Nasıl pratik yapılır?

Öğrenme hedefi

Bu dersin sonunda sadece çok çizmekle kasıtlı pratik arasındaki farkı açıklayabileceksin. Başlangıç çiziminden çıkardığın zayıf noktaya dayanan, her oturumu bir hedefe, bir geri bildirime ve biraz zorlanmaya bağlayan haftalık bir çalışma planı kurabileceksin.

Kanca

Bir tanıdığını düşün: yıllardır toplantılarda defter kenarına aynı küçük yüzleri, aynı kıvrık çiçekleri çiziyor. Belki binlerce saat etmiştir. Ama bugünkü çiçek, on yıl önceki çiçekten pek farklı değil. Öte yanda birkaç ay boyunca günde yarım saat çalışan biri, gözle görülür biçimde ilerliyor. Aradaki fark süre değilse ne? Belki sen de bir enstrümanda, bir dilde ya da bir sporda aynı duvara çarptın: çok emek verdin, ilerleme bir yerde durdu. Saatlerce çizip neden gelişemiyoruz?

Bu dersin cevabı pratiğin miktarında değil, niteliğinde. Psikologların «kasıtlı pratik» dediği şeyin ne olduğunu, ne olmadığını ve dört haftalık bir çizim planına nasıl dönüştürüleceğini göreceğiz.

Bağlam

1993'te psikolog K. Anders Ericsson ve iki meslektaşı, Batı Berlin'deki bir müzik akademisinin keman öğrencilerini inceledi. Hocaların önerisiyle öğrencileri üç gruba ayırdılar: en iyiler, iyiler ve müzik öğretmeni olmaya hazırlananlar. Hepsi on yıldan uzun süredir keman çalıyordu. Araştırmacılar onlara ne kadar çalıştıklarını ve nasıl çalıştıklarını sordu, bir hafta boyunca günlük tutturdu.

Sonuç şuydu: gruplar keman başında geçirilen toplam zamanla değil, belirli bir tür çalışmayla ayrışıyordu. Tek başına, belirli bir zayıflığı gidermek için tasarlanmış, dikkat isteyen ve çoğu zaman keyifli olmayan çalışma. En iyi grubun yirmi yaşına kadar biriktirdiği bu tür çalışmanın tahmini ortalaması on bin saati aşıyordu. Ericsson buna kasıtlı pratik adını verdi.

Hikâyenin ikinci yarısı da bilinmeli. «On bin saat kuralı» adıyla yayılan fikir, bu çalışmanın popüler kitaplarda, en çok da Malcolm Gladwell'in 2008 tarihli kitabında basitleştirilmiş hâlidir. Ericsson bu basitleştirmeye kendisi de itiraz etti: on bin bir ortalamaydı, bir eşik değil; ve önemli olan saatin kendisi değil, o saatlerde yapılan işin türüydü. 2014'te Brooke Macnamara ve arkadaşları, çok sayıda çalışmayı birleştiren bir meta-analiz yayımladı. Kasıtlı pratik, performans farklarının oyunlarda yaklaşık yüzde yirmi altısını, müzikte yüzde yirmi birini, sporda yüzde on sekizini açıklıyordu. Yani pratik önemli, ama tek etken değil. Bu sonuç bir önceki derste söylediğimizle örtüşüyor: başlangıç noktaları ve hızlar farklıdır, ama pratiğin niteliği herkesin kendi hızını değiştirebildiği yerdir.

Ana anlatım

Kasıtlı pratiği sıradan çizimden ne ayırır?

Kasıtlı pratiğin birkaç tanınır özelliği var. İlki belirli bir hedef: «bugün çizeceğim» değil, «bugün silindirlerin elips açılarını tutturacağım». Hedef ne kadar dar olursa, oturumun sonunda ona ulaşıp ulaşmadığını o kadar net görürsün.

