Boğalar kırmızıya mı saldırır?

Kısa cevap

Hayır. Sığırların gözünde yalnız iki tür renk algılayıcısı vardır; kırmızıyı bizim gördüğümüz gibi parlak, çarpıcı bir renk olarak ayırt edemez; boğayı saldırıya geçiren şey pelerinin rengi değil, hareketidir. Pelerinin kırmızı olması bir gösteri geleneğidir, boğanın algısıyla ilgili bir zorunluluk değil.

İddia

İddia çok tanıdık: kırmızı bir bez, bir boğayı çıldırtır. İngilizcede "boğaya kırmızı bez göstermek" deyimi birini kasten kızdırmak anlamında kullanılır; birçok dilde benzer sözler vardır. Bu inanç yalnızca bir deyim olarak kalmaz, gündelik bir "bilgi" gibi dolaşır: kırmızı giyen biri kırsalda bir sığır sürüsünün yanından geçerken tedirgin olur, çocuklara boğaların kırmızıdan nefret ettiği anlatılır.

İddianın arkasında örtük bir kabul var: boğa kırmızıyı bizim gördüğümüz gibi görür ve bu renk onda özel bir öfke uyandırır. Bu iki kabulü ayrı ayrı sınamak gerekir: boğa kırmızıyı nasıl görür, ve saldırıyı gerçekten tetikleyen nedir?

Nereden çıktı?

İnancın en görünür kaynağı İspanyol usulü boğa güreşidir. Gösterinin son bölümünde matador, bir sopaya asılı küçük kırmızı bir bez kullanır; bu beze muleta denir. Seyirci boğanın bu kırmızı beze tekrar tekrar saldırdığını görür ve iki şeyi birbirine bağlar: kırmızı ve öfke. Gösterinin görsel dili bu bağı güçlendirir; kırmızı kumaş, kum rengi arena zemininde keskin biçimde öne çıkar.

Muletanın neden kırmızı olduğuna dair en sık anlatılan açıklama, rengin boğanın kanını gizlemesi ve arena zemininde iyi bir açık-koyu karşıtlığı kurmasıdır. Bu açıklama geleneğin kendisine dair yaygın bir yorumdur; ama hangisi olursa olsun, seçimin boğa için değil seyirci için yapıldığı açıktır. Asıl ipucu gösterinin öbür bölümündedir: daha önceki bölümlerde kullanılan büyük pelerin, capote, bir yüzü macenta, öbür yüzü sarı ya da mavi olan bir kumaştır ve boğa ona da aynı hırsla saldırır.

Kanıt ne diyor?

Kanıtın ilk parçası gözden gelir. Bir ineğin ya da boğanın gözü renk için yalnız iki tür koniye dayanır: biri mavi-mor bölgeye, öbürü sarı-yeşil bölgeye en duyarlıdır. Köpeklerde olduğu gibi, bu düzen kırmızı ile yeşil arasındaki farkı büyük ölçüde siler. Bir boğa için kırmızı bir muleta, yeşil ya da kahverengi bir kumaştan renk bakımından kolayca ayrılmaz; en fazla açıklık ve karşıtlık farkıyla öne çıkar. İki renkli görmenin genel mantığı KE-06'da, koni hücrelerinin kendisi BI-09'da anlatılır.

Kanıtın ikinci parçası davranıştan gelir. 2007'de bir bilim eğlencesi programı, boğaların neye saldırdığını birkaç düzenekle sınadı. Arenaya kırmızı, beyaz ve mavi bayrak sallayan üç manken kondu; boğa önce beyaza, sonra maviye, en son kırmızıya saldırdı. Başka bir denemede tepeden tırnağa kırmızı giymiş biri kıpırdamadan dururken iki kişi arenada koşturdu; boğa yalnız hareket edenlere yöneldi, kırmızı giyen kişiyi görmezden geldi.

Bu deney kontrollü bir bilimsel çalışma değildir; birkaç hayvanla, bir televizyon programı için yapıldı. Ama gözle ilgili fizyolojik bulgularla ve boğa güreşindeki çok renkli pelerin gözlemiyle aynı yönü gösterir. Üç bağımsız kanıt aynı sonuca işaret ettiğinde hüküm güçlenir.

