Çizgi kalitesi

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda bir çizginin kalınlığını, koyuluğunu ve hızını bilerek değiştirerek ağırlık, ışık, mesafe ve hareket anlatan çizgiler çizebileceksin. Tek kalınlıkta çizilmiş bir konturla değişken çizgiyle kurulmuş bir konturu karşılaştırıp aradaki farkı açıklayabileceksin.

Kanca

Bir boyama kitabının sayfasını düşün: her nesnenin çevresinde aynı kalınlıkta, aynı koyulukta, kesintisiz bir siyah çizgi. Elma da, masa da, arkadaki perde de aynı telden bükülmüş gibi durur. Şimdi bir ustanın kalem çizimine bak: aynı elmanın alt kenarı kalın ve koyu, ışık alan üst kenarı neredeyse kaybolacak kadar ince, sapın çizgisi tek bir hızlı hamleyle incelerek bitiyor. İkisi de yalnızca çizgi; ama biri elmanın ağırlığını, ışığını ve duruşunu anlatıyor, öbürü anlatmıyor. Tek bir çizgi nasıl hem ağırlık hem hareket anlatır?

Bu dersin cevabı, çizginin kendi içinde taşıdığı değişkenlerde. Bir çizgi kalınlaşıp incelir, koyulaşıp açılır, hızlanıp yavaşlar, kesilip yeniden başlar. Bunların her biri, okura bir şey söyleyen bir karardır.

Bağlam

Hans Holbein 1526'nın sonunda Basel'den İngiltere'ye Erasmus'un tavsiyesiyle geldi ve ilk kapısını çaldığı kişi Thomas More oldu. İngiltere'deki ilk işlerinden biri More'un portresi için yaptığı bir hazırlık çizimiydi. Bugün Windsor'daki Kraliyet Koleksiyonu'nda duran bu çizim siyah ve renkli tebeşirlerle yapılmıştır ve konturları, deseni başka bir yüzeye aktarmak için iğneyle delinmiştir.

Çizime yakından bakınca Holbein'ın çizgiyi nasıl kullandığı görülür. Yüzün kenarları çok hafif, yer yer neredeyse görünmez; yanağın biçimi çizgiyle değil tonla kurulur. Şapkanın ve kürk yakanın çevresinde ise çizgi kalınlaşır, koyulaşır, hızlanır. Aynı el, aynı oturumda iki ayrı tür çizgi kullanır: yüzde yumuşaklık ve yakınlık için bir tane, giysinin ağırlığı ve dokusu için başka bir tane. More'un yüzü kâğıttan öne çıkarken şapka onu yukarıdan çerçeveler.

Dört yüz yıl sonra Viyanalı ressam Egon Schiele çizgiyi bambaşka bir amaçla kullandı. 1917'de karısı Edith'i dizlerini bükmüş otururken çizdiğinde konturları keskin, köşeli ve hızlıydı; çizgi bir kıvrımda aniden kalınlaşıp bir sonrakinde incecik uzanıyordu. Holbein'ın çizgisi sükûnet taşır, Schiele'ninki gerilim. İkisi de tesadüf değil; ikisi de çizginin kalınlığı ve hızıyla verilmiş kararlardır.

Ana anlatım

Bir çizgi hangi değişkenleri taşır?

Kâğıda çekilen her çizginin birkaç ayarı vardır. İlki kalınlıktır ve büyük ölçüde kalemi kâğıda ne kadar bastırdığına, ucun ne kadar sivri ya da yatık olduğuna bağlıdır. İkincisi koyuluktur; aynı kalınlıkta bir çizgi yumuşak bir kalemle ya da daha güçlü bir baskıyla koyulaşır. Üçüncüsü hızdır: hızla çekilen bir çizgi başında ve sonunda incelir, yavaş çekilen bir çizgi baştan sona aynı kalınlıkta kalma eğilimindedir. Dördüncüsü süreklilik: çizgi kesintisiz akabilir, bir yerde kaybolup biraz ileride yeniden belirebilir.

Yeni başlayan bir çizer bu ayarları sık sık sabit bırakır. Kalemi aynı baskıyla, aynı hızda gezdirir ve her yerde aynı çizgiyi çeker; çünkü dikkatin tamamı biçimi doğru yakalamaya gider. Çizgi kalitesi, biçim yerine oturduktan sonra ayarların bilinçli olarak kullanılmasıdır. Bir önceki derste gördüğün tutuşlar bu ayarların araçlarıdır: üst tutuş geniş ve yumuşak izi, yazı tutuşu ince ve keskin izi, omuzdan hareket uzun ve incelen izi kolaylaştırır.

Ağırlık ve ışık çizgiye nasıl girer?

