Herkes için resim: Solaklar ve farklı ihtiyaçlar

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda solaklık, renk algısındaki farklılıklar ya da elde ve bedende hareket kısıtlılığı gibi durumların çizimi nerede zorlaştırdığını ve bunun için hangi uyarlamaların yapılabileceğini açıklayabileceksin. Kendi durumuna göre en az üç uyarlama seçip çalışma düzenine yerleştirebileceksin.

Kanca

Sol elini kullanan bir öğrenci, bir sayfa taramadan sonra elinin yan tarafına bakar: avucunun kenarı grafitten simsiyah olmuştur ve çiziminin yarısı gri bir buluta dönmüştür. Sağ elini kullanan arkadaşının kâğıdı ise tertemizdir. Öğrencinin aklından geçen düşünce anlaşılır: bu iş sağ elini kullananlar için tasarlanmış. Solak ressamlar gerçekten dezavantajlı mı?

Bu dersin cevabı ikiye ayrılıyor. Bazı araçlar ve alışkanlıklar gerçekten sağ el düşünülerek kurulmuştur ve bu gerçek bir zorluktur. Ama zorluk çizimin kendisinde değil, çalışma düzenindedir ve düzen değiştirilebilir. Aynı mantık renkleri farklı görenler, elinde titreme olanlar ya da uzun süre ayakta duramayanlar için de geçerli.

Bağlam

Resim tarihinin en tanınan çizerlerinden biri sol elini kullanıyordu. Leonardo da Vinci'nin kendisine güvenle atfedilen çizimlerinde gölge taramaları sol üstten sağ alta doğru iner; sağ elini kullananların taramalarıysa genellikle sağ üstten sol alta iner. Sanat tarihçileri bu yönü, bir çizimin gerçekten Leonardo'nun elinden çıkıp çıkmadığını anlamak için bile kullanır. Leonardo'nun doğuştan solak olup olmadığı tartışmalıdır; bazı araştırmacılar bir sakatlık sonucunda sol eline geçtiğini düşünür. Ama çizimleri, sol elin ustalığı hiç engellemediğini açıkça gösterir.

Henri Matisse'in hikâyesi ise başka bir sınırın nasıl aşıldığını anlatır. 1941'de geçirdiği ağır bir ameliyattan sonra uzun süre yatağa ve tekerlekli sandalyeye bağlı kaldı; tuval başında saatlerce ayakta durup boyamak artık mümkün değildi. Matisse boyamayı bırakmadı, yöntemini değiştirdi. Guajla boyanmış kâğıtları büyük bir terzi makasıyla keserek kompozisyonlar kurdu ve buna «makasla çizmek» dedi. Duvara çizim yapmak için ucuna kömür bağlanmış uzun bir bambu sopa kullandı. Hayatının son on yılındaki kesik kâğıt çalışmaları bugün en tanınan işleri arasındadır.

Ana anlatım

Solak çizer nerede zorlanır, nasıl uyarlar?

Araştırmalara göre insanların yaklaşık onda biri solaktır; 2020'de yayımlanan geniş bir meta-analiz en iyi tahmini yüzde on buçuk civarında verdi. Çizimde solakların sık anlattığı bir sorun, kanca örneğindeki gibi, elin yeni çizilmiş alanın üstünden geçmesidir. Sağ elini kullanan biri soldan sağa çalışınca eli çizilmemiş kâğıdın üzerinde kalır; solak biri aynı yönde çalışınca eli az önce çizdiği grafiti sürükler.

Bunun çaresi yönü çevirmek. Solak bir çizer çizime sağ üstten başlayıp sol alta doğru ilerleyebilir; böylece eli temiz kâğıdın üstünde kalır. İkinci bir çare, elin altına temiz bir kâğıt parçası koymaktır: el kâğıda değil bu koruyucu parçaya dayanır ve çizim bulaşmaz. Işığın yönü de ters çevrilir: bir önceki çalışma alanı dersinde gördüğün gibi solak biri için ışık sağdan gelmelidir, yoksa elin gölgesi çalışılan yere düşer.

Araçlar da gözden geçirilebilir. Sol kenarından spiral ciltli bir defter, solak elin bileğine sürekli takılır; üstten ciltli bir defter ya da tek sayfalık kâğıtlar bu sorunu ortadan kaldırır. Tarama yönü ise değiştirilmesi gereken bir şey değildir. Leonardo'nun taramaları sol elin doğal hareketiyle eğimlidir ve bu yön onun çizimlerinin karakterine dönüşmüştür.

Renkleri farklı görmek resmi engeller mi?

