Kalemi nasıl tutmalı?

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda kalemi üç farklı biçimde, yazı tutuşuyla, üst tutuşla ve omuzdan gelen bir hareketle kullanabilecek ve çizdiğin şeye göre hangisini seçeceğine karar verebileceksin. Her tutuşun hangi eklemden hareket aldığını ve bu yüzden hangi çizgiyi kolaylaştırıp hangisini zorlaştırdığını açıklayabileceksin.

Kanca

Kalemi eline aldığında parmakların kendiliğinden bir yere yerleşir: başparmak ve işaret parmağı ucun hemen üstünde, orta parmak altta destek, bilek masaya dayalı. Bu tutuşu yıllarca harf yazarak öğrendin ve harfler için kusursuz çalışıyor. Ama bir sayfa boyunca uzanan yumuşak bir eğri çizmeye kalktığında çizgi kısa kısa kırılıyor, bir alanı taramak istediğinde elin çabuk yoruluyor ve kâğıt tırmalanmış gibi görünüyor. Kalemi yazı yazar gibi tutmak çiziminizi nasıl kısıtlar?

Bu dersin cevabı eklemlerde saklı. Kalemi nasıl tuttuğun, hareketin hangi eklemden geleceğini belirler; o eklem de çizgin ne kadar uzun, ne kadar akıcı ve ne kadar ayrıntılı olabileceğini. Yazı tutuşu kötü değildir, yalnızca tek bir işe göre kurulmuştur.

Bağlam

1907'de, portre ressamı olarak ününün doruğundayken John Singer Sargent yağlı boya portre yapmayı büyük ölçüde bıraktı. Bundan sonra kendisinden portre isteyenlere çoğunlukla kömürle çizilmiş portreler verdi; hayatının geri kalanında yaklaşık yedi yüz tane. Şair William Butler Yeats'in 1908'de yayımlanan toplu eserlerinin ilk cildinin başındaki portre de böyle bir kömür çizimdi.

Bu portrelere yakından bakıldığında iki tür iz görülür. Bir yanda yüzün kenarını tek hamlede kuran uzun, akıcı çizgiler ve kömürün yan yüzüyle sürülmüş geniş gölge alanları; öbür yanda gözün kenarında, dudağın köşesinde ucun sivri kısmıyla atılmış küçük, keskin vurgular. Bu iki iz aynı elden ama aynı hareketten çıkmaz. Geniş iz kolun büyük bir hareketinden, küçük vurgu ise parmakların ince ayarından gelir. Bir ressam bu ikisi arasında durmadan geçiş yapar ve bu geçişin anahtarı kalemi tutma biçimidir.

Ana anlatım

Tutuş neden hareketi belirler?

Kolunda dört büyük hareket merkezi var: parmaklar, bilek, dirsek ve omuz. Parmaklar en küçük ve en hassas hareketi yapar; birkaç santimlik bir alanda çok ince ayar yapabilir ama daha uzun bir çizgi için kapasitesi hızla biter. Bilek biraz daha geniş bir yay çizer. Dirsek bir kâğıdın yarısını geçen çizgiler çeker, omuz ise kolun tamamını bir pergel gibi kullanarak bütün bir sayfayı tek hamlede geçebilir.

Yazı tutuşunda bilek ve elin kenarı masaya dayanır; hareket büyük ölçüde parmaklardan ve bilekten gelir. Harfler için bu idealdir, çünkü harf küçük ve hassastır. Ama bir çizimde uzun bir kontur, bu kısa hareketlerin art arda eklenmesiyle çizilir; her eklemede çizgi hafifçe kırılır, yön değiştirir, kalınlığı oynar. Kâğıttaki tüylü, parça parça çizgilerin önemli bir kısmı bu eklemelerden gelir.

Tutuşu değiştirmek hareket merkezini değiştirir. Kalemi daha geriden tutmak ve bileği kâğıttan kaldırmak, hareketi dirsek ve omuza taşır. Aynı el aynı kalemle bambaşka bir çizgi çeker: daha uzun, daha kesintisiz, ilk denemelerde daha az kontrollü ama tek hamlede akan bir çizgi.

Üç tutuş neye yarar?

Yazı tutuşunu tanıyorsun: kalem başparmak, işaret ve orta parmak arasında, uca yakın tutulur. Ayrıntı için en iyi araçtır. Bir gözün kenarı, bir yaprağın damarı ya da bir çizimin son vurguları bu tutuşla çizilir. Kalemi uçtan biraz daha uzakta tutmak, yazı tutuşunun kendisini bile daha serbest hâle getirir.

