Kutsal renkler: dinlerde renk

Kısa cevap

İnanç gelenekleri renklere anlam verir, ama o anlamların yanında çoğu zaman bir de maliyet hesabı vardır: Budist keşişlerin kuralları cüppenin toplanabilen bitkilerden elde edilen boyalarla boyanmasını ister ve tek düze parlak renkleri dünya zevklerine benzediği için yasaklar; Roma Katolik liturjisi her döneme bir renk verir, ama bayram günlerinde daha kıymetli giysilerin günün rengi olmasa da giyilebileceğini kabul eder. Kur'an'ın cennet tasvirinde yeşil, ipek ve altınla birlikte anılır; Holi'de ise bitkilerden elde edilen renklerin yerini bugün daha ucuz sentetik tozlar almıştır. Bu yüzden kart sorusunun cevabı evettir: bir rengin kutsal sayılmasında ekonomi de rol oynayabilir, ama rengin inananlar için taşıdığı anlamı tek başına açıklamaz.

Bir çerçeve: anlam ve maliyet

Bu ders dört geleneği yan yana koyuyor. Amacı hangisinin rengini daha doğru bulduğunu söylemek değil, her geleneğin kendi metinlerinde renkten nasıl söz ettiğini göstermektir. Her birinde iki soruyu soracağız: gelenek renge hangi anlamı veriyor ve o rengi elde etmenin bir bedeli var mı?

KE-07 ve TK-03, Tyros morunun ve ultramarinin fiyatlarının onları güç ve saygınlık renkleri yaptığını göstermişti. Kutsal renklerde de aynı ilişki iki yönde çalışabilir: bir gelenek pahalı olanı bayrama ayırabilir, bir başkası ise ucuz olanı bilerek seçebilir.

Budizm: toplanabilen boyalar

Pali dilindeki Vinaya, yani Budist keşiş topluluğunun disiplin kuralları, cüppenin nasıl boyanacağını ayrıntıyla anlatır. Rhys Davids ve Oldenberg'in çevirisine göre bir zamanlar keşişler kumaşı tezekle ya da sarı kille boyuyor ve cüppeler kötü renkleniyordu. Bunun üzerine altı boya türüne izin verildi: köklerden, ağaç gövdelerinden, kabuklardan, yapraklardan, çiçeklerden ve meyvelerden yapılan boyalar. Aynı bölüm, boyanın kaynatılmasını, küçük boya kaplarının ve dökülen boyayı tutacak leğenlerin kullanılmasını da düzenler.

Bu altı kaynağın ortak bir yanı vardır: hepsi bir gezginin çevresinden toplayabileceği şeylerdir. Boyacı dükkânına ya da uzak bir limandan gelen pahalı bir boyaya gerek yoktur.

Kurallar hangi renklerin giyilmeyeceğini de söyler. Vinaya'nın aynı bölümünde bazı keşişlerin tümüyle mavi, açık sarı, koyu kırmızı, kahverengi, siyah ya da sarımsı renkte cüppeler giydiği, halkın buna «dünya zevklerinde yaşayanlar gibi» diyerek kızdığı ve bu cüppelerin yasaklandığı anlatılır. Tek düze, parlak bir renk, varlıklı bir hayatın işareti sayılıyordu.

Batı dillerinde bu cüppeler çoğu zaman «safran renkli» diye anılır. Oysa Vinaya'nın izin verdiği kaynaklar arasında pahalı bir baharat olan safran adıyla geçmez; saydığı şey kök, kabuk, yaprak, çiçek ve meyvedir. Renk adı ile boyanın gerçek kaynağı burada birbirinden ayrılır.

Hıristiyanlık: takvimin renkleri

Roma Katolik Kilisesi'nde rahibin ayin giysilerinin rengi, yılın hangi döneminde olunduğunu gösterir. Roma Missali'nin Genel Talimatı bu düzeni açıkça yazar.

Talimata göre beyaz Paskalya ve Noel dönemlerinde, Meryem ve şehit olmayan azizler için kutlanan günlerde giyilir. Kırmızı, Palmiye Pazarı ve Kutsal Cuma'da, Pentekost'ta, havarilerin ve şehitlerin bayramlarında kullanılır. Yeşil, yılın olağan dönemlerinin rengidir. Mor, Noel'e hazırlık dönemi olan Advent'te ve Paskalya öncesindeki Büyük Perhiz'de giyilir. Pembe, bu iki dönemin birer pazarında, geleneği olan yerlerde kullanılabilir.

