Kahverengi: En az sevilen renk neden en çok kullanılanlardan biri?

Kısa cevap

Anketlerde insanlara en sevdikleri rengi sorduğunuzda kahverengi çoğu ülkede listenin en altına düşer ve bir hükümet, sigara paketlerini olabildiğince çekicilikten uzaklaştırmak için tam da donuk bir koyu kahverengiyi seçmiştir. Aynı renk ise ahşapta, derinin tonunda, kahvede, kâğıtta ve insanın kendi teninde, gözünde ve saçında, gündelik hayatın her yerindedir; "en az sevilen" ile "en çok kullanılan" arasındaki çelişki, bir rengin kendisinden değil, onu hangi nesnede gördüğümüzden gelir. Bazı araştırmacılar kahverenginin sevilmemesini dışkı ve çürük yiyecekle ilişkisine bağlar; ama anket sonuçları ülkeden ülkeye değişir ve "en sevilen" sorusunun sonucu, bir rengin gerçekten sevilmediğini göstermez.

Bilim — kahverengi neden tayfta yok?

Kahverengi, gökkuşağında aradığınızda bulamayacağınız bir renktir. DT-02'nin anlattığı üzere tek bir dalga boyuyla üretilemez: kahverengi, çevresine göre koyu kalan turuncu ya da kırmızımsı bir yüzeyin rengidir. Aynı ışığı karanlık bir odada tek başına gösterirseniz turuncu görürsünüz; etrafına daha parlak bir çerçeve koyduğunuzda aynı ışık kahverengiye döner. DT-07'de bir renge siyah eklendikçe onun ailesinin nasıl değiştiğini ve sarı ile turuncunun koyulaşınca neden artık kendi adlarıyla anılmadığını ele aldık; kahverengi bu dönüşümün en tanıdık sonucudur. Ton açısıyla ölçüldüğünde kahverengi ile turuncu aynı yerde durur; RH-07 bu yakınlığı sayılarla gösterdi.

İnsan bedeni kahverengiyi kendi pigmentiyle üretir. Tenin, saçın ve gözün koyuluğunu büyük ölçüde aynı maddenin miktarı belirler.

Bu, kahverengiyi insan görünüşünün en yaygın renklerinden biri yapar. Serinin dört ten örneğinin hepsinde, en açığından en koyusuna, bu pigmentin etkisi görülür; koyulaştıkça tenler, gözümüzün kahverengi dediği bölgeye yaklaşır. Dersin son perdesinin de vurgulayacağı üzere, bir rengin "sevilmemesi" ile insanların o renkte olan bedenleri arasında hiçbir bağ yoktur; bu ikisini karıştırmamak, kahverengi hakkında konuşurken ilk dikkat edilmesi gereken şeydir.

Tarih — adı nereden geldi?

İngilizcedeki "brown" çok eski bir sözcüktür. Online Etymology Dictionary, Eski İngilizcedeki "brun" sözcüğünün önce "karanlık, loş" anlamına geldiğini ve belirli bir renk anlamını 13. yüzyıldan itibaren kazandığını yazar; sözcüğün Eski İngilizcede "parlaklık, parıltı" anlamı da vardı ve bu anlam bugün yalnızca cilalamak anlamındaki "burnish" sözcüğünde yaşar. Germen dillerinden Latince ve Roman dillerine de geçti: İtalyanca ve İspanyolcada "bruno", Fransızcada "brun".

Sözcüğün "karanlık" anlamı, rengin duygusal çağrışımlarında da iz bırakmış olabilir. Aynı sözlüğe göre İngilizcede "brown study", yani dalıp gitmiş, düşünceye gömülmüş bir zihin hâli, 1530'lardan beri kayıtlıdır ve Oxford İngilizce Sözlüğü bu deyimdeki kahverengi fikrini "kasvetli" diye yorumlar. Renk, dilde daha o zamandan bir ruh hâline bağlanmıştı.

Türkçede ise ad, RH-07'deki turuncu gibi, bir nesneden gelir. Türk Dil Kurumu sözlüğünde "kahverengi" "kavrulmuş kahvenin rengi" diye tanımlanır; "kahve" sözcüğü ise sözlüğe göre Arapçadan gelmiştir. Renk, gündelik hayatta çok sık görülen bir içeceğin adını taşır.

