Mavi oda sakinleştirir, kırmızı oda sinirlendirir mi?

Kısa cevap

Kanıt karışıktır. Gerçek boyutlu odalarda yapılan bazı deneyler, güçlü ve özellikle kırmızı renklerin beyni daha uyarılmış bir duruma soktuğunu bulmuştur; ama etkiler kişiden kişiye değişir ve başka kontrollü deneyler, «rahatlatıcı mavi» ya da «enerji veren kırmızı» diye satılan renklerin ne ruh hâline ne de performansa ölçülebilir bir etkisini bulamamıştır. Bir odanın rahatlatıcı hissettirmesinde ışığın yeterli ve rahat algılanması, pencere ve kişinin kendi tercihleri, duvarın renginden daha belirleyici görünür.

İddia

İddia, pek çok boya kartelasında ve dekorasyon önerisinde karşımıza çıkar: mavi ve yeşil duvarlar insanı sakinleştirir, kırmızı ve turuncu duvarlar gerginlik, heyecan ya da öfke yaratır. Bu yüzden yatak odası maviye, spor salonu kırmızıya boyanmalıdır.

Nereden çıktı?

İddianın kökleri, renklerin sıcak ve soğuk diye ayrılmasına kadar uzanır; bu ayrımın algısal yanı DT-05'in konusudur. Bu sezgi, boya ve dekorasyon endüstrisinde ürün adlarına dönüştü. Von Castell ve arkadaşlarının 2018'de yayımladığı deneyin konusu tam da budur: araştırmacılar, piyasada bilişsel performansı ve duygu durumunu değiştirdiği ileri sürülen renkleri seçtiler. Rahatlatıcı etki yaptığı söylenen bir «Cool Down Pink», uyarılma yoluyla performansı artırdığı ileri sürülen bir «Energy Red» ve dikkati güçlendirdiği söylenen bir «Relaxing Blue».

Renklerin davranışı değiştirdiği fikrinin bir başka ünlü örneği, RH-06'da anlattığımız ve hücre duvarlarına kadar taşınan Baker-Miller pembesidir.

Kanıt ne diyor?

Kanıtın iki yüzü vardır ve bu dersin hükmünü belirleyen de bu ikiliktir.

Bir yanda etki bulan çalışmalar vardır. Küller ve arkadaşları, renkli oda iç mekânlarının etkilerini gerçek boyutlu, boyanmış ya da renkli malzemelerle döşenmiş odalarda sınayan ilk çalışmalardan üçünü bir arada anlatır. Bir deneyde renkli bir oda ile gri bir oda, ötekilerde kırmızı ile mavi bir oda karşılaştırılmıştır. Sonuçlara göre güçlü, özellikle kırmızı renkler ve desenler beyni daha uyarılmış bir duruma sokmuş, bazen kalp atışında beklenmedik bir yavaşlamaya bile yol açmıştır. Ama etki herkese eşit değildir: içe dönük kişiler ve zaten olumsuz bir ruh hâlinde olanlar daha çok etkilenmiştir.

Öbür yanda etki bulamayan çalışmalar vardır. Von Castell ve arkadaşlarının deneyinde 170 lise öğrencisi, yukarıdaki pembe, kırmızı ve mavinin ya da kontrol için beyazın içinde beş bilişsel görevi yerine getirdi; duygu durumları deneyin başında ve sonunda ölçüldü. Renkler ne bilişsel performansta ne de duygu durumunda öngörülen etkileri yarattı.

Bir üçüncü çalışma, sonuçların neden bu kadar dağınık olduğuna ipucu verir. Kwallek ve arkadaşlarının 675 kişiyle yaptığı ofis deneyinde, beyaz ofiste mavi ve kırmızı ofislerden daha fazla okuma düzeltme hatası yapılmış; ama ruh hâli sonuçları cinsiyete göre ayrışmıştır: kadınlar düşük doygunluklu renklerde, erkekler ise yüksek doygunluklu renklerde daha fazla olumsuz ruh hâli bildirmiştir. Katılımcıların en az çalışmak istedikleri ofisler turuncu ve mor, en çok tercih ettikleri ise bej ve beyaz olmuştur.

