Noktalardan oluşan renkler: Seurat

Kısa cevap

Hayır, Seurat'ın noktaları ışığın toplandığı kadar parlak bir karışım vermedi, vermesi de mümkün değildi: yan yana konmuş renk noktaları gözde birbirine eklenmez, ortalaması alınır; yani karışımın açıklığı iki rengin arasında kalır, üstelik tamamlayıcı renkler yan yana konduğunda sonuç grileşir. Noktalar, aynı renkleri paletle karıştırmaktan daha açık ve daha temiz bir sonuç verdi ve belirli bir uzaklıktan bakıldığında yüzeye kendine özgü bir titreşen parıltı kattı; ama Grande Jatte'deki çinko sarısı zamanla koyulaştığı için tablonun bugünkü görünüşü, Seurat'ın amaçladığı ışıltıdan bile daha soluktur.

Paletten tuvale

Bir ressam iki rengi paletinde karıştırdığında karışım çıkarmalı olur: her pigment ışığın bir kısmını soğurur ve karışım çoğu zaman her iki renkten de koyu çıkar (DT-02). Seurat ve çevresindeki ressamlar, bu koyulaşmadan kaçınmanın bir yolunu aradı: renkleri paletle karıştırmak yerine tuvale küçük, ayrı noktalar ve vuruşlar hâlinde koymak ve karışımı izleyicinin gözüne bırakmak.

Berns'in andığı kuramlardan biri, Chevreul'ün 1839'da yayımlanan ve adı "renklerin eşzamanlı kontrastı yasası üzerine" anlamına gelen kitabında anlatılır; eşzamanlı kontrastın kendisini BI-14 açıklar. Chicago Sanat Enstitüsü'nün koleksiyon kaydı da Seurat'ın yöntemini tarif eder: tabloya yaklaştıkça figürler ve biçimler yan yana konmuş tamamlayıcı renklerin noktalarına ve kısa vuruşlarına dağılır. Seurat bu yönteme, çok sayıda küçük eskiz ve birkaç büyük tuvalle vardığı bir hazırlık sürecinin sonunda ulaştı ve iki yıl sonra tabloya geri dönüp bazı figürleri güçlendirdi, bazılarını ekledi.

Toplam değil, ortalama

Ressamların beklentisi, noktaların ışık gibi toplanacağıydı: kırmızı ve yeşil ışık üst üste düşünce sarı ve parlak bir ışık verir. Ama noktalar ışık değil, ışığı yansıtan boya lekeleridir. Amerikalı fizikçi Ogden Rood, Seurat'ın tekniğinden birkaç yıl önce yayımlanan bir renk kitabında bu farkı açıkça yazdı.

Yan yana noktalar da bu yüzden ortalama karışım verir (DT-02). Karışımın açıklığı iki rengin arasında bir yerdedir; hiçbir zaman en açık renkten daha açık olamaz. Bu, kartın sorusunun ilk cevabıdır: noktalar ışığın toplanması kadar parlak bir karışım veremez.

Hesap: nokta, boya ve ışık

Aynı iki rengi üç yolla karıştırmayı karşılaştıralım: noktalarla, yani ortalama karışımla; paletle, yani kaba bir çıkarmalı karışım yaklaşımıyla; ve ışıkla, yani toplamalı karışımla. Renkleri gerçek pigment ölçümleri değil, sRGB kodlarından geri kurulan yaklaşık tayfsal eğriler olarak aldık.

Tablo üç sonuç verir. Birincisi, noktalar her durumda paletten daha açık bir karışım verir; bu, Seurat'ın aradığı ışıltının gerçek bir kaynağıdır. İkincisi, noktalar hiçbir zaman iki rengin açık olanından daha açık değildir; ışığın toplanmasıyla elde edilecek parlaklığa yaklaşmazlar. Üçüncüsü, noktalar paletle aynı rengi vermez. Sarı ile mavi palette yeşil verir, ama noktalarla gri-sarımsı bir ton verir; tamamlayıcıya yakın renkler yan yana konduğunda ortalama nötre, yani griye doğru kayar.