Renk görme eksikliği sanıldığından yaygındır. Kuzey Avrupa kökenli toplumlarda erkeklerin yaklaşık yüzde sekizi, kadınların ise yaklaşık binde beşi kırmızı ile yeşili ayırt etmekte zorlanır; oranlar farklı toplumlarda değişir. Bu, bir sınıftaki her on iki erkekten birinin renkleri arkadaşlarından farklı gördüğü anlamına gelebilir.

Burada sevindirici bir gerçek var: resmin en temel bilgisi renk değil, değerdir, yani bir alanın ne kadar açık ya da koyu olduğu. Resim eğitiminde sık tekrarlanan bir ilkeye göre, bir resmi okunur kılan şey önce doğru değerlerdir; renk ancak değerler yerine oturduktan sonra işini yapar. Renk görme eksikliği olan bir çizer, değeri çoğu zaman renkleri normal gören biri kadar iyi görebilir. Bu seviyedeki derslerin büyük kısmı zaten tek renkte, karakalemle yürüyecek.

Renge geçildiğinde de uyarlama mümkündür. Boya tüplerinin üstünde pigmentin adı yazar; renkleri görünüşle değil adıyla ve paletteki sabit yerleriyle tanımak bir çözümdür. Paleti her zaman aynı sırada kurmak, karıştırılan rengi bir kâğıt şeride sürüp adıyla etiketlemek ve bir telefon uygulamasıyla rengin adını kontrol etmek, gözün ayırt edemediği farkı başka yoldan bilmeyi sağlar. Sınırlı sayıda renkle çalışmak da hataları azaltır.

Elde ve bedende kısıtlılık varsa ne değişir?

Elde titreme, eklem ağrısı, kas güçsüzlüğü ya da uzun süre oturamamak çizimi zorlaştırabilir; ama Matisse'in örneği, zorluğun yönteme göre şekil değiştirdiğini gösterir. İnce ve kaygan bir kalemi sıkı tutmak eli yorar. Kalemin çevresine sünger ya da kalın bir kavrama takmak, daha kalın gövdeli kalemler ya da kömür kullanmak kavramayı kolaylaştırır.

Titreme küçük hareketlerde daha çok hissediliyorsa ölçeği büyütmek yardımcı olur: büyük bir kâğıtta, bilekten değil dirsek ve omuzdan gelen geniş hareketlerle çizmek, küçük sarsıntıların izini azaltır. Elin serçe parmak tarafını kâğıda ya da bir cetvele dayamak da çizgiyi sabitler. Ayakta duramayan biri için sehpayı oturma yüksekliğine indirmek, uzun oturamayan biri için oturumları bölmek bir önceki derste kurduğun plana doğrudan girer.

Görme keskinliği düşükse büyük format, güçlü ve eşit bir ışık ve nesneyi yakına koymak işe yarar. Dijital araçlar da bir seçenektir: tabletlerde çizgiyi titreşimden arındıran yumuşatma ayarları ve istediğin kadar büyütebildiğin bir ekran vardır. Bunların ayrıntısı dijital resim hattında ele alınacak.

Uygulama

Bu küçük deneme, bir uyarlamanın ne kadar basit olabileceğini gösterir. Aynı el, aynı kalem ve aynı kâğıtla yalnızca yön ve bir koruyucu kâğıt değişti. Kendi ihtiyacın başka olabilir; önemli olan, zorluğu «bende bir eksiklik var» diye değil «düzenimde değişecek bir şey var» diye okumaktır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Solak ressamlar gerçekten dezavantajlı mı? Çizimin kendisinde hayır; bazı araçlarda ve alışkanlıklarda evet. Leonardo'nun sol elden çıkan taramaları, sol elin ustalığa engel olmadığının kanıtıdır. Solakların karşılaştığı bulaşma, ışık ve defter sorunları, yönü çevirerek, elin altına koruyucu bir kâğıt koyarak ve ışığı sağdan alarak çözülür. Renkleri farklı görenler için değer, rengin önünde gelen bilgidir; hareket kısıtlılığı olanlar için Matisse'in makası ve bambu sopası, yöntemin değişebildiğini gösterir.

Ödevde kendi ihtiyacını tanımlayacak, ona uygun üç uyarlama seçecek ve bir hafta boyunca uygulayacaksın. Amaç kusursuz bir düzen değil, sana uyan bir düzen.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi ihtiyaçlarına göre üç uyarlama belirle ve uygula.

