2 boyuttan 3 boyuta

Öğrenme hedefi

Bir şeklin nerede bitip bir formun nerede başladığını kendi cümlelerinle anlatabilecek ve bir kâğıda çizilmiş düz bir daireyi, kareyi ya da üçgeni birkaç ekleme yaparak hacimli bir forma dönüştürebileceksin. Kâğıt üzerinde derinlik izlenimi veren başlıca ipuçlarını tanıyıp bilerek kullanabileceksin.

Kanca

Kâğıda bir daire çiz. Kâğıtta ne var? Kurşun kalemle çekilmiş kapalı bir çizgi; hepsi bu. Şimdi dairenin bir yanını hafifçe gölgele, altına küçük koyu bir leke koy. Aynı kâğıt, aynı grafit; ama göz artık bir çizgi değil, masada duran bir top görüyor. Kâğıt hâlâ dümdüz. Düz bir kâğıtta derinlik nasıl bir illüzyondur?

Bu dersin cevabı gözün kendisinde. Göz, dünyada derinliği okumak için bazı ipuçlarına güvenir ve bu ipuçlarının bir kısmı düz bir yüzeye de taşınabilir. Resim yapmak, bir anlamda gözü bu ipuçlarıyla bilerek kandırmaktır.

Bağlam

Romalı yazar Yaşlı Plinius, birinci yüzyılda yazdığı Doğa Tarihi'nin otuz beşinci kitabında, kendisinden dört yüz yılı aşkın bir süre önce yaşamış iki Yunan ressamın yarışını anlatır. Zeuxis bir üzüm salkımı resmeder; üzümler o kadar gerçek görünür ki kuşlar onları gagalamak için sahneye uçar. Zafer kazandığından emin olan Zeuxis, rakibi Parrhasius'tan resminin önündeki perdeyi çekmesini ister. Ama perde resmin kendisidir. Zeuxis yenilgiyi kabul eder: kendisi kuşları kandırmıştır, Parrhasius ise bir ressamı.

Bu hikâyenin gerçekten yaşanıp yaşanmadığını bilmiyoruz; eserlerin hiçbiri günümüze ulaşmadı. Ama hikâye iki bin yıldır anlatılıyor, çünkü resmin temel bir gücünü adlandırıyor: düz bir yüzeyi, gözün bir an için gerçek sandığı bir nesneye çevirmek. On yedinci yüzyılda Danimarka sarayının ressamı Cornelius Gijsbrechts bu oyunu uç noktasına taşıdı. 1670 civarında yaptığı bir tablo, ters çevrilmiş bir tablonun arkasını gösterir: gerilmiş tuvalin kaba dokusu, tahta çerçeve, köşeye iliştirilmiş küçük bir kâğıt. Uzaktan bakan biri tabloyu çevirmek için eğilir; yaklaşınca çevrilecek bir şey olmadığını anlar.

Ana anlatım

Şekil ile form arasındaki fark nedir?

Şekil iki boyutludur: bir eni ve bir boyu vardır. Kâğıda çizilmiş bir daire, bir kare ya da bir üçgen birer şekildir; yalnızca kâğıdın düzleminde bir alanı çevreler. Form ise üç boyutludur: ene ve boya bir de derinlik eklenir. Küre, küp ve koni birer formdur; hacimleri vardır, önleri ve arkaları vardır, ışığı bir yandan alıp öbür yanda gölge taşırlar.

Kâğıt her zaman iki boyutludur. Bu yüzden çizimdeki bir form aslında bir şekildir; ama gözün onu form olarak okumasını sağlayan ipuçları taşıyan bir şekil. Bir daire ile bir küre arasındaki fark kâğıtta değil, dairenin üstüne eklenen bu ipuçlarındadır. Bu modülün geri kalanında bu ipuçlarını tek tek çalışacağız; bu ders onların neler olduğunu tanıtıyor.

Aynı şeklin birden fazla forma dönüşebilmesi de bu yüzdendir. Kâğıttaki bir daire düz bir madeni para, bir top ya da duvardaki bir delik olabilir; göz hangisi olduğuna, şeklin çevresindeki ipuçlarına bakarak karar verir. Dairenin içi ortadan kenara doğru koyulaşırsa top, kenarından içeri doğru koyulaşırsa delik, hiç ton almazsa düz bir disk okunur. Çizer bu kararı göze bırakmaz, ipuçlarıyla verir.

Göz derinliği hangi ipuçlarından okur?