Bu hesabın çıkarmalı sütunu kaba bir yaklaşımdır; gerçek boya karışımları pigmentin soğurma ve saçma özelliklerine bağlıdır. Ama sıralama, yani paletin noktalardan koyu çıkması, bu yaklaşımın ötesinde de beklenir.

Parıltı: yakından ve uzaktan

Rood, noktaların bir başka etkisini de anlatır. Noktalar çok uzaktan bakıldığında tam olarak karışır ve dikkat çekici bir şey göstermez. Ama bu uzaklığa varılmadan önce, renklerin kusurlu biçimde karıştığı bir ara evre vardır.

Bu, kartın sorusunun ikinci cevabıdır. Noktalar ışığın toplanması kadar parlak değildir, ama paletin veremeyeceği başka bir şey verir: izleyicinin tabloya yaklaşıp uzaklaştıkça değişen, canlı bir yüzey. Seurat'ın "ışıltısı" parlaklıktan çok bu hareketliliktir.

Koyulaşan sarı

Grande Jatte'yi bugün gördüğümüz gibi değerlendirmek de yanıltıcıdır, çünkü tablonun renkleri değişmiştir.

Bu, MA-11'deki Van Gogh örneğinin bir benzeridir: tabloda bir pigment değiştiğinde izleyici yalnız değişmiş hâli görür. Seurat'ın ışıltı arayışı, zaman içinde tabloyu kendi planladığından daha soluk bırakan bir pigmentle sınırlandı.

Örnek — zeminin rengi ve ten

Noktalı bir resimde noktaların arasında çoğu zaman astarın rengi görünür. Zemin de ortalamaya katılır.

Beyaz bir zeminin etkisi, MA-05'teki güneş kremi hesabıyla aynı aritmetiğe dayanır: yüzeyin onda biri beyaz kalırsa, koyu bir ten açık bir tenden çok daha fazla açılır. Burada soruyu bir adım ileri taşıyalım ve ressamın elindeki bir seçeneği, zeminin rengini, değiştirelim. Noktaların yüzeyin yüzde 80'ini kapladığını varsayıp iki zemini karşılaştırdık: beyaz bir zemin ve açıklığı yaklaşık 53 olan orta tonlu, kahverengimsi gri bir zemin.

Beyaz zeminde en koyu tenin açıklığı 21'den 55'e çıkar; ten, boyanmak istenen renkten belirgin biçimde uzaklaşır. Orta tonlu zemin bu açılmayı dörtte birinin altına indirir. Açık ten ise orta tonlu zeminde biraz koyulaşır ama farkı küçük kalır.

Bu, SA-01'deki koyu zemin hesabının tersinden okunmasıdır: orada koyu bir zemin gölgedeki koyu teni yutuyordu, burada beyaz bir zemin koyu teni açıyor. İki durumda da zemin, figürün rengine ortak olur ve etkisi tenin kendi açıklığına göre değişir. Hangi zeminin seçileceği bir tercih meselesidir; ölçülebilir olan, her seçimin hangi tenleri ne kadar değiştirdiğidir. Aynı ortalama ilkesi bugün baskıdaki raster noktalarında ve ekranlardaki alt piksellerde de işler; EK-01 ekranlardaki karşılığını anlatır.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Seurat, renkleri paletle karıştırmak yerine tuvale ayrı noktalar ve vuruşlar hâlinde koyarak yüzeye ışıltı kazandırmayı amaçladı; tekniği ilk kez 1885'ten itibaren Grande Jatte üzerinde kullandı.
2. Rood'un yazdığı gibi yan yana noktalar gözde toplanmaz, ortalaması alınır: karışım paletten açık ama ışıktan soluktur, tamamlayıcı renkler de grileşir. Belirli bir uzaklıkta noktalar yüzeye titreşen bir parıltı katar.
3. Grande Jatte'deki çinko sarısı koyulaştığı için tablo bugün amaçlanandan daha soluktur. Noktalar arasında görünen zemin de ortalamaya katılır; beyaz bir zemin koyu tenleri belirgin biçimde açarken orta tonlu bir zemin bu etkiyi büyük ölçüde azaltır.

