paralel uzanır.
3. C — Kürenin dış hattı hemen her açıdan dairedir; dönüşü, yüzeyine çizilen ve elipse dönüşen bir çizgi gösterir.
4. D — Arka kenarlar ön kenarlarla tutmuyorsa küp çarpıktır; içinden çizmek bunu görünür kılar.
5. A — Küpün yüzleri düzdür; ışık her yüze farklı açıyla vurduğu için her yüz kendi tonunda kalır.

Referans görseller

• Cézanne'ın 15 Nisan 1904 tarihli mektubu, Courtauld Galerisi, Londra; «silindir, küre, koni» cümlesinin geçtiği sayfa.
• Özgün şema: dört form, her biri üç açıda ve ışığa göre tonlanmış; küp ve silindirde arka kenarlar kesik çizgiyle.
• Özgün fotoğraf: masadaki dört gündelik nesne ve yanlarında karşılık gelen temel formlar.

Sonraki derse köprü

Dört harfi tanıdın; şimdi onlarla kelime kurmaya geçiyoruz. Sonraki ders bir çaydanlığın kaç geometrik formdan oluştuğunu soruyor ve karmaşık bir nesneyi temel formlara ayırarak basitleştirmeyi orada çalışacağız.