Işığın ise daha tutarlı bir etkisi görünür. Küller ve arkadaşlarının dört ülkede, gerçek iş yerlerinde 988 kişiyle yaptığı bir başka çalışmada, çalışanların ruh hâli aydınlatma çok karanlık algılandığında en düşük, «tam yerinde» algılandığında en yüksek düzeydeydi ve aydınlatma fazla parlak algılandığında yeniden düştü. Ölçülen aydınlık düzeyinin kendisinin ise anlamlı bir etkisi görülmedi; ruh hâli ile en yakın pencereye olan uzaklık arasında da bir ilişki bulundu.

Hüküm — Belirsiz

Güçlü renklerin, özellikle kırmızının, bazı koşullarda ve bazı kişilerde uyarılmayı artırabildiğine dair bulgular vardır; ama bu etkiler kişiden kişiye değişir, cinsiyete ve ruh hâline bağlıdır ve kontrollü bir deneyde ticari «rahatlatıcı» ve «enerji veren» renkler hiçbir öngörülen etkiyi göstermemiştir. «Mavi oda sakinleştirir, kırmızı oda sinirlendirir» diye genel bir kural kurmaya yetecek tutarlı bir kanıt yoktur; ama rengin hiçbir etkisi olmadığını söylemeye de yetmez. Bugünkü kanıtla verilebilecek hüküm belirsizdir. Işığın algılanması ve kişisel tercih ise daha güçlü etkenler olarak öne çıkar.

Örnek — küçük bir yatak odası

Birisi, uykusunun iyileşeceği umuduyla yatak odasını koyu bir maviye boyamayı düşünüyor. Bu dersin kanıtı ona kesin bir cevap vermez, ama soruları yeniden sıralar. Odanın ışığı akşamları rahatsız edici biçimde parlak ya da loş mu? Pencere nerede ve ne kadar ışık alıyor? Kişi mavi bir odada kendini gerçekten iyi hissediyor mu, yoksa bir rehberde okuduğu için mi maviyi seçiyor?

Rengin bir etkisi daha vardır ve çoğu zaman gözden kaçar: duvarlar ışığı yansıtır ve yansıyan ışık, odadaki her şeyin, insanların yüzlerinin de, rengini biraz değiştirir. Küçük bir odada doygun bir duvar rengi, yüzlere o rengin hafif bir tonunu düşürür. Bu, açık bir tende de koyu bir tende de görülür, ama farklı biçimlerde: açık tende renk tonu daha belirgin bir kayma gibi, koyu tende ise ten tonunun biraz donuklaşması gibi algılanabilir. Aynada ya da bir görüntülü görüşmede kendini nasıl gördüğü, bir odada rahat hissetmenin küçük ama gerçek bir parçasıdır. Bu yüzden duvar rengi seçilirken bir boya örneği yalnız duvara değil, odanın ışığında, odayı kullanacak kişilerin yüzleriyle birlikte denenmelidir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Mavi odanın sakinleştirdiği, kırmızı odanın sinirlendirdiği iddiası, renklerin sıcak ve soğuk sezgisinden ve boya endüstrisinin ürün adlarından beslenir.
2. Kanıt karışıktır: tam ölçekli oda deneylerinde güçlü kırmızılar bazı kişilerde uyarılmayı artırmış, ama etki bireysel farklara bağlı çıkmış; ticari «rahatlatıcı» ve «enerji veren» renkler kontrollü bir deneyde hiçbir öngörülen etkiyi göstermemiştir. Hüküm belirsizdir.
3. Işığın yeterli ve rahat algılanması, pencere ve kişisel tercih daha güçlü etkenlerdir; duvar rengi ayrıca yüzlere yansıyan ışığı da değiştirir ve bu, farklı tenlerde farklı biçimlerde görülür.