Gözün kâğıtta da işe yarayan birkaç derinlik ipucu vardır. İlki örtüşme: bir nesne başka bir nesnenin önünü kapatıyorsa, göz onu daha yakın okur. Bunu çizgi kalitesi dersinde gördün. İkincisi büyüklük: aynı boydaki iki nesneden küçük görüneni göz daha uzak kabul eder. Üçüncüsü kâğıttaki yükseklik: bir manzarada ufka yakın, yani kâğıtta daha yukarıda duran nesneler uzak okunur.

Dördüncüsü ton ve gölgedir. Bir yanı aydınlık, öbür yanı gölgede kalan bir biçim, göze bir yüzeyin döndüğünü söyler. Nesnenin altına ya da yanına düşen gölge, yani düşen gölge, onu bir yüzeyin üstüne oturtur; düşen gölgesi olmayan bir top, kâğıtta havada asılı gibi durur. Beşincisi yakınsayan çizgilerdir: birbirine paralel kenarlar uzaklaştıkça birbirine yaklaşıyormuş gibi çizildiğinde göz bir derinlik okur. Bu, perspektif modülünün konusu olacak.

Bu ipuçları tek başına da çalışır, ama bir arada çok daha güçlüdür. Gijsbrechts'in tablosu hepsini birden kullanır: çerçevenin kenarları yakınsar, tuvalin arkası gölgede kalır, çerçeve tablonun zeminine gölge düşürür. Göz bunlardan birini yakaladığında öbürleri onu doğrular.

Düz bir şekil forma nasıl dönüşür?

Düz bir şekli forma çevirmenin en doğrudan yolu, ona üçüncü boyutu gösteren bir yüz eklemektir. Bir kareyi küpe çevirmek için karenin üst ve yan kenarlarından geriye doğru kısa, birbirine paralel çizgiler çekip onları birleştirirsin; kare artık bir küpün ön yüzüdür. Bir daireyi silindire çevirmek için onu bir elips olarak düşünür, iki yanından aşağı iki çizgi indirir ve altına ikinci bir elipsin görünen yarısını eklersin. Bir önceki modülde çalıştığın elipsler burada ilk kez iş başına geçer.

İkinci yol tondur. Bir daireye, ışığın geldiği taraf açık, karşı taraf koyu olacak biçimde yavaşça artan bir gölge vermek onu küreye çevirir. Üçüncü yol düşen gölgedir: formun altına, ışığın karşı yönüne doğru uzanan koyu bir leke, formu bir yüzeye yerleştirir.

Bu üç yol genellikle birlikte kullanılır. Önce şekil çizilir, sonra eklenen yüzlerle ya da elipslerle hacim kurulur, en son tonla ve düşen gölgeyle göz ikna edilir. Değer ve gölgenin ayrıntıları ileride kendi modülünde çalışılacak; şimdilik amaç, düz bir şeklin birkaç kararla nasıl kâğıttan kalktığını görmek.

Uygulama

Beş şekli forma çevireceğin kısa bir alıştırma. Bir kâğıt, bir HB ve bir 2B kalem yeterli; ışığın soldan geldiğini varsay.

1. Kâğıdın üst yarısına yan yana bir daire, bir kare, bir üçgen, bir dikdörtgen ve bir oval çiz; hepsi düz şekil olarak kalsın.
2. Alt yarıya aynı beş şekli yeniden çiz ve her birine üçüncü boyutu gösteren bir yüz ekle: kareyi küpe, daireyi silindire, üçgeni piramide ya da koniye, dikdörtgeni bir kutuya, ovali bir yumurtaya çevir.
3. Her formun ışıktan uzak yüzünü ya da yanını 2B kalemle hafifçe gölgele.
4. Her formun altına, sağ tarafa doğru uzanan kısa bir düşen gölge ekle.
5. Formlardan birini ötekinin önüne gelecek şekilde yeniden çiz ki örtüşme de görünsün.
6. Kâğıdı bir adım geriden izle ve üstteki şekillerle alttaki formlar arasındaki farkı kendine bir cümleyle anlat.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Düz bir kâğıtta derinlik nasıl bir illüzyondur? Kâğıt her zaman düzdür; derinlik, gözün dünyada kullandığı ipuçlarının kâğıda taşınmasıyla oluşur. Örtüşme, büyüklük, kâğıttaki yükseklik, ton, düşen gölge ve yakınsayan çizgiler gözü, düz bir şeklin önü ve arkası olan bir form olduğuna ikna eder. Plinius'un anlattığı perde ve Gijsbrechts'in ters çevrilmiş tablosu bu ikna gücünün uç örnekleridir.