Üst tutuşta el kalemin üstüne gelir. Kalem avucun altında, kâğıda yakın bir açıyla durur; başparmak bir yandan, öbür parmaklar karşı yandan hafifçe kavrar. Uç artık kâğıda sivri ucuyla değil yan yüzüyle değer. Bu yan yüz, tek bir hamlede geniş ve yumuşak bir ton sürmeyi sağlar; gölge alanları, ilk kaba yerleştirmeler ve hızlı taramalar için idealdir. Kalemi bir maket bıçağıyla uzun açmak, yan yüzü genişletir. Dik duran bir altlıkta ya da bir şövalede çalışırken de en doğal tutuş budur.

Omuzdan çizim ise bir tutuştan çok bir tavırdır. Kalemi üst tutuşla ya da yazı tutuşuyla ama gövdenin gerisinden, parmak uçlarıyla gevşekçe tutarsın; bileği ve dirseği kilitler, hareketi omuzdan başlatırsın. Kâğıt büyük olmalı ve mümkünse dik durmalı. Bu tavır bütün bir figürün ya da natürmortun ilk büyük hatlarını, oranları ve yönleri yerleştirmek için kullanılır.

Hangi durumda hangisi?

Bir çizim genellikle büyükten küçüğe ilerler ve tutuşlar da onu izler. İlk dakikalarda omuzdan, geniş hareketlerle nesnenin kâğıttaki yerini, büyüklüğünü ve ana yönlerini kurarsın. Sonra üst tutuşa geçip ucun yan yüzüyle büyük gölge alanlarını sürersin. En sonunda yazı tutuşuna dönüp kenarları keskinleştirir, en koyu vurguları ve küçük ayrıntıları yerleştirirsin.

Bu sıra bir kural değil, bir başlangıç önerisidir. Bazı ressamlar ayrıntıdan başlayıp dışarı doğru genişler; Sargent'ın kömür portrelerinde de geniş ve ince izler birbirine karışır. Önemli olan, bir çizgiyi çekmeden önce ona hangi eklemin yakıştığını sormaktır: uzun ve akıcı bir çizgi için omuz ya da dirsek, geniş bir ton için ucun yan yüzü, keskin ve küçük bir iz için parmaklar.

Tutuşu değiştirmek başta tuhaf gelecek. Üst tutuşla ilk çizgiler kontrolsüz, omuzdan çizilen ilk daireler yamuk çıkacak. Bu normaldir; yazı tutuşunun ardında yıllarca pratik var, yenilerinin ardında yalnızca birkaç dakika. Bir sonraki derslerde çizgi kalitesini ve ısınma alıştırmalarını çalışırken bu üç tutuş sürekli geri gelecek.

Uygulama

Üç tutuşu arka arkaya deneyeceğin kısa bir alıştırma. Büyük bir kâğıt ya da açık bir gazete sayfası, bir HB ya da 2B kalem ve dik tutabileceğin bir altlık yeterli.

1. Kâğıdı altlığa sabitle ve altlığı bir kitaba ya da duvara dayayarak olabildiğince dik kur.
2. Kalemi yazı tutuşuyla, ucun hemen üstünden tut ve kâğıdın bir köşesine küçük, sıkı spiraller çiz. Hareketin parmaklardan geldiğini hisset.
3. Kalemi üst tutuşa çevir: avucun kalemin üstünde, uç kâğıda yatık. Ucun yan yüzüyle, bir kenardan ötekine doğru geniş, eşit tonlu bir şerit sür.
4. Bileğini ve dirseğini kilitle, kalemi gevşekçe tut ve omzundan başlayan tek bir hamleyle kâğıdı boydan boya geçen uzun bir eğri çiz. Aynı eğriyi beş kez tekrarla.
5. Aynı uzun eğriyi bir kez de yazı tutuşuyla, bilek masadayken çizmeyi dene ve iki çizgiyi karşılaştır.
6. Her bölümün yanına hangi tutuşla çizdiğini ve elinin nasıl hissettiğini kısa bir notla yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kalemi yazı yazar gibi tutmak çiziminizi nasıl kısıtlar? Hareketi parmaklara ve bileğe hapsederek. Yazı tutuşu küçük ve hassas işler için mükemmeldir, ama uzun ve akıcı çizgileri kısa parçalara böler, geniş tonları zahmetli hâle getirir. Üst tutuş ucun yan yüzünü kullanarak geniş tonları, omuzdan çizim ise kolun tamamını kullanarak uzun hatları mümkün kılar. Sargent'ın kömür portrelerindeki geniş sürüşlerle keskin vurguların yan yana durması, bu tutuşlar arasında geçiş yapabilen bir elin işidir.

Ödevde her tutuşla ayrı bir sayfa uzun çizgi çalışacaksın. Amaç güzel bir sayfa değil, elinin üç farklı hareketi tanıması.

Kavram sözlüğü

Ödev

Her tutuşla bir sayfa uzun çizgi çalışması yap.