Aynı talimat iki ekonomik ayrıntı da içerir. Birincisi, daha görkemli günlerde bayram giysilerinin, yani daha kıymetli giysilerin, günün rengi olmasalar da giyilebileceğidir. İkincisi, giysilerin geleneksel malzemelerin yanında her bölgenin kendi doğal kumaşlarından da yapılabileceğidir. Birinde renk değerli bir kumaşa yer açar; öbüründe kural, yerel olarak bulunabilen malzemeye uyar.

İslam: cennetin yeşili, çininin mavisi

Kur'an'da cennet tasvirinde öne çıkan renk yeşildir. Kehf suresinin 31. ayetinde cennettekilerin altın bilezikler takındığı ve ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giydiği anlatılır; İnsan suresinin 21. ayetinde yeşil ince ipek ve parlak atlas giysilerden, Rahmân suresinin 76. ayetinde yeşil yastıklardan söz edilir.

Bu ayetlerde yeşil tek başına durmaz; ipek, atlas, altın ve gümüş bileziklerle birlikte anılır. Yani yeşil, bir ödül tasvirinde, dünyada en değerli sayılan kumaşların ve madenlerin yanında yer alır. Bu, yeşilin anlamını bir fiyata indirmez; ama rengin hangi imgelerle birlikte düşünüldüğünü gösterir.

Mavi ise İslam sanatında daha çok mimarinin rengidir. RH-11 Selçuklu yapılarındaki firuzeyi, TK-10 İznik çinilerinin mavi-beyazdan kabarık kırmızıya uzanan paletini anlatmıştı. Bu maviler bir metnin buyruğundan çok atölyelerin ustalığından ve hammaddesinden doğar.

Hinduizm: Holi'nin renkleri

Hindu geleneğinin en renkli bayramı Holi'dir. Britannica'ya göre katılımcılar birbirinin üzerine renkli su ve renkli toz atar; bu sırada kast, cinsiyet, statü ve yaş hiyerarşilerinin dışına çıkmaya izin verilir.

Holi'nin renkleri doğrudan tene sürülür. Britannica'nın aktardığı bir köken anlatısına göre genç Krişna, üvey annesi Yaşoda'ya neden kendisinin koyu, sevgilisi Radha'nın ise açık tenli olduğunu sorar; Yaşoda şakayla Radha'nın yüzüne istediği rengi sürebileceğini söyler ve Krişna onunla renklerle oynar. Bayramın renk atma geleneği bu anlatıyla ilişkilendirilir. Bayramda üst üste binen renk katmanları, tenlerin farklılığını geçici olarak örter.

Ekonomi burada da görünür. Britannica'ya göre bu renkler geleneksel olarak bitkilerden elde edilirdi: yeşil nim ve kına yapraklarından, sarı zerdeçal ve kadife çiçeğinden, mavi çividen, kırmızı nar, «orman alevi» ağacı ve kırmızı sandal ağacından. Bugün sentetik tozlar daha sık kullanılır ve bazı ticari renkler metal esaslı pigmentler ya da zararlı boyalar içerebilir, deriyi ve gözü tahriş edebilir; bu yüzden birçok kişi bitkisel renkleri tercih eder.

Örnek — dört gelenek tek tabloda

Bir müze, farklı inançlardan giysileri aynı salonda sergileyecek ve her vitrinin yanına kısa bir etiket koyacak olsun. Etiketlerin tarafsız kalması için her gelenekte aynı iki soruyu soran bir tablo işe yarar: metin renge ne anlam veriyor, renk neyle elde ediliyor ve bir maliyet ayrıntısı var mı?

Tablo, etiket yazarını iki hatadan korur. Birincisi bir geleneğin rengini öbürünün ölçüsüyle yargılamaktır; her satır yalnız kendi metnine dayanır. İkincisi, anlamı fiyata indirmektir; maliyet ayrı bir sütunda durur ve anlamın yerine geçmez. Holi satırı bir şeyi daha hatırlatır: renk bir kumaşın değil, insanların teninin üzerindedir; açık ya da koyu her tende aynı toz farklı görünür ve etiket hiçbir teni ölçü almaz.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Vinaya, cüppelerin toplanabilen bitkilerden elde edilen altı tür boyayla boyanmasını ister, tek düze parlak renkleri dünya zevklerine benzediği için yasaklar; ilk cüppeler çöplükten toplanan paçavralardan dikilirdi.
2. Roma Missali her döneme bir renk verir: beyaz, kırmızı, yeşil, mor ve yer yer pembe; ama görkemli günlerde daha kıymetli giysilerin günün renginde olmasa da giyilmesine ve yerel kumaşların kullanılmasına izin verir.
3. Kur'an'da yeşil cennet tasvirinde ipek, atlas ve altınla birlikte anılır; Holi'nin tene sürülen renkleri bitkilerden sentetik tozlara geçmiştir. Ekonomi kutsal renklerde bir etkendir, ama anlamı tek başına açıklamaz.