Kendini sına

1. (Kolay) Divizyonizm nedir?
2. (Kolay) Grande Jatte'de koyulaşan pigment hangisidir?
3. (Orta) Seurat'ın noktaları beklendiği kadar parlak bir karışım verdi mi?
4. (Orta) Rood'a göre iki ışığın gözü aynı anda ve sırayla uyarması arasında ne fark vardır?
5. (Zor) Sarı ve mavi noktalar yan yana konduğunda neden yeşil değil, gri-sarımsı bir ton çıkar?
6. (Zor) Noktalar arasında görünen zeminin rengi, farklı tenlerin boyanmasını nasıl etkiler?

Cevaplar

1. Renklerin paletle karıştırılmak yerine tuvale küçük, ayrı vuruşlar ya da noktalar hâlinde konduğu ve karışımın izleyicinin gözünde gerçekleşmesinin amaçlandığı teknik («Paletten tuvale»).
2. Çinko sarısı; sarı vuruşlar okr benzeri, yeşil-sarılar zeytin yeşili, turuncular kırmızımsı kahverengi olmuştur («Koyulaşan sarı»).
3. Hayır, ışığın toplanması kadar parlak değil: noktalar gözde ortalanır ve karışım iki rengin arasında kalır. Ama paletteki karışımdan daha açık ve temizdi ve belirli bir uzaklıktan yüzeye titreşen bir parıltı kattı; çinko sarısının koyulaşması ise tabloyu bugün daha da soluk gösteriyor («Toplam değil, ortalama»; «Parıltı: yakından ve uzaktan»).
4. Aynı anda uyardıklarında parlaklıklar toplanır, 25 ile 30 55 verir; dönen disklerdeki gibi sırayla uyardıklarında ortalaması alınır ve sonuç 27,5 olur («Toplam değil, ortalama»).
5. Palette pigmentler birbirinin ışığını soğurur ve yalnız ikisinin de yansıttığı yeşil kalır; noktalarda ise iki rengin ışıkları ortalanır ve tamamlayıcıya yakın iki rengin ortalaması nötre, griye doğru kayar («Hesap: nokta, boya ve ışık»).
6. Zemin ortalamaya katılır. Beyaz zemin koyu tenleri çok açar: yüzde 80 kaplamada en koyu tende fark 30,7 birimdir. Orta tonlu bir zemin bu farkı 8,4 birime indirir ve açık teni yalnız biraz koyulaştırır («Örnek — zeminin rengi ve ten»).

Kaynaklar

• Rood, O. N., Modern Chromatics, with Applications to Art and Industry, New York, D. Appleton and Company, 1879.
• Berns, R. S. vd., «Rejuvenating the color palette of Georges Seurat's A Sunday on La Grande Jatte—1884: A simulation», Color Research & Application 31(4): 278–293, 2006.
• Art Institute of Chicago, «A Sunday on La Grande Jatte — 1884», Georges Seurat, 1884–86, koleksiyon kaydı.
• Chevreul, M.-E., De la loi du contraste simultané des couleurs, Paris, 1839.

Sonraki adım

SA-05, rengi doğayı betimleme görevinden kurtaran ressamlara geçiyor: Matisse ve Fovların rengi doğrudan duygu için kullanmasını, Kandinsky'nin renk kuramını ve Mavi Atlı grubunu anlatıyor ve yeşil bir yüz resmetmenin neden devrimci bir hareket olduğunu soruyor. Komşu renklerin birbirini nasıl değiştirdiğini, yani eşzamanlı kontrastı ise BI-14 anlatıyor: aynı gri iki karenin farklı çevrelerde neden farklı göründüğünü ve bir renge uzun süre bakınca neden tamamlayıcı renkte bir ardıl görüntü belirdiğini açıklıyor.