Turkuaz: Bir taşın adını taşıyan renk: Anadolu'dan dünyaya

Kısa cevap

Turkuaz, mavi ile yeşil arasında duran ve adını bir taştan alan bir renktir: rengi donuk yeşilden gök mavisine uzanan, bakır ve alüminyum içeren gözenekli bir fosfat minerali. Avrupa dillerindeki adı Fransızcada «Türk taşı» anlamına gelir, çünkü taş Avrupa'ya Türklerin yaşadığı ya da yönettiği topraklardan ulaştı. Anadolu'da ise aynı renk, Selçuklu yapılarının sırlı tuğlalarında ve çinilerinde bakır oksitle üretilen bir sır olarak mimarinin rengi oldu.

Bilim — taşın ve sırın mavi-yeşili

Turkuaz önce bir taştır. Kimyasal olarak bakır ve alüminyum içeren, suyu bağlı bir fosfat mineralidir ve rengi büyük ölçüde bakırdan gelir. MA-03, geçiş metallerinin rengini ligand alanı etkisiyle açıklamış ve turkuazı bu grubun örnekleri arasında saymıştı. GIA'ya göre taşın rengi donuk yeşillerden çimen yeşiline ve parlak, orta tonlu bir gök mavisine kadar uzanır; en değerli sayılan kızılgerdan yumurtası mavisi ya da gök mavisi, geleneksel olarak İran'daki Nişabur bölgesiyle ilişkilendirilir ve «İran mavisi» diye pazarlanır.

Anadolu'nun turkuazı ise çoğu zaman taş değil, bir sırdır. Seramik ustaları aynı mavi-yeşili, sırın içine bakır oksit katarak elde eder. Kifayet Özkul'un Selçuklu yapılarındaki turkuaz üzerine çalışması, sırdaki bu rengin tonunu birkaç etkenin birlikte belirlediğini, Atalay ve Güler'e dayanarak aktarır: sırdaki alkali ile kurşun oksidin oranı, bakır oksidin miktarı, başka oksitlerin payı, fırının içindeki hava ve altındaki yüzeyin beyazlığı. Aynı çalışmaya göre yeşile çalan turkuazda kurşun oksidin, açık maviye çalan turkuazda alkalinin oranı daha yüksektir; turkuaz taşı ise gözenekli olduğu için suyunu kaybettikçe yeşile döner ve temas ettiği sıvıları emerek rengini değiştirebilir.

Bu rengin bir ten önündeki davranışı, RH-10'daki beyazdan çok farklıdır. Beyaz, tenlerden açıklıkla ayrılıyordu. Turkuaz ise tondan ayrılır. CSS'teki turkuaz, yani 40E0D0, en açık ten F1C7A9 ile neredeyse aynı açıklıktadır; aradaki fark yalnız 1,9 birimdir. Buna rağmen iki renk arasındaki CIEDE2000 farkı 36,9 birimdir, çünkü ton açıları birbirinden 122 derece uzaktadır. Dört ten örneğinin hepsi turuncuya yakın bir ton açısında durduğu için turkuaz her birinden 122 ile 133 derece arası uzaklıktadır. Açıklık farkı ise tenden tene büyür: C68863'te 19, 8D5524'te 40, 4A2C1D'de ise 60 birimdir. CIEDE2000 farkı buna bağlı olarak 36,9'dan 45,7'ye, 54,9'a ve 70,7'ye çıkar. En açık tende turkuazı tenden ayıran neredeyse yalnızca tondur; koyu tenlerde ton farkına bir de açıklık farkı eklenir.

DT-11'in ton kontrastı burada ölçülebilir bir hâl alır. Turkuaz bir kolye, bir çini pano ya da bir fon, farklı açıklıktaki tenlerin hepsinden aynı yoldan, tonla ayrılır.

Tarih — Türk taşının yolu

Turkuaz, insanlığın en eski değerli taşlarından biridir. Özkul'un aktardığına göre en kaliteli turkuaz İran'da Nişabur ve Damgan'da çıkarılır; Sina Yarımadası da taşın çıkarıldığı yerler arasındadır. Bugünkü İran ve Orta Asya'dan batıya giden ticaret yolları, taşı Anadolu'ya ve Akdeniz'e taşıdı.