Kahverenginin bir başka eski izi kâğıttadır. İngilizcede "brown-paper", yani ağartılmamış, kaba ve sağlam bir ambalaj kâğıdı, aynı etimoloji sözlüğünde 1650'lerden beri kayıtlı görünür. Kahverengi, burada bir tercih değil bir eksikliktir: kâğıdı ağartmamanın, işlemden geçirmemenin rengidir. Aynı mantık, boyanmamış ahşapta ve tabaklanmış deride de geçerlidir; kahverengi çoğu zaman bir maddenin doğal hâlinin rengidir. İlk ressamların hangi boyaları kullandığı, bu toprak renklerinin resmin başlangıcındaki yeri TK-01'in konusudur.

Kültür — gerçekten en az sevilen renk mi?

Kahverenginin "en az sevilen renk" olduğu iddiası, çoğunlukla kamuoyu anketlerine dayanır.

Kahverenginin kötü şöhretini pekiştiren ikinci hikâye, bir hükümet kararıdır. Avustralya, sigara paketlerinin çekiciliğini en aza indirecek bir tasarım aradı.

PS-03'te Palmer ve Schloss'un ekolojik değerlik kuramını gördük: bir rengi sevmemiz, o rengi taşıyan nesnelere karşı ortalama duygusal tepkimizden gelir. Kuram, her renk için bu tepkilerin ağırlıklı ortalamasını, yani bir nesne değerliği hesaplar ve rengin sevilme puanını bu değerle karşılaştırır. Kuramın verilerinde kahverengiler, dışkı ve çürük yiyecek gibi sevilmeyen nesnelerle ilişkilendirildikleri için düşük puan alır. Sigara paketi için seçilen donuk, yeşile çalan koyu kahverengi de bu çağrışımlardan yararlanan bir tasarım kararıdır.

Bugün — en az sevilen, en çok görülen

Kahverenginin gündelik hayattaki yeri, anket sonuçlarıyla çelişiyor gibi görünür. Bir odaya baktığınızda ahşap mobilyanın, parkenin, deri koltuğun, kitap sırtlarının, bir fincan kahvenin kahverengisini görürsünüz. Market raflarında kahverengi, kraft kâğıttan ambalajlarda ve "doğal", "işlenmemiş" izlenimi vermek isteyen ürünlerde sıkça kullanılır. Kahverengi, sevdiğimiz bir renk olarak seçilmez; ama sevdiğimiz pek çok şeyin rengidir.

Bu kullanımın arkasında da bir çağrışım vardır, bir özellik değil. Kahverengi bir ambalaj ürünün doğal olduğunu kanıtlamaz; yalnızca ağartılmamış kâğıdın, işlenmemiş ahşabın ve toprağın rengini hatırlatarak bu izlenimi uyandırır. Aynı renk bir bağlamda sıcaklık ve sadelik, başka bir bağlamda kir ve çürüme çağrıştırabilir; hangisinin öne çıkacağını, rengin taşındığı nesne ve yanındaki renkler belirler.

Karşı görüş

"Kahverengi en az sevilen renktir" cümlesi, en az üç açıdan fazla güçlüdür. Birincisi, YouGov anketi en sevilen rengi sorar; bir rengi birinci sıraya koymamak, onu sevmemek anlamına gelmez. Kahverengiyi en sevdiği renk olarak seçmeyen biri, ahşap bir masayı ya da bir kahve fincanını pekâlâ sevebilir. İkincisi, sonuç evrensel değildir: aynı ankette Endonezya'da kahverengi yüzde 12 ile ikinci sıradadır. Üçüncüsü, sigara paketi için seçilen Pantone 448C bütün kahverengileri temsil etmez; donuk ve yeşile çalan belirli bir tondur ve belirli bir amaç için, sigara içicilerin tepkileri ölçülerek seçilmiştir. Palmer ve Schloss'un kuramı da aynı yöne işaret eder: bir rengin sevilip sevilmemesi, rengin kendisinden çok onu hangi nesnede gördüğümüze bağlıdır. Bu yüzden kahverenginin kötü şöhreti, bir renk hakkındaki bir gerçekten çok, belirli bir soru biçiminin, belirli nesne çağrışımlarının ve belirli bir tasarım kararının birleşimidir.

