Dört renkle her şey: sınırlı palet

Kısa cevap

Kısıtlamak renk uyumunu kolaylaştırır, çünkü birkaç pigmentle çalışan bir ressamın bütün karışımları aynı kökten gelir ve ton çemberinin dar bir bölümünde kalır: "Zorn paleti" olarak bilinen beyaz, aşı sarısı, vermilyon ve siyah dörtlüsüyle yaptığımız hesapta, belirgin renkli karışımların hepsi kırmızıdan sarıya uzanan yaklaşık 80 derecelik bir kuşağa düşer ve bu kuşak dört ten örneğinin her birine en fazla 3,2 birimlik bir farkla yaklaşır. Kısıt, resmi komşu renklerin uyumuna kendiliğinden yaklaştırır ve ressamı ton yerine açıklık ve göreli sıcaklıkla çalışmaya zorlar. Ama adı bir efsaneye dayanır: Stockholm Üniversitesi'nde yapılan teknik bir inceleme, Zorn'un aslında kobalt mavisi, krom oksit yeşili ve kadmiyum sarısı da kullandığını gösterdi; dört renk, bir ressamın alışkanlığından çok bir öğretim alıştırmasıdır.

Bir efsanenin adı

Resim eğitiminde "Zorn paleti" diye anılan bir alıştırma vardır: yalnız beyaz, açık aşı sarısı, vermilyon ve siyahla bir portre ya da figür boyamak. Adını İsveçli ressam Anders Zorn'dan alır. Yaygın anlatıya göre Zorn, bütün eserlerini bu dört renkle yapmıştır. Bu dersin ilk işi, bu anlatının ne kadar doğru olduğunu sınamaktır.

Aynı araştırma, Zorn'un tekniğine dair başka efsaneleri de düzeltir. Haberde aktarıldığına göre Kummerfeldt Quiroa, Zorn'un yalnız "kalın" boyamadığını da gösterdi: suluboya deneyiminden yararlanan ressam, 1910 ile 1920 arasında yağlı boyasını inceltti. Röntgen görüntüleri, Nationalmuseum'daki Model ile Otoportre'de Zorn'un modelin bacağını sonradan yerinden oynattığını ortaya çıkardı. Araştırmacı, Omnibus I adlı tablonun ayrı bir eser değil, bir yıl sonraki Omnibus II'nin ilk taslağı olarak görülebileceğini tartışmaya açtı.

Araştırmanın ikinci bölümü Zorn'u döneminin ressamları arasına yerleştirir. Kummerfeldt Quiroa'ya göre Zorn bazı akademik formülleri ve belirgin bir eskiz pratiğini sürdürdü, ama İzlenimcilere benzer malzemeler ve bazı fırça vuruşları kullandı; iki taraftan da ödünç alan eklektik bir üslubu vardı. Manet, Renoir ve Monet gibi Fransız ressamlardan esinlenmenin yanında, Rembrandt ve Velázquez gibi eski ustalara da büyük saygı duyuyordu. Dört renkli bir palet efsanesi, böyle çok katmanlı bir tekniği tek bir formüle indirgemenin kolay yoluydu.

Bu, sınırlı paletin değerini azaltmaz; yalnız onu doğru yere koyar. Dört renkli palet, bir ustanın gizli formülü değil, bir öğrencinin rengi anlamak için kendine koyduğu bir kısıttır. Bu dersin geri kalanı, o kısıtın neden işe yaradığını anlatıyor.

Kısıtın geometrisi

Dört pigmentle hangi renklere ulaşılabileceğini hesaplamak mümkündür. Hesap, SA-08'de palet kurarken başvurulan kaba karışım modelinin aynısıdır; her pigmentin yansıma eğrisi onun ekrandaki renginden geri çıkarılır, iki boyanın karışımı da eğrilerin dalga boyu dalga boyu çarpılıp oranlarına göre kökünün alınmasıyla bulunur. Beyaz, aşı sarısı, vermilyon ve siyah için sekizer kademelik bir ızgara kurduk; ızgaradaki her karışımın ton açısını ve kromasını ölçtük.