İkincisi geri bildirim. Çizdiğin şeyin nerede kaydığını görmen gerekir; yoksa aynı hatayı yüz kez tekrarlayıp onu pekiştirirsin. Resimde geri bildirimin en kolay yolları çizimi modelle karşılaştırmak, kâğıdı ters çevirmek ya da bir aynada görmek, birkaç adım uzaktan bakmak ve bir fotoğrafla ölçmektir. Bir öğretmen ya da deneyimli bir arkadaşın yorumu da en değerli geri bildirimlerdendir. Geri bildirimin zamanlaması da önemlidir: hatayı çizimi bitirdikten bir hafta sonra fark etmek, onu çizerken fark etmekten çok daha az öğretir. Bu yüzden karşılaştırmayı oturumun sonuna bırakmak yerine, birkaç dakikada bir kısa bir kontrolle çizimin içine yaymak işe yarar.

Üçüncüsü zorlanma bölgesi. Çok kolay bir iş öğretmez, çok zor bir iş ise yalnızca yıldırır. Kasıtlı pratik, şu anki becerinin hemen üstünde, yüzde yüz başaramadığın ama yaklaşabildiğin bir yerde durur. Dördüncüsü tekrar ve düzeltme: aynı alıştırmayı, her seferinde bir önceki hatayı gidermeye çalışarak yeniden yapmak.

Toplantıdaki çiçekte bunların hiçbiri yoktur. Hedef yoktur, geri bildirim yoktur, zorlanma yoktur; el bildiği yoldan gider. Bu yüzden saatler birikir ama beceri yerinde sayar.

Ustalar böyle mi çalıştı?

New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nde Michelangelo'nun Sistine Şapeli tavanındaki Libya Sibili için yaptığı bir etüt kâğıdı durur. Ortada, poz veren genç bir erkek modelden kırmızı tebeşirle çizilmiş, omzunun üstünden dönen bir figür vardır. Kâğıdın kenarlarında ise bir el ve özellikle ayak parmakları, birkaç kez yeniden çizilmiştir. Figür tek ayağının üstünde ağırlık taşıyacaktı ve Michelangelo o ayağın parmaklarının nasıl bastığını tutturana kadar aynı küçük parçayı yeniden denedi.

Bu kâğıt kasıtlı pratiğin küçük bir resmidir. Bütün figür bitmişken sanatçı en zayıf yere döner ve onu tek başına çalışır. Hedef dardır, geri bildirim modelin kendisidir, tekrar her seferinde biraz daha isabetlidir. New York'taki Art Students League'de yıllarca çizim öğreten ressam Kimon Nicolaïdes, 1938'deki ölümünden sonra öğrencisi Mamie Harmon'ın tamamlayıp 1941'de yayımladığı kitabında bunu başka bir biçimde söyler: ilk beş bin hatanı ne kadar erken yaparsan, onları o kadar erken düzeltebilirsin. Hata burada bir başarısızlık değil, geri bildirimin hammaddesidir.

Haftalık plan nasıl kurulur?

Planın ilk adımı başlangıç çizimine dönmek. Orada en zayıf olarak işaretlediğin alt beceri, önümüzdeki dört haftanın ana hedefidir. Oranlar kayıyorsa ölçme, tonlar tek bir griye yayılıyorsa değer, çizgin titriyorsa el kontrolü.

İkinci adım süreyi bölmek. Haftada bir kez üç saat çizmek yerine, haftanın beş günü yirmi, otuz dakika çizmek genellikle daha verimlidir. Hermann Ebbinghaus'un on dokuzuncu yüzyıldaki bellek deneylerinden bu yana, çalışmayı aralıklara yaymanın tek oturuma yığmaktan daha kalıcı öğrenme sağladığı pek çok araştırmada gösterildi. Kısa oturum dikkatin de taze kalmasını sağlar; kasıtlı pratik yorucudur ve uzun bir oturumun sonlarına doğru dikkat dağılabilir.

Üçüncü adım her oturumu aynı iskelete oturtmak: birkaç dakikalık bir ısınma, ana hedefe ayrılmış bir odak bölümü ve sonunda kısa bir değerlendirme. Değerlendirmede bir cümle yaz: «bugün elipsler daha az sivri çıktı ama sağdakiler hâlâ eğik». Bu not, ertesi günün hedefini belirler. Örneğin oranları kaçıran biri için bir hafta şöyle görünebilir: pazartesi ve salı basit kutuların en ile boy oranını ölçerek çizmek, çarşamba aynı kutuları farklı açılardan çizmek, perşembe iki kutuyu birbirine göre yerleştirmek, cuma haftanın en iyi çizimini yeniden yapıp ilk günkünü karşısına koymak.

