Jest çizgisi

Öğrenme hedefi

Birkaç saniye içinde bir figürün ya da bir nesnenin ana hareketini tek bir akıcı çizgiyle kâğıda geçirmek bu dersin kazandıracağı beceri. Hareket çizgisini, ağırlığın hangi bacakta toplandığını ve omuzlarla kalçanın birbirine karşı eğimini ayrıntılardan önce görüp çizebileceksin.

Kanca

Bir otobüs durağında bekleyen insanlara bak. Biri tek ayağının üstüne yaslanmış, kalçası dışarı çıkmış; biri öne eğilmiş, telefonuna gömülmüş; bir çocuk annesinin elinden çekiştiriyor. Bu insanların hiçbirinin yüzünü, kıyafetinin düğmelerini ya da ayakkabısının bağcığını hatırlamayacaksın; ama her birinin duruşunu, bedeninin ne yaptığını bir anda anladın. Göz bunu birkaç saniyede yakaladı. Bir figürün "ruhu" nasıl 5 saniyede yakalanır?

Cevap, gözün o ilk anda yakaladığı şeyi kâğıda aynı hızla geçirmekte. Buna jest çizimi denir. Bir önceki derste yavaş, dikkatli kontur çizgisini çalıştın; jest çizimi bunun tam tersidir. Ayrıntıyı bırakır ve bütünün hareketini ararsın.

Bağlam

1813 sonbaharında Japon ressam Katsushika Hokusai, Nagoya'daki öğrencilerinin yanına gitti. Anlatılanlara göre orada durmadan çizdi: yürüyen, eğilen, güreşen, yük taşıyan, esneyen insanlar, hayvanlar, bitkiler. Öğrencileri bu çizimleri derleyip 1814'te bir kitap olarak yayımladılar. Hokusai Manga adıyla bilinen bu dizi, sanatçının 1849'daki ölümünden sonra da genişleyerek on beş cilde ulaştı. Sayfalardaki küçük figürlerin çoğu birkaç fırça darbesinden ibarettir; yüzler bir çizgi, eller bir leke. Ama her birinin ne yaptığı hemen okunur.

Bundan yaklaşık yüz seksen yıl önce Hollanda'da Rembrandt da benzer bir şey yapıyordu. British Museum'da duran, 1635 civarına tarihlenen küçük bir kırmızı tebeşir çiziminde iki kadın bir çocuğa yürümeyi öğretir. Kâğıt avuç içi büyüklüğündedir. Figürler hızlı, kesik çizgilerle kurulmuştur; yüzleri neredeyse yoktur. Ama öne eğilen kadının bedeninden çocuğun sendeleyen adımlarına kadar hareket kâğıdın her yerindedir. Bu tür çizimler bir tabloya hazırlık olmaktan çok, bir anı yakalama alışkanlığının ürünüdür.

Ana anlatım

Jest neyi yakalar?

Jest çizgisi, bir figürün ya da nesnenin bütün hareketini özetleyen ana çizgidir. Figürde bu çizgi genellikle baştan başlar, gövdenin ortasından geçer ve ağırlığı taşıyan bacağa iner. Bir kavis, bir yay ya da hafif bir S biçimi olabilir. Ayakta dik duran birinin jest çizgisi neredeyse düzdür; öne eğilen birininki bir yay, tek ayağına yaslanan birininki bir S olur.

Jest çizimi bir konturu, oranları ya da ayrıntıları hedeflemez. Burnun biçimi, parmakların sayısı, giysinin kıvrımları bu aşamada önemsizdir. Aranan şey figürün ne yaptığı: nereye yöneldiği, ağırlığını nereye verdiği, bedeninin hangi kısmının gerildiği ve hangisinin gevşediğidir. Bu yüzden iyi bir jest çizimi, doğru ama kaskatı bir çizimden daha fazla şey anlatabilir.

Jest yalnızca insanlara özgü değildir. Rüzgârda eğilen bir ağacın, masada devrilmiş bir sandalyenin, uyuyan bir kedinin de bir ana hareketi vardır. Bir nesneyi çizmeye başlamadan önce onun jestini bulmak, çizimin geri kalanına bir yön verir.

Beş saniyede ne çizilir?

Birkaç saniye, figürün yalnızca en temel kararlarını yakalamaya yeter. İlki hareket çizgisidir: baştan ağırlık taşıyan ayağa uzanan tek bir akıcı çizgi. Bu çizgi figürün eğimini ve yönünü belirler.

İkincisi ağırlıktır. Ayakta duran bir figür ağırlığını çoğu zaman bir bacağa verir; o bacak düzleşir, kalçanın o tarafı yükselir. Öbür bacak gevşer, dizi hafifçe bükülür. Ağırlık taşıyan ayağın figürün başının kabaca altına düştüğünü görmek, figürün kâğıtta devrilmeden durmasını sağlar.