Bu modülün geri kalanında bu ipuçlarını tek tek derinleştireceksin. Ödevde beş düz şekli hacimli formlara dönüştürerek başlıyorsun.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş düz şekli üç boyutlu forma dönüştür.

1. Evden beş basit nesne seç ve her birinin en yalın şeklini belirle: kitap bir dikdörtgen, bardak bir daire, bir huni bir üçgen gibi.
2. Kâğıdın bir yarısına bu beş nesnenin düz şekillerini çiz.
3. Öbür yarısına her şekli, nesnenin kendisine bakarak, eklenen yüzler ya da elipslerle bir forma dönüştür.
4. Her forma ışıktan uzak yanında hafif bir ton ve altına bir düşen gölge ekle.
5. İki yarıyı karşılaştır ve hangi ipucunun hangi formda en çok işe yaradığını not et.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Forma dönüştürdüğün nesneler kendi oranlarını koruyor mu, yoksa ekleme yaparken uzayıp kısaldı mı?
• Değer (Ton): Işık ve gölge tarafları her formda aynı yönde mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Küp ve kutularda geriye giden kenarlar birbirine paralel mi?
• Düşen gölgeler her formu zemine oturtuyor mu?

Kendini sına

1. Şekil ile form arasındaki temel fark nedir?

• A) Şekil renkli, form renksizdir.
• B) Şekil iki boyutludur; form ene ve boya derinlik de ekler.
• C) Şekil büyük, form küçüktür.
• D) Aralarında fark yoktur.

2. Gölgelenmiş bir top kâğıtta havada asılı gibi duruyor. En olası eksik hangisidir?

• A) Kontur çizgisi.
• B) Renk.
• C) Topun altına düşen gölge.
• D) Kâğıdın gramajı.

3. Aynı boydaki iki ağaçtan kâğıtta daha küçük çizilen neden daha uzak okunur?

• A) Göz, küçük görünen nesneyi daha uzak kabul eden büyüklük ipucunu kullanır.
• B) Küçük nesneler her zaman daha açık renklidir.
• C) Küçük nesneler kâğıtta daha aşağıda durur.
• D) Göz küçük nesneleri görmez.

4. Plinius'un anlattığı yarışta Parrhasius'u kazandıran neydi?

• A) Kuşları kandıran üzüm resmi.
• B) Resmin önündeki perdeyi çekmemesi.
• C) En büyük tabloyu yapması.
• D) Zeuxis'in çekmek istediği perdenin kendisinin bir resim olması.

5. Bir kareyi küpe dönüştürürken geriye giden kenarlar nasıl çizilmelidir?

• A) Her biri farklı bir açıyla.
• B) Birbirine paralel, aynı yöne ve aynı açıyla.
• C) Karenin ortasından.
• D) Kesik çizgilerle.

Cevaplar

1. B — Şekil yalnızca en ve boy taşır; form derinliği de içerir ve çizimde bu derinlik ipuçlarıyla önerilir.
2. C — Düşen gölge formu bir yüzeye oturtur; gölgesiz bir top zeminle ilişkisini kaybeder.
3. A — Büyüklük gözün derinlik ipuçlarından biridir; aynı boydaki nesnelerden küçük görünen uzak okunur.
4. D — Parrhasius'un perdesi resmin kendisiydi; Zeuxis'i bir ressamı kandırmış olarak yendi.
5. B — Geriye giden kenarlar paralel ve aynı açıyla çekilmezse küp çarpılır; tutarlı kenarlar formu inandırıcı kılar.

Referans görseller

• Özgün şema: beş düz şekil ve altında aynı şekillerin forma dönüşmüş hâli; eklenen yüzler, ton ve düşen gölge ayrı renklerle.
• Özgün şema: altı derinlik ipucu; örtüşme, büyüklük, kâğıttaki yükseklik, ton, düşen gölge, yakınsayan çizgiler, her biri tek bir küçük çizimle.
• Özgün fotoğraf: masada bir top, gölgesi kaldırılmış ve eklenmiş iki çizimiyle.

Sonraki derse köprü

Düz şekillerin birkaç ipucuyla forma dönüştüğünü gördün. Sonraki ders bu formların en temel dördüne odaklanıyor ve neden neredeyse her şeyin bir küp, silindir, küre ya da koniye indirgenebildiğini soruyor.