Dördüncü adım ölçmek. Dördüncü haftanın sonunda başlangıç çizimini aynı nesneyle, aynı sürede ve aynı ışıkta yeniden yap. İki çizimi karşılaştırmak, planın işe yarayıp yaramadığını söyleyen en dürüst geri bildirimdir.

Motivasyon düştüğünde ne yapmalı?

Kasıtlı pratik keyifli olmak zorunda değildir ve bu yüzden sürdürmesi zordur. İlk haftalarda hızlı görünen ilerleme bir noktada yavaşlar; aynı hatayı birkaç gün üst üste yapmak can sıkar. Bu yavaşlamayı başarısızlık sanmak, planı bırakmanın en kolay yoludur. Oysa beceri her zaman düz bir çizgiyle gelişmez; hızlı dönemleri durgun dönemler izleyebilir ve durgun bir dönemde beklemek de sürecin parçasıdır.

Planı ayakta tutmanın birkaç pratik yolu var. En düşük oturumu çok kısa tut: yorgun olduğun bir günde beş dakika çizmek, hiç çizmemekten iyidir ve zinciri koparmaz. Bir takvime çalıştığın günleri işaretle; boşluklar planın nerede zorlandığını gösterir. Haftada bir gün ise hedefsiz, yalnızca keyif için çiz. Kasıtlı pratik ana yemekse bu gün, çizmeyi sevdiğin için çizdiğini hatırlatır. Yalnız çalışmak zorunda da değilsin: bir arkadaşla aynı nesneyi aynı sürede çizip sonra kâğıtları karşılaştırmak, hem geri bildirim hem de devam etmek için bir sebep verir. Birinin seni beklediğini bilmek, yorgun bir akşam kalemi eline almanı kolaylaştırır.

Uygulama

Bu kısa oturumun sonunda kâğıtta on elips olacak ve muhtemelen sonuncular ilklerden daha isabetli görünecek. O fark, yirmi dakikada hedef, geri bildirim ve tekrarın bir araya geldiğinde neler olabileceğini gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Saatlerce çizip neden gelişemiyoruz? Çünkü ilerlemeyi saatler değil, o saatlerin nasıl geçtiği belirler. Belirli bir hedefe yönelmeyen, geri bildirim almayan ve bizi zorlamayan çizim, bildiğimizi tekrar eder. Ericsson'un keman öğrencileri, toplam süreden çok kasıtlı çalışmanın miktarıyla ayrışıyordu; Macnamara'nın meta-analizi de pratiğin önemli ama tek etken olmadığını gösterdi. Michelangelo'nun ayak parmakları ise kasıtlı pratiğin kâğıt üzerindeki görüntüsüdür: bitmiş bir figürün yanında, en zor parçaya dönüp onu yeniden, yeniden denemek.

Ödevde başlangıç çiziminden çıkan zayıf noktana dayanan dört haftalık bir plan yazacaksın. Plan kısa oturumlardan, her oturumda tek bir hedeften ve dördüncü haftanın sonundaki bir karşılaştırmadan oluşacak.

Kavram sözlüğü

Ödev

Dört haftalık kişisel pratik planını yaz.

1. Başlangıç çizimindeki notlarına bak ve en zayıf alt beceriyi dört haftanın ana hedefi olarak seç.
2. Haftada kaç gün, günde kaç dakika çalışabileceğini gerçekçi biçimde yaz; yirmi dakikadan az olmasın, ama bir saati de zorlama.
3. Her oturum için aynı iskeleti yaz: ısınma, odak bölümü ve bir cümlelik değerlendirme.
4. Her haftaya bir alt hedef koy: birinci hafta basit biçimler, ikinci hafta aynı biçimin farklı açıları gibi, her hafta biraz daha zor.
5. Dördüncü haftanın son gününe başlangıç çizimini aynı koşullarda yeniden yapmayı ekle.