Sonuç çarpıcıdır. Kroması belirgin, yani 10'un üzerinde olan bütün karışımlar, ton çemberinde yalnız yaklaşık 30 ile 95 derece arasındaki, 80 derecelik bir kuşağa düşer: kırmızıdan turuncuya, turuncudan sarıya. Çemberin geri kalanı, yeşiller, maviler ve morlar, bu paletle belirgin bir renk olarak elde edilemez. Aynı hesabı palete bir kobalt mavisi ekleyerek yaptığımızda, belirgin renkli karışımlar ton çemberinin tamamına yayılır.

Kuşağın genişliği kadar derinliği de sınırlıdır. Paletin en doygun rengi vermilyondur; modelde kroması yaklaşık 76, aşı sarısınınki yaklaşık 55'tir. Beyaz ve siyah bu renkleri açar ya da koyulaştırır ama doygunluklarını artıramaz. Modelde denenen bütün karışımlar içinde en yüksek kroma, hiç karıştırılmamış vermilyonun kendisinde çıkar; paletin hiçbir karışımı tüpten çıkan kırmızıdan daha canlı olamaz.

Kartın sorusuna ilk yanıt buradan çıkar. Bütün renkler dar bir kuşakta kaldığında, resimdeki renkler birbirine akrabadır: her biri vermilyonla aşı sarısının bir ölçüsünden, üstüne biraz beyaz ya da siyah katılarak doğmuştur. Ton çemberinde komşu renklerin birlikte kullanılmasına dayanan analog uyum (DT-09), böyle bir palette kendiliğinden ortaya çıkar. Ressam uyumu aramak zorunda kalmaz; kısıt onu baştan sağlar.

Kısıtın bedeli

Dar bir ton kuşağı, uyumun güvencesi olduğu kadar bir bedeldir de. Hesabımızdaki dört renkli palet, parlak bir gökyüzü mavisini ya da doygun bir yaprak yeşilini hiç üretemez; bu renkler kuşağın dışındadır. Bir portre ya da iç mekân için bu çoğu zaman sorun değildir, ama açık havada bir manzara için ciddi bir eksikliktir.

Bu yüzden sınırlı palet bir kez seçilip sonsuza kadar kullanılan bir formül değil, konuya göre seçilen bir kuşaktır. Sıcak bir iç mekân için dört renkli palet uygundur. Bir deniz manzarası için kırmızı yerine bir mavi, sarı yerine bir yeşil içeren başka bir dört renk seçilebilir; kuşağın bu kez soğuk tarafa kayması beklenir. Hesabımızda palete tek bir kobalt mavisi eklemek, belirgin renkli karışımları çemberin tamamına yaydı; ama SA-08'in gösterdiği gibi, çemberin karşı uçlarındaki pigmentler karıştıkça çamur riski de geri gelir.

Kısıtın asıl dersi buradadır: bir palet seçmek, bir resmin hangi renk dünyasında yaşayacağını seçmektir. Dar bir kuşak uyumu kolaylaştırır ama bazı renkleri dışarıda bırakır; geniş bir kuşak her rengi mümkün kılar ama uyumu ressamın kendi dikkatine bırakır.

Siyah bir mavi gibi

Kuşağın dışında kalan renkler ne olur? Sınırlı paletin ikinci sırrı buradadır.

Zorn paletinde gerçek bir mavi yoktur, ama siyah ile beyazın karışımı nötr bir gri verir. Sıcak turuncu ve kahverengilerle çevrelenmiş bir resimde bu gri, eşzamanlı kontrastla tamamlayıcıya, yani maviye doğru çekilir (BI-14). Bir gökyüzü, bir gölge ya da bir damar, gerçekten mavi olmadan mavi gibi okunur. Bu yüzden sınırlı palet, ressamı tonla değil, açıklıkla ve göreli sıcaklıkla çalışmaya zorlar: bir alanın ne renk olduğunu, komşularından ne kadar sıcak ya da soğuk olduğu belirler.

