Bir renk bir şirkete ait olabilir mi?

Kısa cevap

Bir renk, belirli mallar ya da hizmetler için bir şirketin marka işareti olarak korunabilir; ama bu kolay ve kendiliğinden değildir. Mahkemeler ve tescil kurumları genellikle rengin, tüketicinin gözünde ürünün kendisini değil ürünü kimin yaptığını gösterdiğinin, çoğu zaman uzun kullanımla kazanılmış ayırt ediciliğin kanıtlanmasını; rengin kesin ve nesnel biçimde tanımlanmasını ve rakiplerin rengi kullanma ihtiyacının göz önüne alınmasını ister. Bir renk, ürüne bir işlev ya da temel bir değer kazandırıyorsa, ya da rakiplerin o kategoride kullanabileceği renkleri gereksiz biçimde daraltıyorsa marka olarak korunamaz.

Renk tescili ve ayırt edicilik

PZ-01'de renk tescilini, bir rengin belirli ürünler için bir şirketin ayırt edici işareti olarak hukuken korunması olarak kısaca tanımladık. Bu dersin sorusu, bu korumanın hangi koşullarda verildiği ve hangi koşullarda verilmediğidir. Ders hukuki tavsiye değildir: aşağıdaki kararlar ilkeleri göstermek için seçildi ve bir davanın sonucu, her ülkede o ülkenin hukukuna ve somut incelemeye göre belirlenir.

Marka hukukunun temel ölçütü ayırt ediciliktir. Renk için sorulan bütün öbür sorular bu ilk sorudan türer.

Bir sözcük ya da logo çoğu zaman baştan ayırt edicidir: tüketici onu bir marka adı olarak okur. Renk ise genellikle öyle değildir. Tüketici bir ürünün rengini önce ürünün bir özelliği, bir süsü olarak görür, bir şirketin imzası olarak değil. Bu yüzden renk için çoğu zaman ayırt ediciliğin zamanla kazanıldığını göstermek gerekir.

ABD Yüksek Mahkemesi bu çerçeveyi bir renk davasında açıkça kurdu. Dava, bir kuru temizleme malzemesinin sıradan görünen bir rengi üzerineydi.

İşlevsellik engeli ve renk tükenmesi

Qualitex kararı rengin önünü açtı, ama iki sınır da çizdi. Bu sınırlar, sonraki bütün renk davalarının arka planıdır.

Qualitex'in örnekleri bunu somutlaştırır: tarım makinelerinde yeşilin uyum işlevi, tekne motorlarında siyahın motoru küçük gösterme ve her tekneye uyma işlevi. Bir renk bir şey yapıyorsa, yani ürünü daha kullanışlı, daha uyumlu ya da daha güvenli kılıyorsa, o renk bir şirketin tekelinde olmamalıdır.

İkinci sınır, renklerin sayısıyla ilgilidir. Bir kategoride ayırt edilebilir renkler sınırsız değildir.

Qualitex'te Yüksek Mahkeme bu kaygıyı bir yasak gerekçesi olarak kabul etmedi: bir renk marka olduğunda başkalarının kullanabileceği başka renklerin genellikle bulunacağını, gerçek bir renk kıtlığı sorunu doğarsa işlevsellik ilkesinin rekabete aykırı sonuçları önleyebileceğini belirtti. Avrupa'da ise aynı kaygı, tescil incelemesinin içine yerleştirildi.

Avrupa: turuncu bir telekom rengi

Bir telekom şirketinin rengini koruyup koruyamayacağı sorusu, Avrupa'da da ilk büyük davalardan birinin konusudur. Hollandalı telekom şirketi Libertel, turuncu rengi telekomünikasyon mal ve hizmetleri için marka olarak tescil ettirmek istedi; Benelüks Marka Ofisi başvuruyu reddetti ve konu Avrupa Birliği Adalet Divanı'na geldi.

Bu kararın iki ayağı, renk biliminin konusuyla doğrudan kesişir. Birincisi, bir rengi "kâğıda basmak" onu tanımlamaya yetmez: aynı örnek farklı kâğıtlarda, farklı ışıkta ve zamanla solarak farklı görünür (EK-09, BI-15). Bu yüzden renk, Pantone gibi uluslararası bir kodla tanımlanır. İkincisi, rakiplerin renk ihtiyacı, Qualitex'teki renk tükenmesi kaygısının Avrupa'daki karşılığıdır.

Tanımın kesinliği, Cadbury'nin mor ambalaj başvurusunun da kaderini belirledi: İngiltere Temyiz Mahkemesi 4 Ekim 2013'te, "baskın renk" ifadesini içeren tanımın bilinmeyen sayıda işareti kapsadığı için tek bir işaret olmadığına karar verdi. Davanın ayrıntıları PZ-01'de anlatılır.