Kendini sına

1. (Kolay) Von Castell ve arkadaşlarının deneyinde hangi ticari renkler sınandı?
2. (Kolay) Küller ve arkadaşlarının oda deneylerinde kimler renklerden daha çok etkilendi?
3. (Orta) Bir odanın rahatlatıcı hissettirmesinde renkten daha etkili ne olabilir?
4. (Orta) Bu mitin hükmü neden «Yanlış» değil «Belirsiz»dir?
5. (Zor) Kwallek ve arkadaşlarının ofis deneyi, renk etkisi çalışmalarının sonuçlarının neden dağınık olduğu hakkında ne gösterir?
6. (Zor) Duvar renginin yüzlere yansıyan ışık üzerindeki etkisi neden bir oda rengi seçiminde hesaba katılmalıdır?

Cevaplar

1. «Cool Down Pink», «Energy Red» ve «Relaxing Blue»; kontrol olarak beyaz («Nereden çıktı?», «Kanıt ne diyor?»).
2. İçe dönük kişiler ve zaten olumsuz bir ruh hâlinde olanlar («Kanıt ne diyor?»).
3. Işığın yeterli ve rahat algılanması: Küller ve arkadaşlarının iş yerleri çalışmasında ruh hâli, aydınlatma çok karanlık ya da çok parlak algılandığında düşmüş, «tam yerinde» algılandığında en yüksek olmuştur. Pencereye uzaklık ve kişinin kendi renk tercihi de önemli etkenlerdir («Kanıt ne diyor?»).
4. Bazı tam ölçekli oda deneyleri güçlü kırmızıların bazı kişilerde uyarılmayı artırdığını bulmuştur, yani rengin hiçbir etkisi olmadığı söylenemez; ama etkiler bireysel farklara bağlıdır ve başka kontrollü deneylerde öngörülen etkiler görülmemiştir. Genel bir kural kurmaya yetecek tutarlı kanıt yoktur («Hüküm — Belirsiz»).
5. Aynı renk farklı kişilerde farklı tepkiler doğurmuştur: kadınlar düşük doygunluklu, erkekler yüksek doygunluklu renklerde daha çok olumsuz ruh hâli bildirmiş; performans sonucu da ruh hâli sonucuyla aynı yönde değildir. Bireysel farklar, ortalama bir etkiyi gizleyebilir ya da ters çevirebilir («Kanıt ne diyor?»).
6. Duvarlar ışığı yansıtır; küçük bir odada doygun bir duvar rengi, yüzlere o rengin tonunu düşürür ve bu açık ve koyu tenlerde farklı biçimlerde görülür. Kişinin aynada ya da bir görüntülü görüşmede kendini nasıl gördüğü, odada rahat hissetmesinin bir parçasıdır; bu yüzden boya örneği odanın ışığında, kullanıcıların yüzleriyle birlikte denenmelidir («Örnek — küçük bir yatak odası»).

Kaynaklar

• Küller, Mikellides ve Janssens, «Color, arousal, and performance—A comparison of three experiments», Color Research & Application, 34(2), 2009, s. 141–152.
• von Castell, Stelzmann, Oberfeld, Welsch ve Hecht, «Cognitive performance and emotion are indifferent to ambient color», Color Research & Application, 43(1), 2018, s. 65–74.
• Kwallek, Lewis, Lin-Hsiao ve Woodson, «Effects of nine monochromatic office interior colors on clerical tasks and worker mood», Color Research & Application, 21(6), 1996, s. 448–458.
• Küller, Ballal, Laike, Mikellides ve Tonello, «The impact of light and colour on psychological mood: a cross-cultural study of indoor work environments», Ergonomics, 49(14), 2006, s. 1496–1507.

Sonraki adım

RM-04 renk ile beden arasındaki bir başka yaygın inanca bakıyor: fast food zincirlerinin logolarındaki kırmızı ve sarının iştahı gerçekten artırıp artırmadığını, bu inancın kanıtının neden zayıf kaldığını ve bir rengin gözü yakalaması ile acıktırması arasındaki farkı soruyor. MI-04 ise bu dersin sorusunu kurumlara taşıyor: hastanelerde, okullarda ve ofislerde renk kararlarının kanıtın gücünü gözeterek nasıl verilebileceğini, ameliyathanelerdeki yeşil ve mavi önlüklerin gerçek gerekçesini ve verimlilik iddialarının sınırlarını tartışıyor.