İkinci yanıt ressamın dikkatiyle ilgilidir. Kısıt, ressamın dikkatini bir renk kodunu tutturmaktan, renkler arasındaki ilişkilere yönlendirir. Albers'ın gözlem alıştırmaları da (DT-16) rengi aynı yerden, renkler arasındaki ilişkilerden öğretir.

Adım adım bir sınırlı palet alıştırması

Aşağıdaki alıştırma, dört renkli paletle rengin ilişkilerini öğrenmek içindir.

1. Dört pigment hazırlayın: beyaz, açık aşı sarısı, vermilyon ya da benzeri sıcak bir kırmızı ve siyah.
2. Önce yalnız siyah ve beyazla beş basamaklı bir gri skalası karıştırın. Bu, paletin açıklık iskeletidir.
3. Aşı sarısını ve kırmızıyı bu skalanın her basamağına ekleyerek sıcak bir satır kurun. Aynı açıklıkta griyle sıcak rengi yan yana koyun ve grinin nasıl soğuk göründüğüne bakın.
4. Tek bir konu seçin, örneğin basit bir natürmort ya da bir portre, ve onu yalnız bu dört pigmentle boyayın. Mavi görünmesi gereken yerleri gerçek mavi yerine gri ile deneyin.
5. Aynı konuyu bir de palete bir mavi ekleyerek boyayın. İki sonucu yan yana koyun ve renklerin ne kadar dağıldığını, resmin bütünlüğünün nasıl değiştiğini not edin.

Örnek — dört renkle dört ten

Dört renkli paletin portreyle birlikte anılmasının ölçülebilir bir gerekçesi olabilir. Bunu sınamak için F1C7A9, C68863, 8D5524 ve 4A2C1D tenlerinin her birine yalnız bu dört boyayla ne kadar yaklaşılabildiğini aradık.

Dört tenin hepsi 3,2 birimden daha yakın bir farkla karışır. SA-08'deki dört pigmentlik paletle karşılaştırıldığında bu önemli bir fark yaratır: orada palette siyah olmadığı için en koyu ten 11,8 birim uzakta kalıyordu. Zorn paletinin siyahı, en koyu teni tutturmak için gereken koyuluğu sağlar.

Tablonun ağırlıkları da öğreticidir. Açık tenler için karışımın çoğunu beyaz oluşturur; koyu tenler için beyaz hiç kullanılmaz ve karışımın ağırlığını siyah ile kırmızı taşır. Dört ten, açıklığı dışında, aynı sarı ve kırmızının farklı oranlarından kurulur. Bu, SA-02'de gördüğümüz bir olguyu karışım diliyle yeniden söyler: tenler arasındaki fark büyük ölçüde açıklıktadır ve dar bir ton kuşağında toplanır. Ton kuşağı dar bir palet, tenlerin bütün aralığına bu yüzden kolayca ulaşır.

Bu sonuçlar kaba bir karışım modeline ve ekrandaki renginden geri çıkarılmış pigment eğrilerine dayanır; gerçek pigmentlerle oranlar farklı çıkar ve bir ressam aynı teni tuvalde başka oranlarla bulabilir.

Tablonun bir sınırı daha vardır: en yakın karışım bulunmuş olsa da, ton kuşağının dışında kalan bir ten ayrıntısı, örneğin bazı gölgelerin soğukluğu, bu paletle ancak göreli sıcaklıkla, yani komşu sıcak renklerin yanına konan bir griyle anlatılabilir. Tenin kendisi kuşağın içindedir, ama onu canlı gösteren bazı ayrıntılar değildir. Genel resim yine de değişmez: sınırlı bir palet, siyahı ya da yeterince koyu bir pigmenti içerdiği sürece, açıktan koyuya bütün tenleri kapsayabilir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. "Zorn paleti" beyaz, açık aşı sarısı, vermilyon ve siyahtan oluşan dört renkli bir alıştırmadır; Stockholm Üniversitesi'ndeki teknik inceleme, Zorn'un bundan daha geniş bir pigment skalası kullandığını gösterdi.
2. Hesapta bu paletin belirgin renkli karışımları, kırmızıdan sarıya uzanan yaklaşık 80 derecelik bir ton kuşağında toplanır; bu, analog uyumu kendiliğinden sağlar ve ressamı açıklık ile göreli sıcaklıkla çalışmaya zorlar.
3. Dört renkli palet dört ten örneğinin hepsine 3,2 birimden yakın ulaşır; siyahı, en koyu teni tutturmak için gereken koyuluğu sağlar.

