Düz çizgi, eğri ve elips egzersizleri

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda kontrollü düz çizgiler, akıcı eğriler ve simetrik elipsler çizebileceksin. Bir çizgiyi çekmeden önce onu havada prova etmeyi, iki nokta arasında tek hamlede ilerlemeyi ve bir elipsi eksenleri üzerinden kurmayı bir ısınma rutinine dönüştürebileceksin.

Kanca

Bir piyanist konserden önce gamlar çalar; oysa sahnede gam çalmayacaktır. Bir koşucu yarıştan önce yavaş tempoda dizlerini kaldırır; oysa yarışta öyle koşmayacaktır. Resimde de benzeri var: yıllardır çizen ressamların bir kısmı, günün ilk çizimine başlamadan önce bir sayfayı düz çizgiler, daireler ve elipslerle doldurur. Bu çizgilerin hiçbiri bir resme girmez. Ustalar neden hâlâ ısınma çizgileri çizer?

Bu dersin cevabı iki katmanlı. İlki bedenle ilgili: kol, omuz ve el, bir çizgiyi tek hamlede çekebilmek için hazırlanmalı. İkincisi gözle ilgili: bir düz çizginin, bir eğrinin ya da bir elipsin doğru olup olmadığını görmek de öğrenilir. Isınma ikisini birden çalıştırır.

Bağlam

Giorgio Vasari 1550'de yayımladığı sanatçı biyografilerinde, kendisinden iki yüz yıl önce yaşamış Giotto hakkında bir hikâye anlatır. Papanın bir elçisi Giotto'nun atölyesine gelir ve Roma'ya götürmek üzere ustalığını gösterecek bir çizim ister. Giotto bir kâğıt alır, fırçasını kırmızıya batırır, kolunu gövdesine dayayıp bir pergel gibi sabitler ve bileğinin tek dönüşüyle kusursuz bir daire çizer. Elçi alay edildiğini düşünerek kâğıdı alır; ama kâğıt Roma'ya vardığında, dairenin pergelsiz ve kol oynamadan çizildiği anlatılınca, Giotto'nun zamanının ressamlarını çok geride bıraktığı anlaşılır.

Hikâyenin gerçekten böyle olup olmadığını bilmiyoruz; Vasari bunu olaydan çok sonra yazdı. Ama anlatının neden bu kadar yaşadığı açık: kusursuz bir daire, göz ile el arasındaki uyumun en yalın kanıtıdır. Her türlü süsten arınmış tek bir biçim, onu çizenin ne kadar çalıştığını saklayamaz.

Aynı yüzyılın başka bir ustası ise bu yalın biçimlerden birinde yanıldı. Albrecht Dürer 1525'te Nürnberg'de yayımladığı ölçme kitabında koni kesitlerini anlatırken elipsi yumurtaya benzeyen, bir ucu öbüründen dolgun bir eğri olarak çizdi ve ona «yumurta çizgisi» adını verdi. Oysa elips her iki ekseninde de simetriktir. Bu hata ikinci baskıda da düzeltilmedi. Dürer gibi bir çizerin elipsi yanlış görmesi, bu biçimi doğru görmenin de ayrıca öğrenilmesi gereken bir şey olduğunu gösterir.

Ana anlatım

Düz bir çizgi nasıl çekilir?

Düz çizgi, çizimin en sade ama en zor biçimlerinden biridir, çünkü en küçük sapma bile göze batar. Kalemi uca yakın tutup çizgiyi parmaklarla küçük adımlarla ilerletmek, çizgiyi kısa parçaların toplamına çevirir. Uzun ve düz bir çizgi, bir önceki derslerde gördüğün gibi dirsek ya da omuzdan gelen tek bir hareket ister.

Bunun için en işe yarar yöntem, iki nokta arasında çizmektir. Önce çizginin başlayacağı ve biteceği yerlere birer küçük nokta koy. Sonra kalemi başlangıç noktasının üstünde tut, gözünü bitiş noktasına dik ve kalemi kâğıda değdirmeden birkaç kez havada bu iki nokta arasında gidip gel. Buna hayalet çizgi denir: el hareketi prova eder, göz yolu ezberler. Hareket oturduğunda kalemi kâğıda indir ve tek hamlede, bitiş noktasına bakarak çiz. Göz kalemin ucunda değil, varacağı yerde durmalıdır.

İlk denemelerde çizgiler hedefi biraz ıskalayacak ya da hafifçe yay çizecek. Bu yay, hareketin bir eklemin çevresinde döndüğünü gösterir; kolu gövdeden biraz uzaklaştırıp omzu devreye sokmak onu düzleştirir. Kâğıdı çevirmek de yardımcıdır: elinin en rahat çizdiği yön hangisiyse, çizgiyi o yöne gelecek şekilde kâğıdı döndürmekten çekinme.

Eğriler ve daireler nasıl akar?