Aynı dikkat insanlar söz konusu olduğunda iki kat önemlidir. Tenler, gözler ve saçlar da kahverengidir; ama bir rengin anketlerdeki yeri, o renkteki insanlar hakkında hiçbir şey söylemez. Nesnelere duyulan tepkiden türeyen bir renk tercihini insanlara taşımak, hem bilimsel olarak hatalı hem de incitici olur.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Kahverengi tayfta yoktur; çevresine göre koyu kalan bir turuncu ya da kırmızımsı yüzeyin rengidir. Ten, saç ve gözün kahverengisi melaninden gelir.
2. İngilizcede "brown" önce "karanlık, loş" anlamındaydı ve renk anlamını 13. yüzyılda kazandı; Türkçede "kahverengi" kavrulmuş kahvenin rengidir.
3. YouGov anketinde kahverengi çoğu ülkede en az seçilen renklerdendir, ama Endonezya'da ikinci sıradadır; Avustralya'nın düz paket rengi Pantone 448C belirli bir amaç için seçilmiş belirli bir tondur. Kahverenginin sevilmemesi nesne çağrışımlarından gelir ve insanlara taşınamaz.

Kendini sına

1. (Kolay) Türkçede "kahverengi" sözcüğü hangi nesnenin adından gelir?
2. (Kolay) Avustralya'da sigara paketlerinin rengi hangi Pantone kodu ile belirlenmiştir?
3. (Orta) Bu rengi bugün çevrende ilk nerede fark edeceksin ve artık neyi farklı göreceksin?
4. (Orta) Kahverengi neden gökkuşağında yoktur?
5. (Zor) YouGov anketi, "kahverengi en az sevilen renktir" iddiasını neden tam olarak desteklemez?
6. (Zor) Palmer ve Schloss'un kuramı, kahverenginin hem sevilmeyen hem de çok kullanılan bir renk olmasını nasıl açıklayabilir?

Cevaplar

1. Kahveden; Türk Dil Kurumu sözlüğü sözcüğü "kavrulmuş kahvenin rengi" diye tanımlar («Tarih — adı nereden geldi?»).
2. Pantone 448C ile; 2011 tarihli yönetmeliğin 2.2.1. maddesi paketlerin bütün dış yüzeylerinin bu renkte olmasını şart koşar («Kültür — gerçekten en az sevilen renk mi?»).
3. Okurdan okura değişen bir soru bu; dersin bakışıyla bir cevap şöyle kurulabilir: bir ahşap masada, bir kraft ambalajda ya da bir fincan kahvede kahverengiyi fark ettiğinde, onun çoğu zaman bir maddenin doğal, işlenmemiş hâlinin rengi olduğunu; bir ankette ya da bir pakette kahverengiye karşı bir hüküm gördüğünde ise bu hükmün sorulan sorudan ve nesne çağrışımlarından geldiğini ayırt edebilirsin («Bugün — en az sevilen, en çok görülen»).
4. Çünkü tek bir dalga boyuyla üretilemez; kahverengi, çevresine göre koyu kalan turuncu ya da kırmızımsı bir yüzeyin rengidir ve aynı ışık karanlıkta tek başına turuncu görünür («Bilim — kahverengi neden tayfta yok?»).
5. Anket en sevilen rengi sorar; bir rengi birinci sıraya koymamak onu sevmemek demek değildir. Ayrıca sonuç evrensel değildir: kahverengi çoğu ülkede yüzde 1–4 arasında seçilirken Endonezya'da yüzde 12 ile ikinci sıradadır («Karşı görüş»).
6. Kurama göre bir rengi sevmemiz, o rengi taşıyan nesnelere duyduğumuz tepkiden gelir. Kahverengi dışkı ve çürük yiyecek gibi sevilmeyen nesnelerle ilişkilendirildiğinde düşük puan alır; ama ahşap, kahve ve deri gibi sevilen nesnelerde de bulunduğu için gündelik hayatta çok kullanılır. Sevilip sevilmemesi, hangi nesnede görüldüğüne bağlıdır («Kültür», «Karşı görüş»).

Kaynaklar

• MedlinePlus Genetics, «Is eye color determined by genetics?», U.S. National Library of Medicine.
• Online Etymology Dictionary, «brown».
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, «kahverengi», «kahve».
• YouGov, «International Favourite Colour» anket sonuçları, 2015.
• Australian Government, Department of Health, «Post-Implementation Review: Tobacco Plain Packaging», 2016.
• Commonwealth of Australia, «Tobacco Plain Packaging Regulations 2011», reg. 2.2.1.

Sonraki adım

RH-09 kahverenginin bir adım ötesine, siyaha geçiyor: yasın, lüksün ve isyanın rengi olarak siyahın üç ayrı hayatını ve aynı rengin nasıl hem bir kaybı hem bir ayrıcalığı hem de bir karşı çıkışı anlatabildiğini ele alıyor. Renk tercihinin nereden geldiği sorusunu ayrıntılı görmek için PS-03'e dön.