Kendini sına

1. (Kolay) "Zorn paleti" hangi dört renkten oluşur?
2. (Kolay) Teknik sanat tarihi hangi yöntemleri kullanır?
3. (Orta) Kısıtlamak renk uyumunu nasıl kolaylaştırır?
4. (Orta) Zorn'un yalnız dört renk kullandığı inanışı neden bir efsane sayılır?
5. (Zor) Mavisi olmayan bir palette bir gri nasıl mavi gibi okunabilir?
6. (Zor) Dört renkli palet neden SA-08'deki dört pigmentlik paletten daha iyi bir şekilde en koyu tene ulaşır?

Cevaplar

1. Beyaz, açık aşı sarısı, vermilyon ve siyah («Bir efsanenin adı»).
2. Çok bantlı fotoğraf, röntgen, boya kesiti analizi ve X ışını floresansı gibi bilimsel yöntemler; bunlarla eserlerin malzemeleri ve yapım teknikleri incelenir («Bir efsanenin adı»).
3. Bütün karışımlar aynı birkaç pigmentten türediği için dar bir ton kuşağında kalır ve birbirine akraba olur; bu, komşu renklerin analog uyumunu kendiliğinden sağlar. Ayrıca ressam tonla değil, açıklık ve göreli sıcaklıkla çalışmaya yönelir («Kısıtın geometrisi»; «Siyah bir mavi gibi»).
4. Stockholm Üniversitesi'ndeki teknik inceleme, Zorn'un yaklaşık 200 boya tüpünü, paletlerini ve eserlerini analiz ederek pigment skalasının kobalt mavisi, krom oksit yeşili ve kadmiyum sarısını da kapsadığını gösterdi («Bir efsanenin adı»).
5. Siyah ile beyazın nötr grisi, sıcak turuncu ve kahverengilerle çevrelendiğinde eşzamanlı kontrastla tamamlayıcıya, maviye doğru çekilir; renk, kendi tonundan çok komşularına göre algılanır («Siyah bir mavi gibi»).
6. Dört renkli palette siyah vardır ve en koyu tenin koyuluğunu sağlar; hesapta en koyu ten 3,2 birim farkla karışırken siyahı olmayan SA-08 paletinde fark 11,8'di («Örnek — dört renkle dört ten»).

Kaynaklar

• Stockholm University, «Anders Zorn i nytt ljus», su.se, 8 Haziran 2022.
• Sandström, T., «Emmas forskning ger ny kunskap om Zorn», K-blogg, Riksantikvarieämbetet, 3 Kasım 2022.
• Mallett, I. ve Yuksel, C., «Spectral Primary Decomposition for Rendering with sRGB Reflectance», Eurographics Symposium on Rendering, 2019.

Sonraki adım

SA-11, fırçadan ekrana geçiyor: dijital boyama yazılımlarındaki renk seçicinin tuzaklarını, katman karışım modlarını, gri tonlamada çalışıp sonra renklendirme yöntemini ve çıktı için renk profillerini anlatıyor ve "Çarp" karışım modunun fiziksel olarak neyi taklit ettiğini soruyor. DT-09 ise bu dersin ton kuşağını bir uyum yöntemi olarak ele alıyor: tek bir tonun açık, koyu ve kırık üyeleriyle kurulan monokromatik uyumu ve çemberde yan yana oturan renklerin analog uyumunu anlatıyor.