Eğriler, düz çizgiden farklı olarak yön değiştiren bir hareket ister ve bu yüzden duraksamaya daha açıktır. En sık görülen kusur, eğrinin yavaş çizildiği yerlerde titreyip hızlı çizildiği yerlerde yay çizmesidir. Çözüm yine provada: eğriyi havada birkaç kez çiz, hareketin ritmini bul ve kâğıda tek hamlede, sabit bir hızla indir.

Dairede bu iş daha da zorlaşır, çünkü göz en küçük düzensizliği hemen fark eder. Bir daireyi tek dönüşle çizmek yerine, onu havada birkaç tur prova edip sonra kalemi indirmek ve aynı hızla bir iki tur daha dönmek iyi bir başlangıçtır. Oluşan hafif, üst üste binmiş halkalar içinden en doğru olanı sonradan koyulaştırılabilir. Giotto'nun hikâyesinde olduğu gibi, kolun bir yere dayanması dönüşü sabitler; bileği ya da serçe parmağı kâğıda hafifçe değdirmek küçük dairelerde işe yarar.

Karenin içine daire çizmek de bir ölçüm aracıdır. Önce bir kare çiz, kenarlarının orta noktalarını işaretle ve daireyi bu dört noktaya değecek şekilde yerleştir. Böylece dairenin taşıp taşmadığını ya da bir yana basıklaşıp basıklaşmadığını gözle değil karenin kenarlarıyla karşılaştırarak görürsün.

Elips nedir ve neden bu kadar önemli?

Bir bardağın ağzına tam tepeden bakarsan bir daire görürsün. Bardağı yavaşça göz hizana indirdikçe daire basıklaşır ve bir elipse dönüşür; tam göz hizasında düz bir çizgiye yaklaşır. Gündelik hayatta gördüğümüz yuvarlak nesnelerin ağızları, tabanları, tekerlekleri, düğmeleri neredeyse her zaman bir açıdan görüldüğü için elips olarak çizilir. Bu yüzden elips, natürmortun ve perspektifin temel harflerinden biridir.

Bir elipsin iki ekseni vardır. Uzun olan büyük eksen, kısa olan küçük eksendir ve ikisi birbirini tam ortada, dik açıyla keser. Elips her iki eksene göre de simetriktir: sağ yarısı sol yarısının aynası, üst yarısı alt yarısının aynasıdır. Dürer'in yumurta çizgisi bu simetriyi kaçırmıştı. Bir elipsi çizerken önce iki ekseni hafifçe çizmek ve dört uç noktayı işaretlemek, simetriyi korumanın en güvenilir yoludur.

Bir silindirde, örneğin bir bardakta, küçük eksen silindirin kendi merkez ekseniyle aynı doğrultudadır. Bardak eğikse elipsler de o açıyla eğilir.

Aynı bardakta iki elips vardır ve ikisi aynı değildir. Bardak masada, göz hizanın altında dururken ağzı gözüne daha yakın bir hizada olduğu için daha basık, tabanı ise göz hizasından daha uzakta olduğu için daha dolgun bir elips olarak görünür. Göz hizasından ne kadar uzaklaşırsa elips o kadar açılır ve daireye yaklaşır. Ağzı ve tabanı aynı basıklıkta çizilmiş bir bardak, masada değil havada asılı duruyor gibi görünür. Bu bağlantı ilerideki perspektif derslerinde yeniden karşına çıkacak; şimdilik elinin ve gözünün, iki ucu sivrilmeyen, iki yanı eşit dolgun bir elipsi tanıması yeterli.

Uygulama

On dakikalık bir ısınma sayfası: A4 ya da daha büyük bir kâğıt, bir HB kalem ve kâğıdı eğik tutacak bir destek yeter.

1. Kâğıdın üst üçte birine rastgele yerlere noktalar koy ve her iki noktayı önce havada üç kez prova ederek, sonra tek hamlede, gözün bitiş noktasındayken birleştir. En az yirmi çizgi çiz.
2. Kâğıdın ortasına yatay bir sıra halinde on daire çiz: her birini havada iki tur prova et, sonra kâğıda indirip iki üç hafif tur daha dön.
3. Aynı sıranın altına dört kare çiz ve her birinin içine, kenarların orta noktalarına değen bir daire yerleştir.
4. Kâğıdın alt kısmına önce birbirini ortadan dik kesen iki kısa eksen çiz, sonra bu eksenlerin uçlarına değen bir elips yerleştir. Farklı basıklıkta en az altı elips çiz.
5. Her elipsin iki ucuna bak: sivri mi, yoksa yuvarlak ve eşit mi? Sivri olanların yanına küçük bir işaret koy.
6. Sayfanın köşesine tarihi ve en zor gelen hareketi yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustalar neden hâlâ ısınma çizgileri çizer? Çünkü bir çizgiyi tek hamlede çekebilmek, bir piyanistin parmakları gibi, günden güne yeniden hazırlanan bir beceridir ve çünkü düz bir çizginin, bir dairenin ya da bir elipsin doğru olup olmadığını görmek de çalışmayla keskinleşir. Vasari'nin anlattığı Giotto'nun dairesi bu becerinin efsanesi, Dürer'in yumurta biçimli elipsi ise ustalığın bile bu biçimleri yanlış görebileceğinin kanıtıdır.