Bir nesne masada duruyorsa ağırlığı alt kenarında toplanır. O kenarı biraz daha kalın ve koyu çizmek, nesnenin masaya oturduğunu hissettirir. Aynı ilke gölgeye de uyar: ışığın geldiği taraftaki kenar ince ve açık, gölgede kalan taraftaki kenar kalın ve koyu çizilirse, tek bir çizgi bile nesnenin nereden aydınlandığını söyler. Bu, ton eklemeden önce konturla hacim önermenin en basit yoludur.

Mesafe de çizgide okunur. İki nesne üst üste bindiğinde, öndeki nesnenin çizgisi arkadakinin çizgisini keser ve kesişme noktasında biraz daha koyu tutulursa, göz hangisinin önde olduğunu hemen anlar. Buna örtüşme denir ve derinlik anlatmanın en basit araçlarından biridir. Uzaktaki nesnelerin çizgisini daha ince ve açık, yakındakileri daha kalın ve koyu tutmak da mesafeyi destekler.

Bazen en güçlü çizgi hiç çizilmeyen çizgidir. Işığın tam vurduğu bir kenarda konturu kesmek, yani çizgiyi kaybetmek, o kenarın ışıkta eridiği izlenimini verir; göz boşluğu kendisi tamamlar. Holbein'ın More'unun ışıklı yanağında olan budur. Kenarları kaybetmek ve yeniden bulmak, ileride ayrı bir modülde kenarları çalışırken ayrıntılı ele alınacak.

Hareket çizgiye nasıl girer?

Hareket en çok hızla gelir. Tereddüt etmeden, tek hamlede çekilmiş bir çizgi başında incecik başlar, ortada dolgunlaşır ve sonunda yine incelerek biter. Bu incelen çizgi, eli durduran değil eli taşıyan bir enerji izlenimi verir. Aynı eğriyi yavaş, noktadan noktaya çizdiğinde ise çizgi tereddütlü görünür; biçim doğru olsa bile canlılığını kaybeder.

Çizginin yönü de hareketi taşır. Bir kolun konturunu omuzdan bileğe doğru, yani kolun uzandığı yöne çekmek, onu tersinden çekmekten farklı bir his verir. Schiele'nin köşeli, keskin çizgileri bu yüzden gergin görünür: yön değiştirdiği yerlerde çizgi aniden kalınlaşır, sonra hızla uzar.

Burada bir uyarı gerekiyor: incelen ve hızlı bir çizgi, doğru yerde durursa etkilidir. Hızlı çizgi, biçimi kaçırırsa yalnızca dağınıklık üretir. Bu yüzden çizgi kalitesi çalışmaları genellikle önce hafif, keşfedici çizgilerle biçimi bulmak, ardından bu biçimin üzerinden karar verilmiş, değişken bir çizgiyle geçmek biçiminde yapılır. Bir sonraki derste bu kararlı çizgiyi besleyen ısınma alıştırmalarına bakacağız.

Uygulama

Aynı elmayı iki kez, önce tek kalınlıkta, sonra değişken çizgiyle çizeceğin bir karşılaştırma. Bir elma ya da yuvarlak bir meyve, bir 2B ve bir HB kalem, soldan gelen tek bir ışık yeterli.

1. Meyveyi masaya koy ve ışığın hangi taraftan geldiğini belirle; aydınlık ve gölgeli kenarları gözünle işaretle.
2. HB kalemle ve hafif bir baskıyla meyvenin biçimini keşfedici çizgilerle bul; bu çizgiler silinmeyecek kadar açık kalsın.
3. Birinci çizimde konturun üstünden baştan sona aynı baskıyla, aynı kalınlıkta tek bir çizgiyle geç.
4. Yanına aynı meyveyi yeniden bul ve bu kez 2B ile konturun üstünden geç: gölgedeki ve alt kenarı kalın ve koyu, ışıklı kenarı ince tut, ışığın en güçlü vurduğu yerde çizgiyi birkaç santim boyunca tamamen kes.
5. Sapı tek, hızlı bir hamleyle, incelerek biten bir çizgiyle çiz; meyvenin masaya değdiği yerde kısa, koyu bir gölge çizgisi ekle.
6. Kâğıdı bir adım uzaktan izle ve iki çizimin hangisinde meyvenin daha ağır ve daha aydınlık göründüğünü not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Tek bir çizgi nasıl hem ağırlık hem hareket anlatır? Kendi içindeki değişkenlerle. Kalınlaşan ve koyulaşan bir çizgi ağırlığı, gölgeyi ve yakınlığı; incelen ve kaybolan bir çizgi ışığı ve uzaklığı; hızla çekilip incelerek biten bir çizgi hareketi taşır. Holbein aynı çizimde yüz için neredeyse görünmez, giysi için kalın ve hızlı çizgiler kullandı; Schiele köşeli ve ani kalınlaşmalarla gerilim kurdu. İkisi de çizgiyi yalnızca biçimin sınırı olarak değil, anlamın taşıyıcısı olarak kullandı.