Kendini değerlendir

• Planındaki ana hedef tek bir alt beceri mi, yoksa birkaç şeyi birden mi kapsıyor?
• Her oturumun bir geri bildirim adımı var mı: karşılaştırma, ters çevirme ya da uzaktan bakma?
• Haftalık alt hedefler giderek zorlaşıyor mu, yoksa dört hafta aynı düzeyde mi kalıyor?
• Dördüncü haftanın sonunda neyin değiştiğini neyle ölçeceğini yazdın mı?

Kendini sına

1. Ericsson ve arkadaşlarının 1993 çalışmasında keman öğrencilerinin gruplarını en iyi ayıran şey neydi?

• A) Kemanın markası.
• B) Dersler, konserler ve grup çalışmaları dahil müzikle geçirilen toplam süre.
• C) Belirli zayıflıklara yönelik, tek başına yapılan dikkatli çalışmanın miktarı.
• D) Başladıkları yaş.

2. Macnamara ve arkadaşlarının 2014 meta-analizi pratik hakkında ne söylüyor?

• A) Pratik performans farklarının tamamını açıklar.
• B) Pratik önemlidir ama performans farklarının yalnızca bir kısmını açıklar.
• C) Pratik hiçbir fark yaratmaz.
• D) On bin saat pratik herkesi uzman yapar.

3. Aşağıdakilerden hangisi bir kasıtlı pratik hedefidir?

• A) Bugün biraz çizim yapmak.
• B) Bugün iki saat boyunca ne gelirse çizmek.
• C) Bugün en sevdiğim karakteri yeniden çizmek.
• D) Bugün bir bardağın ağız elipsini modelle karşılaştırarak on kez düzeltmek.

4. Haftada bir kez üç saat yerine beş gün yirmi dakika çalışmayı önermenin sebebi nedir?

• A) Aralıklı çalışma daha kalıcı öğrenme sağlar ve dikkat taze kalır.
• B) Kısa oturumlar daha az malzeme harcar.
• C) Uzun oturumlar yasaktır.
• D) Beş gün çalışmak toplamda daha fazla süre eder.

5. Michelangelo'nun Libya Sibili etüdündeki tekrar tekrar çizilmiş ayak parmakları neyi gösterir?

• A) Michelangelo'nun ayak çizmeyi bilmediğini.
• B) Kâğıdın süs için doldurulduğunu.
• C) Figürün en zor parçasının ayrıca, tekrar ve düzeltmeyle çalışıldığını.
• D) Modelin ayağını sürekli oynattığını.

Cevaplar

1. C — Gruplar müzikle geçen toplam zamanla değil, tek başına yapılan ve belirli zayıflıklara yönelen kasıtlı çalışmanın miktarıyla ayrışıyordu; bu yüzden B yanlış.
2. B — Meta-analiz kasıtlı pratiğin farkların bir kısmını açıkladığını, önemli ama tek etken olmadığını gösterdi.
3. D — Hedefi dar, geri bildirimi (modelle karşılaştırma) ve tekrarı olan tek seçenek budur; öbürlerinde belirli bir hedef yoktur.
4. A — Aralıklı çalışma bellek araştırmalarında daha kalıcı öğrenmeyle ilişkilidir; ayrıca kasıtlı pratik yorucudur ve kısa oturumda dikkat dağılmaz. D ise yanlış: beş kez yirmi dakika, toplamda üç saatten azdır.
5. C — Ağırlığı taşıyan ayağın parmakları figürün kritik parçasıydı; sanatçı onu ayrı çalıştı, bu da kasıtlı pratiğin ta kendisidir.

Referans görseller

• Özgün şema: «çok çizmek» ile «kasıtlı pratik» arasındaki farkı gösteren iki sütun; hedef, geri bildirim, zorlanma, tekrar.
• Özgün çizelge: dört haftalık örnek bir plan; her günün ısınma, odak ve değerlendirme bölümleri renklerle.
• Özgün fotoğraf: on elipslik bir alıştırma sayfası; en iyi ve en kötü elips işaretli, altında tek cümlelik not.

Sonraki derse köprü

Bir planın var; şimdi onu taşıyacak bir alışkanlık gerekiyor. Sonraki ders eskiz defterini ele alıyor: ustaların defterlerinin neden bazen tablolarından daha değerli sayıldığını ve günde birkaç dakikalık bir defter rutininin nasıl başlatılıp sürdürüleceğini orada göreceğiz.