Kendini sına

1. (Kolay) Roma Missali'ne göre Advent ve Büyük Perhiz'de hangi renk kullanılır?
2. (Kolay) Vinaya hangi altı kaynaktan yapılan boyalara izin verir?
3. (Orta) Bir rengin kutsal sayılmasının ekonomik nedenleri olabilir mi?
4. (Orta) Vinaya tümüyle mavi ya da koyu kırmızı cüppeleri neden yasaklar?
5. (Zor) Missal'in «daha kıymetli giysiler» ayrıntısı ile Vinaya'nın cüppe kuralları renk ve maliyet ilişkisini hangi yönlerde farklı kurar?
6. (Zor) Holi'de renklerin tene sürülmesi ile Krişna ve Radha anlatısı arasındaki ilişki nedir ve renklerin kaynağı zamanla nasıl değişmiştir?

Cevaplar

1. Mor; Missal morun Advent'te ve Büyük Perhiz'de, isteğe bağlı olarak ölüler için yapılan ayinlerde giyildiğini yazar. Bkz. "Hıristiyanlık: takvimin renkleri".
2. Köklerden, ağaç gövdelerinden, kabuklardan, yapraklardan, çiçeklerden ve meyvelerden yapılan boyalara. Bkz. "Budizm: toplanabilen boyalar".
3. Evet, olabilir: Vinaya ucuz ve toplanabilen boyaları ister, pahalıya benzeyen parlak renkleri yasaklar; Missal görkemli günlerde daha kıymetli giysilere yer açar; Holi'nin renkleri bitkilerden daha ucuz sentetik tozlara geçmiştir. Ama her gelenek renge kendi anlamını verir ve ekonomi bu anlamı tek başına açıklamaz. Bkz. "Bir çerçeve: anlam ve maliyet".
4. Çünkü halk bu cüppeleri dünya zevklerinde yaşayanların giysisine benzetti; tek düze parlak bir renk varlıklı bir hayatın işareti sayılıyordu. Bkz. "Budizm: toplanabilen boyalar".
5. Missal'de değerli olan bayrama taşınır: görkemli günlerde kıymetli giysi, günün rengi olmasa da giyilebilir. Vinaya'da ise değerli görünen renk dışarıda tutulur ve cüppe bilerek ucuz, toplanabilir malzemeyle boyanır. Biri değeri kutlamaya katar, öbürü ondan uzak durur. Bkz. "Hıristiyanlık" ve "Budizm" bölümleri.
6. Anlatıda Krişna, kendi koyu teni ile Radha'nın açık tenini sorar ve Radha'nın yüzüne renk sürer; bayramın renk atma geleneği bu anlatıyla ilişkilendirilir ve renkler tenlerin farklılığını geçici olarak örter. Renkler geleneksel olarak bitkilerden elde edilirken bugün sentetik tozlar daha sık kullanılır. Bkz. "Hinduizm: Holi'nin renkleri".

Kaynaklar

• Vinaya Texts, Part II, çev. T. W. Rhys Davids ve Hermann Oldenberg, Sacred Books of the East, cilt 17, Oxford, Clarendon Press, 1882.
• General Instruction of the Roman Missal, Kutsal Ayin ve Sakramentler Kongregasyonu, İngilizce çeviri, vatican.va, madde 343–347.
• Kur'an-ı Kerim, 18:31, 76:21, 55:76, Diyanet İşleri Başkanlığı meali, quran.com.
• Shabnam Dohutia ve Britannica Editörleri, «Holi», Encyclopaedia Britannica, britannica.com.

Sonraki adım

TK-16 kutsal renklerden bayrak renklerine geçiyor: kırmızı, beyaz ve mavinin neden bu kadar yaygın olduğunu, Pan-Arap ve Pan-Afrika renklerini ve eski boyaların dayanıklılığını tartışıyor ve bayraklarda morun neden neredeyse hiç görülmediğini soruyor. Morun pahalı bir boya olarak tarihini TK-03, bir rengin fiyatını KE-07 anlatmıştı.