Hüküm — Yanlış

Boğalar kırmızıya saldırmaz; önlerinde hızla hareket eden ve onları kışkırtan şeye saldırırlar. Kırmızı pelerin, boğanın değil seyircinin gözü için seçilmiş bir gelenek rengidir. İddianın doğru kalan tek parçası, boğa güreşinde gerçekten kırmızı bir bez kullanıldığı ve boğanın ona saldırdığıdır; yanlış olan, bu ikisi arasında kurulan neden-sonuç bağıdır.

Örnek — kırmızı ceketle mera yürüyüşü

Kırsal bir yürüyüş yolunda sığırların otladığı bir meradan geçtiğinizi düşünün. Kırmızı bir ceket giymişsiniz ve bu dersi okumadan önce tedirgin olurdunuz. Oysa hayvanlar için ceketinizin rengi değil, davranışınız önemlidir: ani koşmak, bağırmak, bir buzağıyla annesinin arasına girmek. Sığır yetiştiricilerinin önerdiği şey de rengi değiştirmek değil, sakin ve öngörülebilir hareket etmektir. Aynı şey insanın kendisi için de geçerlidir: boğa, hareketsiz duran birinin ne kıyafetine ne de ten rengine bakar; hareketi izler.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Sığırların gözünde yalnız iki tür koni vardır; kırmızı onlar için yeşilden ve kahverengiden kolayca ayrılmaz.
2. Boğa güreşinde boğa macenta-sarı pelerine de aynı hırsla saldırır; bir televizyon deneyinde hareketsiz duran kırmızı giyimli kişiyi görmezden geldi.
3. Saldırıyı tetikleyen hareket ve kışkırtmadır; muletanın kırmızısı seyirci için seçilmiş bir gelenektir.

Kendini sına

1. (Kolay) Bir boğanın gözünde renk için kaç tür koni bulunur?
2. (Kolay) Boğa güreşinin son bölümünde kullanılan kırmızı beze ne ad verilir?
3. (Orta) Boğa pelerinin hangi özelliğine tepki verir?
4. (Orta) Büyük pelerinin (capote) renkleri iddiayı nasıl zayıflatır?
5. (Zor) Televizyon deneyinin sonuçları tek başına neden güçlü bir kanıt değildir ve yine de hükme nasıl katkı sağlar?
6. (Zor) "Boğa renkleri hiç görmez" diyen birine ne cevap verirsiniz; doğru ifade nasıl kurulur?

Cevaplar

1. İki; tepe duyarlılıkları yaklaşık 444–455 nm ile 552–555 nm aralığındadır («Kanıt ne diyor?»).
2. Muleta («Nereden çıktı?»).
3. Hareketine; boğa hızla sallanan ve onu kışkırtan kumaşa saldırır, rengine değil («Hüküm — Yanlış»).
4. Capote macenta ve sarı ya da mavidir, kırmızı değildir; boğa ona da aynı hırsla saldırır, bu da rengin belirleyici olmadığını gösterir («Nereden çıktı?»).
5. Birkaç hayvanla, kontrollü bir çalışma düzeninde değil bir program için yapıldı. Ama gözün fizyolojisine dair ölçümlerle ve boğa güreşindeki çok renkli pelerin gözlemiyle aynı yönü gösterdiği için bağımsız kanıtları destekler («Kanıt ne diyor?»).
6. Sığırlar renk görür; yalnız iki koni tipleri olduğu için kırmızı ile yeşili iyi ayıramazlar. Doğrusu: "Sığırlar iki renkli görür ve kırmızıyı öne çıkan bir renk olarak algılamaz" («Sık yapılan yanlış»).

Kaynaklar

• Jacobs, G. H., Deegan, J. F. ve Neitz, J., «Photopigment basis for dichromatic color vision in cows, goats, and sheep», Visual Neuroscience 15: 581–584, 1998.
• MythBusters, «Red Rag to a Bull», 5. sezon, Discovery Channel, 2007.
• Live Science, «Why Do Bulls Charge When They See Red?».
• Snopes, «Does the Color Red Trigger Bulls to Attack?».

Sonraki adım

BI-09 bu mitin fizyolojisini açıyor: insan gözündeki S, M ve L konilerinin duyarlılık eğrilerini, gece görüşünü ve Purkinje etkisini anlatarak iki koninin üçten neyi eksik bıraktığını gösteriyor. KE-06 ise aynı soruyu başka hayvanlara taşıyor: köpeklerin iki koni tipini, arıların morötesi görüşünü ve kuşların dört konisini karşılaştırıyor.