Üçüncüsü omuzlarla kalçanın ilişkisidir. Tek bacağa yaslanan bir bedende kalça bir yöne eğilirken omuzlar genellikle öbür yöne eğilir. Klasik heykelde bu karşıt duruşa İtalyanca bir sözcükle kontrapposto denir. Jest çiziminde omuzlar için kısa bir çizgi, kalça için başka bir kısa çizgi çekmek ve ikisinin birbirine göre açısını görmek, figüre hemen canlılık katar.

Bu üç karar birkaç saniyede verilir ve birkaç çizgiyle kâğıda geçer. Baş için küçük bir oval, kollar ve bacaklar için yönlerini gösteren birer çizgi bunlara eklenebilir; daha fazlası beş saniyenin sınırını aşar.

Jest çizimi nasıl çalışılır?

Jest çiziminin anahtarı süredir. Süre kısa tutulursa elin ayrıntıya dalma fırsatı olmaz ve göz zorunlu olarak bütünü arar. Yaygın bir çalışma düzeni, kısa pozlarla başlayıp süreyi yavaş yavaş uzatmaktır: önce beş ya da on saniyelik pozlar, sonra otuz saniyelik, sonra bir iki dakikalık. Kısa pozlar gözü hızlandırır, uzun pozlar jestin üzerine biraz yapı eklemeye zaman tanır.

Burada ilk derste gördüğün tutuşlar geri gelir. Jest çizgisi parmaklardan değil, dirsek ve omuzdan gelen geniş bir hareketle çekilir. Kalemi gevşek tutmak, kâğıdı büyük seçmek ve çizgiyi silmeden üstüne yenisini atmak iyi bir alışkanlıktır. Yanlış bir çizgiyi silmek yerine doğrusunu yanına çizmek, hareketi korur ve zaman kazandırır.

Poz verecek bir model bulmak gerekmez. Bir kafede, bir parkta, bir toplu taşıma aracında insanlar sana sürekli poz verir; yalnız çoğu kısa sürelidir, ve bu tam da jest çizimi için gereken şeydir. Evde bir hayvan, spor ya da dans kayıtları, hatta aynada kendi hareketlerin de iyi birer kaynaktır. Kayıtlardan çalışırken görüntüyü belirli aralıklarla durdurmak, süreyi kontrol etmeni sağlar.

Jest, oranların yerine geçmez; onların zeminidir. İlerideki oran ve ölçü derslerinde bir figürün parçalarını birbirine göre ölçmeyi öğreneceksin. O ölçümler, altında canlı bir hareket çizgisi olan bir çizimin üstüne kurulduğunda figür hem doğru hem hareketli kalır. Ölçümle başlanan bir çizim ise sık sık doğru ama cansız biter.

Uygulama

Otuz saniyelik pozlarla kısa bir jest oturumu. Büyük bir kâğıt ya da ucuz bir eskiz defteri, yumuşak bir kalem ya da bir kömür ve bir zamanlayıcı hazırla.

1. Bir kaynak seç: pencereden görünen yoldan geçenler, bir dans ya da spor kaydı ya da evdeki bir hayvan.
2. Zamanlayıcıyı otuz saniyeye kur. Figüre bak ve ilk iş, baştan ağırlık taşıyan ayağa uzanan tek bir hareket çizgisi çek.
3. Kalan sürede omuzlar ve kalça için iki kısa çizgi ekle, ağırlık taşıyan bacağı ve gevşek bacağı yönleriyle belirt.
4. Zamanlayıcı çalınca dur, yeni bir figüre geç; önceki çizime geri dönme.
5. Bu turu on kez tekrarla, sonra aynı kaynakla beş saniyelik pozlara geçip beş jest daha çiz; yalnızca hareket çizgisi.
6. On beş çizimi yan yana koy ve en canlı görünen üçünü işaretle; neyin onları canlı kıldığını birer cümleyle yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir figürün "ruhu" nasıl 5 saniyede yakalanır? Ayrıntıyı bırakıp bütünün hareketine bakarak. Hareket çizgisi figürün yönünü, ağırlık taşıyan bacak dengesini, omuzlarla kalçanın karşıt eğimi canlılığını taşır; bu üç karar birkaç saniyede ve birkaç çizgiyle kâğıda geçer. Hokusai'nin birkaç fırça darbesinden ibaret figürleri ve Rembrandt'ın avuç içi büyüklüğündeki kırmızı tebeşir çizimi, ayrıntı olmadan da bir hareketin tamamen okunabileceğini gösterir.