Hayalet çizgiyle prova etmek, gözü bitiş noktasında tutmak, daireyi karenin içine yerleştirmek ve elipsi eksenlerinden kurmak, bu dersin araçlarıdır. Ödevde bunları on gün boyunca kısa bir ısınma sayfasına dönüştüreceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

On gün boyunca ısınma egzersiz sayfası doldur.

1. Her gün çizime başlamadan önce on dakika ayır ve bu dersteki altı adımlı sayfayı tekrarla.
2. Her sayfanın köşesine tarihi yaz ve sayfaları aynı dosyada ya da defterde sırayla tut.
3. Her gün en iyi düz çizgiyi, en iyi daireyi ve en iyi elipsi hafifçe işaretle.
4. Beşinci ve onuncu günün sonunda ilk sayfayla son sayfayı yan yana koy ve farkı birer cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Onuncu gün elipslerinin iki yarısı birbirine ilk günkünden daha simetrik mi?
• Teknik ve Malzeme: Düz çizgilerin hedef noktaya daha az sapmayla mı ulaşıyor, yoksa hâlâ yay mı çiziyor?
• Hangi gün ısınmayı atladın ve o günün asıl çiziminde bir fark hissettin mi?
• Sivri uçlu elips sayısı ilk güne göre azaldı mı?

Kendini sına

1. Hayalet çizgi yönteminde ne yapılır?

• A) Çizgi çizildikten sonra silinir.
• B) Çizgi önce kalem kâğıda değmeden havada prova edilir, sonra tek hamlede çekilir.
• C) Çizgi kısa parçalar hâlinde, noktadan noktaya eklenerek çizilir.
• D) Çizgi yalnızca cetvelle çekilir.

2. İki nokta arasında düz çizgi çekerken göz nerede olmalıdır?

• A) Çizginin varacağı bitiş noktasında.
• B) Kalemin ucunda.
• C) Başlangıç noktasında.
• D) Kâğıdın dışında.

3. Dürer'in 1525'teki elips çiziminde yaptığı hata neydi?

• A) Elipsi tam bir daire olarak çizmesi.
• B) Elipsi yalnızca cetvelle çizmesi.
• C) Elipse ad vermemesi.
• D) Elipsi bir ucu öbüründen dolgun, yumurta biçiminde çizmesi.

4. Bir elipsin eksenleri hakkında hangisi doğrudur?

• A) Büyük ve küçük eksen birbirini ortada, dik açıyla keser ve elips her ikisine göre de simetriktir.
• B) Büyük eksen her zaman dikeydir.
• C) Elipsin yalnızca bir simetri ekseni vardır.
• D) Küçük eksen elipsin dışında kalır.

5. Bir öğrencinin elipsleri iki ucunda sivri, göz biçimli çıkıyor. En uygun düzeltme hangisidir?

• A) Elipsleri daha hızlı çizmek.
• B) Elips yerine daire çizmek.
• C) Önce iki ekseni ve dört uç noktayı işaretleyip elipsi uçları yuvarlak kalacak biçimde bu noktalardan geçirmek.
• D) Uçları silgiyle yuvarlamak.

Cevaplar

1. B — Hayalet çizgide el hareketi havada prova eder ve göz yolu ezberler; sonra çizgi tek hamlede çekilir. C, çizgiyi kırık parçalara bölen yöntemdir.
2. A — Göz bitiş noktasındayken el oraya yönelir; kalemin ucuna bakmak çizgiyi titretir.
3. D — Dürer elipsi yumurta çizgisi diye adlandırdı ve tek eksende simetrik çizdi; oysa elips iki eksene göre de simetriktir.
4. A — Elipsin iki ekseni ortada dik kesişir ve biçim ikisine göre de aynalıdır; eksenlerin yönü ise nesnenin açısına bağlıdır.
5. C — Sivri uçlar elipsin iki yayla birleştirilmesinden gelir; eksenleri ve uç noktaları önceden işaretlemek simetriyi ve yuvarlak uçları korur.

Referans görseller

• Özgün şema: bir bardağın ağzının tepeden göz hizasına inerken daireden elipse, oradan çizgiye dönüşümü; büyük ve küçük eksenler işaretli.
• Özgün fotoğraf: on günlük ısınma sayfalarından ilki ve sonuncusu.

Sonraki derse köprü

Isınma sayfaların elini ve gözünü hazırlıyor. Sonraki ders bu gözü bir adım daha zorluyor: kâğıda hiç bakmadan, yalnızca nesnenin kenarını izleyerek çizmenin, yani kontur ve kör kontur çiziminin neden daha iyi görmeyi öğrettiğini orada ele alacağız.