Taşın Avrupa'daki adı bu yolun bir izidir; Schorsch'un da belirttiği gibi adın Avrupa dillerinin çoğunda akrabaları vardır. Kelime Fransızcada «Türk» anlamına gelen «turqueise» sıfatından, «pierre turqueise» yani «Türk taşı» ifadesinden gelir. Adın kaynağı, taşın Avrupa'ya ilk olarak Türkistan'dan ya da Osmanlı topraklarından geçerek gelmesidir. TK-13, bu adın Avrupa dillerine nasıl yayıldığını ve Türkçede turkuaz ile firuzenin nasıl yan yana yaşadığını ayrıntılı anlatır.

Böylece bir taşın adı yüzyıllar içinde bir rengin adına dönüştü. Rengi tarif etmek için önce taşı göstermek gerekiyordu; sonunda taşın adı, taşa bakmadan da anlaşılan bir renk sözcüğü oldu.

Kültür — Selçuklu'nun firuzesi

Anadolu'da bu rengin bir de kendi adı vardır: firuze. Özkul'a göre yeşile yakın olan turkuaza firuze de denir ve Selçuklu çinilerinde turkuaz kimi yerde maviye, kimi yerde yeşile yakın tonlarda kullanılmıştır. Anadolu Selçuklu çini, seramik ve cam uygulamalarında bu renk, mor, kobalt mavisi, siyah ve toprak rengiyle birlikte paletin vazgeçilmez parçasıydı. TK-13 firuze adının kökenini ayrıca ele alıyor.

Özkul, Sivas Gök Medrese'nin minaresini sırsız ve sırlı tuğlanın bir arada kullanıldığı bir örnek olarak gösterir. Bu yapılarda turkuaz, taşın değerini duvarın boyutuna taşıdı. Bir mücevherde avuç içine sığan renk, bir minarenin gövdesine ya da bir kubbenin içine yayıldı. TK-10, bu turkuazın Osmanlı döneminde İznik çinisinin paletine nasıl girdiğini ve oradan kabarık kırmızıya uzanan yolu anlatır.

Bugün — ekrandaki ve vitrindeki turkuaz

Bugün turkuaz, adını taşıyan taştan bağımsız olarak ekranlarda da bir addır. Web sayfalarının renklerini tanımlayan CSS'te «turquoise» adlı renk 40E0D0 değerine karşılık gelir; aynı listede koyu, orta ve soluk turkuaz da yer alır. Taşın adı böylece bir makinenin okuyabileceği bir renk koduna dönüştü.

Ekrandaki bu parlak turkuaz her zaman kâğıda aynı canlılıkla geçmez. EK-08, turkuaz bir arka planın dört mürekkepli baskıda ekrandakinden belirgin biçimde donuk çıktığını, çünkü rengin baskı gamının dışında kaldığını gösterdi. GT-10'daki kurgusal çay markası da kimliğini bir çini turkuazı üzerine kurmuştu ve aynı turkuazın tabelada, kutuda ve önlükte üç farklı renge dönüşmemesi için rehbere birden fazla satır eklemek zorunda kaldı.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Turkuaz, rengi yeşilden gök mavisine uzanan, bakırlı ve gözenekli bir fosfat mineralinin rengidir; Anadolu çinisinde aynı renk bakır oksitli sırla üretilir ve tonu sırın bileşimine ve fırın havasına göre değişir.
2. Sina'da yerel turkuaz madenciliğinin belki en eski izi yaklaşık MÖ 5000'e uzanır; en kaliteli taşlar İran'da Nişabur'dan gelir. Avrupa dillerindeki adı Fransızca «Türk taşı» ifadesinden gelir; isim olarak bir renk adı 1853'e tarihlenir.
3. Selçuklu yapılarında firuze, sırlı tuğlada ve çinide paletin temel rengiydi; bugün CSS'te 40E0D0 olan turkuaz, tenlerden açıklıkla değil tonla ayrılır.