Bu dersle birlikte çizgi ve el kontrolü modülü tamamlanıyor: kalemi tutmayı, çizgiye ağırlık ve hız vermeyi, ısınmayı, kenarı yavaşça izlemeyi ve şimdi de bütünü hızla yakalamayı gördün. Ödevde otuz saniyelik yirmi jest çizimi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Otuz saniyelik yirmi jest çizimi yap.

1. Hareket eden insanların bulunduğu bir kaynak seç: bir kafe, bir park, bir spor ya da dans kaydı.
2. Zamanlayıcıyı otuz saniyeye kur ve yirmi farklı figürü arka arkaya çiz; her figürde önce hareket çizgisini çek.
3. Hiçbir çizimi silme ve bir öncekine geri dönme.
4. Yirmi çizimi bitirdikten sonra aynı kaynaktan iki dakikalık bir jest çizimi yap ve hareket çizgisinin üstüne biraz yapı ekle.
5. Sayfaların köşesine tarihi ve kaynağı yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Figürler kâğıda sığıyor mu, yoksa hareket çizgisi kâğıdın dışına mı taşıyor?
• Oran ve Çizim: Ağırlık taşıyan ayak figürün başının kabaca altına düşüyor mu, yoksa figürler devrilecekmiş gibi mi duruyor?
• Özgünlük ve İfade: Yirmi çizimin içinde, hareketi abarttığın ve daha canlı görünen çizimler hangileri?
• İlk beş ile son beş çizim arasında hareket çizgisini daha çabuk bulduğunu fark ettin mi?

Kendini sına

1. Jest çiziminde ilk çekilen çizgi hangisidir?

• A) Figürün dış konturu.
• B) Yüzün ayrıntıları.
• C) Baştan ağırlık taşıyan ayağa uzanan hareket çizgisi.
• D) Giysinin kıvrımları.

2. Tek bacağına yaslanmış bir figürde kalça ile omuzlar genellikle nasıl eğilir?

• A) Birbirine karşı yönlerde.
• B) İkisi de aynı yöne.
• C) İkisi de tamamen yatay kalır.
• D) Yalnızca omuzlar eğilir.

3. Jest çiziminde süreyi kısa tutmanın amacı nedir?

• A) Kâğıttan tasarruf etmek.
• B) Elin ayrıntıya dalmasını engelleyip gözü bütünü aramaya zorlamak.
• C) Çizimi daha düzgün yapmak.
• D) Konturu daha dikkatli izlemek.

4. Bir öğrencinin jest çizimleri doğru ama kaskatı görünüyor. Ne yapmalı?

• A) Daha yavaş çizmeli.
• B) Ayrıntı eklemeli.
• C) Her çizgiyi silip yeniden çizmeli.
• D) Figürün eğimini ve hareketini biraz abartmalı.

5. Hokusai Manga'daki küçük figürler jest çizimi açısından neyi gösterir?

• A) Figürlerin yalnızca kontur çizgisiyle çizildiğini.
• B) Birkaç fırça darbesiyle de bir figürün ne yaptığının okunabileceğini.
• C) Figürlerin uzun pozlarla çizildiğini.
• D) Yüz ayrıntılarının hareketten önemli olduğunu.

Cevaplar

1. C — Hareket çizgisi figürün yönünü ve eğimini belirler; kontur ve ayrıntı bu aşamada ikincildir.
2. A — Karşıt duruşta kalça bir yöne, omuzlar öbür yöne eğilir; bu karşıtlık figüre canlılık katar.
3. B — Kısa süre ayrıntıya zaman bırakmaz, göz bütünün hareketini aramak zorunda kalır.
4. D — Eğik duruşlar çizimde kolayca dikleşir; hareketi biraz abartmak jesti daha doğru okutur, yavaşlamak ve ayrıntı eklemek ise kaskatılığı artırır.
5. B — Hokusai'nin figürleri çoğunlukla birkaç darbeden ibarettir ama ne yaptıkları hemen okunur; bu, jestin ayrıntıdan bağımsız olduğunu gösterir.

Referans görseller

• Özgün şema: dört figür, dört hareket çizgisi; dik duran, öne eğilen, tek bacağa yaslanan ve koşan figür; omuz ve kalça çizgilerinin karşıt eğimleri işaretli.
• Özgün fotoğraf: otuz saniyelik yirmi jest çiziminden oluşan bir sayfa.

Sonraki derse köprü

Çizgiyle hareket yakalamayı öğrendin; şimdi bu çizgilerin kâğıtta hacim kurmasına geçiyoruz. Bir sonraki modül düz bir kâğıtta derinliğin nasıl bir illüzyon olduğunu soruyor: şekil ile form arasındaki farkı ve düz şekilleri hacimli formlara dönüştürmeyi orada ele alacağız.