1. Çizerken seni en çok zorlayan üç durumu yaz: elinin bulaştırdığı alan, ayırt etmekte zorlandığın renkler, yorulan bir el ya da bir başka şey. Zorlandığın bir şey yoksa, çizimini en çok yavaşlatan üç alışkanlığı yaz.
2. Her durum için bu dersten ya da kendi denemenden bir uyarlama seç: çalışma yönü, koruyucu kâğıt, ışığın yönü, kalın kavrama, büyük format, pigment etiketi gibi.
3. Bir hafta boyunca eskiz defterinde bu üç uyarlamayı uygula ve her gün hangisini kullandığını sayfanın köşesine not et.
4. Haftanın sonunda her uyarlama için tek bir cümle yaz: işe yaradı mı, değiştirilmesi mi gerekiyor?

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Uyarlamadan sonra çiziminde bulaşma, titreme ya da renk karışıklığı azaldı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Uyarlanmış düzende yaptığın çizim daha temiz ve daha bütün mü görünüyor?
• Seçtiğin üç uyarlamadan hangisi seni en çok rahatlattı, hangisi zorladı?
• Bir uyarlamayı bırakman gerekirse onun yerine ne deneyeceğini yazdın mı?

Kendini sına

1. Leonardo da Vinci'nin çizimlerinde solak olduğunu gösteren işaret nedir?

• A) Çizimlerinin hep sol yarıda toplanması.
• B) Kırmızı tebeşiri hiç kullanmaması.
• C) Figürlerin hep sola bakması.
• D) Gölge taramalarının sol üstten sağ alta inmesi.

2. Solak bir öğrencinin çizimi sürekli bulaşıyor. En uygun uyarlama hangisidir?

• A) Elin yeni çizilen alanın üstünden geçmeyeceği yönde çalışmak ve elin altına koruyucu bir kâğıt koymak.
• B) Sağ eliyle çizmeyi öğrenmeye çalışmak.
• C) Çizimi daha az koyu yapmak.
• D) Işığı soldan almak.

3. Renk görme eksikliği olan bir çizer için hangi bilgi çoğu zaman renkten daha önemlidir ve korunur?

• A) Kâğıdın gramajı.
• B) Değer, yani bir alanın açıklık ya da koyuluğu.
• C) Kalemin markası.
• D) Tablonun boyutu.

4. Matisse 1941'deki ameliyatından sonra hangi yönteme yöneldi?

• A) Resmi tamamen bırakıp yazı yazdı.
• B) Yalnızca küçük karakalem çizimler yaptı.
• C) Guajla boyanmış kâğıtları makasla keserek kompozisyonlar kurdu.
• D) Başkalarının tablolarını imzaladı.

5. Elinde titreme olan biri için aşağıdakilerden hangisi uygun bir uyarlamadır?

• A) Daha ince bir kalemle daha küçük çizmek.
• B) Büyük formatta, dirsek ve omuzdan gelen geniş hareketlerle çizmek ve kalemi kalın bir kavramayla tutmak.
• C) Çizimi bırakmak.
• D) Kalemi daha sıkı kavramak.

Cevaplar

1. D — Leonardo'nun sol elden çıkan taramaları sol üstten sağ alta iner; sanat tarihçileri bu yönü atıf için bile kullanır.
2. A — Yönü çevirmek eli temiz kâğıtta tutar, koruyucu kâğıt da bulaşmayı önler; solak biri için ışığın soldan değil sağdan gelmesi gerekir, bu yüzden D yanlış.
3. B — Değer rengin önünde gelen bilgidir ve renk görme eksikliği olan biri onu çoğu zaman iyi görebilir; bu seviyedeki derslerin çoğu da karakalemle yürür.
4. C — Matisse makasla kestiği boyalı kâğıtlarla çalıştı ve buna makasla çizmek dedi; bu dönemin işleri en tanınan eserleri arasındadır.
5. B — Büyük ölçek ve geniş hareket küçük sarsıntıların izini azaltır, kalın kavrama da eli yormaz; ince kalem ve sıkı kavrama ise titremeyi büyütebilir.

Referans görseller

• Özgün şema: sağ ve sol el için çalışma yönü, ışık yönü ve tarama eğimi yan yana okla gösterilmiş iki masa.
• Özgün görsel: aynı natürmortun normal renk görüşüyle ve kırmızı-yeşil renk görme eksikliği benzetimiyle görünüşü; altında iki görüntünün gri tonlu hâli neredeyse aynı.

Sonraki derse köprü

Artık kendi düzenini kendi ihtiyacına göre kurabiliyorsun. Bu bölümün son dersi, bütün bunları bir araya getirip nereden başlayacağını seçmeni sağlıyor: kısa bir öz değerlendirmeyle kendi seviyeni belirleyecek ve hedefine uyan öğrenme rotasını seçeceksin.