Ödevde aynı nesneyi tek kalınlıkta ve değişken çizgiyle çizip karşılaştıracaksın. Farkı görmek için ton eklemene gerek yok; yalnızca çizgi yeter.

Kavram sözlüğü

Ödev

Aynı nesneyi tek kalınlıkta ve değişken çizgiyle çiz, karşılaştır.

1. Masada kolayca kurabileceğin iki nesne seç, örneğin bir fincan ve önüne konmuş bir elma, ki örtüşme de görünsün.
2. Birinci çizimi baştan sona aynı baskı ve aynı kalınlıkta, tek tip bir çizgiyle yap.
3. İkinci çizimde ağırlığın, ışığın ve örtüşmenin olduğu yerlerde çizgiyi kalınlaştır; ışıklı kenarları incelt, en parlak yerde çizgiyi kes.
4. Her iki çizimde de ton kullanma; yalnızca çizgi.
5. İki çizimi yan yana asıp bir adım geriden bak ve farkı üç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: İkinci çizimde kenarların kalınlığı ışığa ve ağırlığa göre değişiyor mu, yoksa rastgele mi?
• Oran ve Çizim: Kararlı çizgiyi çekmeden önce biçimi hafif çizgilerle doğru buldun mu?
• Teknik ve Malzeme: Kalın çizgileri tek hamlede mi çektin, yoksa üstünden defalarca mı geçtin?
• Öndeki nesnenin arkadakini kestiği yer, bir bakışta okunuyor mu?

Kendini sına

1. Hızla, tek hamlede çekilen bir çizginin tipik görünüşü nasıldır?

• A) Baştan sona aynı kalınlıktadır.
• B) Başında ve sonunda incelir, ortada dolgunlaşır.
• C) Her zaman kesiktir.
• D) Yalnızca yumuşak kalemle çizilebilir.

2. Soldan aydınlatılan bir elmanın konturunda hangi kenar daha kalın ve koyu çizilmelidir?

• A) Işık alan sol kenar.
• B) Bütün kenarlar eşit.
• C) Gölgede kalan sağ kenar ve masaya oturan alt kenar.
• D) Yalnızca sapın çizgisi.

3. İki nesne üst üste bindiğinde öndekini okutmanın en basit çizgi yolu nedir?

• A) Arkadaki nesneyi daha kalın çizmek.
• B) İki nesneyi aynı kalınlıkta çizmek.
• C) Öndekini hiç çizmemek.
• D) Öndeki nesnenin çizgisinin arkadakini kesmesini sağlamak ve kesişmeyi biraz koyu tutmak.

4. Holbein'ın Thomas More çiziminde yüzün kenarları neden çok hafif çizilmiştir?

• A) Yüz yumuşaklığını ve biçimini çizgiyle değil tonla kurmak için.
• B) Holbein'ın kalemi körelmiş olduğu için.
• C) Çizim yarım kaldığı için.
• D) Tebeşirle kalın çizgi çekilemediği için.

5. Kalın bir çizgiyi elde etmenin en temiz yolu hangisidir?

• A) Aynı çizginin üstünden defalarca geçmek.
• B) Yumuşak bir kalemle, güçlü bir baskıyla ya da ucun yan yüzüyle tek hamlede çekmek.
• C) Çizgiyi silgiyle kalınlaştırmak.
• D) Kâğıdı ıslatmak.

Cevaplar

1. B — Hızlı hamlede kalem kâğıda yavaşça iner ve yavaşça kalkar; çizgi başta ve sonda incelir, bu da hareket izlenimi verir.
2. C — Gölgedeki ve masaya oturan kenarı kalın çizmek ağırlığı ve ışığın yönünü anlatır; ışıklı kenar ince tutulur.
3. D — Örtüşmede öndeki nesnenin çizgisi arkadakini keser; kesişmeyi koyu tutmak derinliği hemen okutur.
4. A — Holbein yüzü tonla modelledi ve kenarları hafif bıraktı; giysinin kalın ve hızlı çizgileriyle kurduğu karşıtlık yüzü öne çıkarır.
5. B — Üstünden defalarca geçmek çizgiyi tüylü ve kararsız yapar; tek hamlede güçlü bir çizgi daha temizdir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı elma iki kez; tek kalınlıklı kontur ile değişken çizgili kontur.
• Özgün şema: hızlı çizginin incelen başı ve sonu, yavaş çizginin eşit kalınlığı, büyütülmüş yakın planda.

Sonraki derse köprü

Kararlı ve değişken bir çizgi çekebilmek, elin o çizgiye hazır olmasına bağlı. Sonraki ders ustaların neden hâlâ ısınma çizgileri çizdiğini soruyor: düz çizgi, eğri ve elips alıştırmalarıyla elini bu tür çizgilere nasıl hazırlayacağını orada göreceğiz.