Kendini sına

1. (Kolay) Turkuaz taşının kimyasal yapısı nedir ve taş zamanla neden yeşile dönebilir?
2. (Kolay) Avrupa dillerindeki «turkuaz» adı hangi ifadeden gelir?
3. (Orta) Bu rengi bugün çevrende ilk nerede fark edeceksin ve artık neyi farklı göreceksin?
4. (Orta) Özkul'a göre bir çini sırındaki turkuazın tonunu hangi etkenler belirler?
5. (Zor) CSS'teki turkuaz en açık tenle neredeyse aynı açıklıkta olduğu hâlde bu iki renk neden birbirinden belirgin biçimde ayrılır?
6. (Zor) «Türk taşı» adı taşın nerede çıkarıldığını değil neyi anlatır; Anadolu'nun asıl turkuazı neden bir taş değildir?

Cevaplar

1. Bakır ve alüminyum içeren, suyu bağlı bir fosfat mineralidir; Özkul'a göre gözenekli olduğu için suyunu kaybettikçe yeşile döner ve temas ettiği sıvıları emerek rengini değiştirebilir («Bilim — taşın ve sırın mavi-yeşili»).
2. Fransızca «Türk» anlamındaki «turqueise» sıfatından, «pierre turqueise» yani «Türk taşı» ifadesinden («Tarih — Türk taşının yolu»).
3. Cevap sana ait; bu dersin gözüyle bakınca örneğin şöyle olabilir: bir cami çinisinde, bir kolyede ya da bir ekrandaki simgede turkuazı fark ettiğinde, onun bir taştan mı yoksa bakırlı bir sırdan mı geldiğini, adının bir ticaret yolundan kaldığını ve bir tenin önünde açıklıkla değil tonla ayrıldığını görebilirsin («Bugün — ekrandaki ve vitrindeki turkuaz»).
4. Sırdaki alkali ile kurşun oksidin oranı, bakır oksidin miktarı, başka oksitlerin payı, fırının içindeki hava ve altındaki yüzeyin beyazlığı; yeşile çalan tonda kurşun, açık maviye çalanda alkali fazladır («Bilim — taşın ve sırın mavi-yeşili»).
5. Çünkü aralarındaki fark açıklıkta değil tondadır: ton açıları birbirinden 122 derece uzaktır ve CIEDE2000 farkı 36,9 birime ulaşır; bu bir ton ayrımıdır («Bilim — taşın ve sırın mavi-yeşili»).
6. Taşın Avrupa'ya ulaştığı yolu, Türklerin yaşadığı ya da yönettiği toprakları anlatır; Anadolu'nun turkuazı ise çoğunlukla bakır oksitle üretilen bir çini sırıdır («Kültür — Selçuklu'nun firuzesi»).

Kaynaklar

• Harper, D., «turquoise», Online Etymology Dictionary, etymonline.com.
• Gemological Institute of America, «Turquoise Description», gia.edu.
• Özkul, K., «Anadolu Selçuklu Dönemi Mimari Yapılarında Turkuaz», Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi (IJHE), 6(13), 291–318, 2020.
• Schorsch, D., «Turquoise in Ancient Egypt», Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art, 2000–.
• W3C, «CSS Color Module Level 4», Aday Öneri Taslağı.
• Pantone, «Pantone Unveils Color of the Year for 2010: PANTONE 15-5519 Turquoise», basın bülteni.

Sonraki adım

TK-13, bu dersin Tarih perdesinde yalnız başlığıyla andığı soruyu açar: turkuazın Avrupa dillerine hangi yolla girdiğini, lacivertin lapis lazuliyle bağını ve Farsça ile Arapça kökenli renk adlarını gösterir. TK-10 ise Kültür perdesindeki Selçuklu turkuazını Osmanlı'ya taşır ve İznik çinisinin paletinin mavi-beyazdan turkuaza, yeşile ve kabarık kırmızıya nasıl genişlediğini anlatır. RH-12'de ise bir taşın değil bir metalin rengine geçiliyor: altının bir renk mi, bir değer mi olduğu sorusu dört perdede ele alınıyor.