1. Üç ayrı sayfa hazırla ve her birinin köşesine tutuşun adını yaz: yazı tutuşu, üst tutuş, omuzdan çizim.
2. Yazı tutuşu sayfasına kâğıdı soldan sağa geçen yirmi yatay çizgiyi, mümkün olduğunca düz ve eşit aralıklı çiz.
3. Üst tutuş sayfasını ucun yan yüzüyle sürülmüş, açıktan koyuya giden beş geniş ton şeridiyle doldur.
4. Omuzdan çizim sayfasına, kâğıt dik dururken, sayfayı boydan boya geçen on uzun eğri ve üç büyük daire çiz.
5. Üç sayfayı yan yana as ve bir adım geri çekilerek bak.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Omuzdan çizilen eğriler yazı tutuşuyla çizilenlerden daha kesintisiz mi?
• Değer (Ton): Üst tutuşla sürdüğün şeritlerde tonlar eşit mi, yoksa çizgili ve lekeli mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Yazı tutuşu sayfasında çizgilerin kalınlığı baştan sona aynı kalabildi mi?
• Hangi tutuşta elin en çok yoruldu ve bunun sebebi kalemi sıkman olabilir mi?

Kendini sına

1. Yazı tutuşuyla bir sayfa boyu uzun kontur çizildiğinde çizgi neden parça parça görünür?

• A) Kalem yeterince sivri olmadığı için.
• B) Hareket parmaklardan ve bilekten geldiği için çizgi kısa hamlelerin toplamına dönüşür.
• C) Kâğıt fazla kalın olduğu için.
• D) Işık soldan geldiği için.

2. Üst tutuşun en belirgin avantajı nedir?

• A) Harf yazmayı kolaylaştırması.
• B) Kalemi daha sıkı kavramayı sağlaması.
• C) Ucun yan yüzüyle geniş ve yumuşak ton sürmeyi mümkün kılması.
• D) Yalnızca silgiyle birlikte kullanılabilmesi.

3. Bir natürmortun ilk büyük hatlarını ve oranlarını yerleştirirken hangi tavır en uygundur?

• A) Bilek ve dirsek kilitliyken omuzdan çizmek.
• B) Yazı tutuşuyla, bilek masadayken küçük çizgilerle başlamak.
• C) Önce en küçük ayrıntıyı bitirmek.
• D) Kalemi uçtan sıkıca tutmak.

4. Kolun dört hareket merkezinden hangisi en küçük ama en hassas hareketi yapar?

• A) Omuz.
• B) Dirsek.
• C) Bilek.
• D) Parmaklar.

5. Bir öğrenci üst tutuşu öğrendikten sonra gözün kenarını da bu tutuşla çiziyor ve kenar bulanık çıkıyor. Ne yapmalı?

• A) Kalemi daha sert bastırmalı.
• B) Ayrıntı için yazı tutuşuna dönmeli; tutuşlar işe göre değiştirilir.
• C) Gözü hiç çizmemeli.
• D) Ucu hiç açmamalı.

Cevaplar

1. B — Yazı tutuşunda hareket parmaklardan ve bilekten gelir; uzun bir çizgi bu kısa hamlelerin eklenmesiyle kurulur ve her eklemede hafifçe kırılır.
2. C — Üst tutuş kalemi kâğıda yatık getirir ve ucun yan yüzüyle geniş, yumuşak tonlar sürülebilir; kalemi sıkı kavramak ise bir hata, avantaj değil.
3. A — Büyük hatlar ve oranlar kolun tamamını kullanan geniş hareketler ister; küçük çizgilerle başlamak oranları kaçırmayı kolaylaştırır.
4. D — Parmaklar en küçük alanda en ince ayarı yapar; omuz ise en geniş ama en az ayrıntılı hareketi üretir.
5. B — Her tutuş bir işe uygundur; keskin bir kenar ya da küçük bir ayrıntı için parmakların hassasiyeti, yani yazı tutuşu gerekir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf dizisi: aynı el üç tutuşta, yakın plan; yazı tutuşu, üst tutuş, omuzdan çizim.
• Özgün şema: kolun dört hareket merkezi ve her birinin kâğıt üzerinde çizebildiği yayın büyüklüğü.
• Özgün çekim: aynı uzun eğrinin yazı tutuşuyla ve omuzdan çizilmiş iki versiyonu, üst üste bindirilmiş.

Sonraki derse köprü

Artık kalemi üç biçimde tutabiliyorsun ve her birinin farklı bir çizgi ürettiğini gördün. Sonraki ders bu çizgilerin kendisine bakıyor: tek bir çizginin kalınlığı, koyuluğu ve hızıyla hem ağırlık hem hareket anlatabileceğini, yani çizgi kalitesini orada inceleyeceğiz.