Kırmızı taban: yer ve kontrast

Bir renk, bir ürünün belirli bir yerine uygulandığında da marka olabilir. Ayakkabı tabanları davası bunun en bilinen örneğidir: Christian Louboutin, 1992'den beri kadın ayakkabılarının dış tabanını parlak, cilalı bir kırmızıyla boyuyordu ve bu kırmızı tabanı ABD'de marka olarak tescil ettirmişti. Yves Saint Laurent, tabanı dahil tamamen kırmızı olan tek renkli bir ayakkabı satınca dava açıldı.

Avrupa'da aynı marka başka bir soruyla sınandı: bir ayakkabının tabanına uygulanmış renk, tescili yasaklanan bir "şekil" midir? Hollanda'da kırmızı tabanlı yüksek topuklu ayakkabılar satan bir perakendeciyle görülen dava, bu soruyu Adalet Divanı'na taşıdı.

İki karar birlikte okunduğunda, bir renk markasının koruması rengin kendisinden çok, rengin nerede ve neyin yanında durduğuna bağlıdır. Bu da renk bilimsel bir soru doğurur: "kontrast" ne demektir? Mahkeme kontrastı sayıyla tanımlamadı; aşağıdaki örnek, bu kavramın ölçüldüğünde nasıl dallandığını gösterir.

Türkiye'deki durum

Türkiye'de marka hukuku 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile düzenlenir. Kanunun 4. maddesi, markanın bir işletmenin mallarını ya da hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmesini sağlaması ve korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayacak biçimde sicilde gösterilebilir olması şartıyla, "kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malların veya ambalajlarının biçimi" olmak üzere her tür işaretten oluşabileceğini söyler.

Kanunun dili, bu dersteki kavramların üçünü de taşır: ayırt edicilik şartı, kullanımla kazanılmış ayırt edicilik ve mala işlev ya da asli değer kazandıran özelliklerin dışlanması. Somut bir renk başvurusunun sonucunu ise kanunun metni değil, Türk Patent ve Marka Kurumu'nun ve mahkemelerin somut incelemesi belirler; bu ders o incelemenin yerini tutmaz.

Örnek — kırmızı taban, dört ten rengi üst

Kontrast koşulunun renk bilimi açısından ne anlama geldiğini bir modelle görelim. Bir moda markasının, ten tonlarında üst kısmı olan bir ayakkabı serisini kırmızı tabanla ürettiğini düşünelim. Kararda anılan Pantone kodunun kendisini kullanmıyoruz; temsilî bir kırmızı (#C8102E) seçip dört ten örneğimizle, CIELAB'da renk farkını ve açıklık farkını hesaplıyoruz. Aynı çiftleri, kırmızı–yeşil ayrımı zayıf bir gözlemciyi taklit eden Machado–Oliveira–Fernandes benzetiminin en güçlü ayarından da geçirdik; tablo colour-science ile üretildi; hukuki bir kontrast ölçütü değil, bir renk ölçümüdür.

Dört ten rengi üst de kırmızı tabanla belirgin bir renk farkı oluşturur; tek renkli kırmızı ayakkabıda fark sıfırdır, yani YSL davasındaki durum. Ama kontrastın türü tenden tene değişir. En açık üstle kırmızı taban arasındaki fark büyük ölçüde açıklıktan gelir; 8D5524 üstte ise iki renk neredeyse aynı açıklıktadır ve fark yalnız ton ile doygunluktan doğar. Bu yüzden 8D5524 üst ile kırmızı taban, gri tonlamada neredeyse birleşir; kırmızı–yeşil ayrımı zayıf bir gözlemcinin benzetiminde de aralarındaki fark 4,1'e düşer.

Bu örnek hukuki bir sonuç çıkarmaz; bir mahkemenin kontrastı nasıl değerlendireceği bir hukuk sorusudur. Ama "kontrast" gibi gündelik bir kelimenin, ölçüldüğünde açıklık, ton ve doygunluk farklarına ayrıldığını ve farklı gözlemciler için farklı sonuç verebildiğini gösterir. Bir rengi bir yere uygulayarak korumak isteyen bir marka için, o rengin hangi zeminlerde, hangi tenlerde ve hangi gözlerde gerçekten ayrıştığı ölçülebilir bir sorudur.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Bir renk marka olarak korunabilir, ama çoğu zaman uzun kullanımla kazanılmış ayırt ediciliğin kanıtlanması ve rengin uluslararası bir kodla kesin biçimde tanımlanması gerekir.
2. Bir renk ürüne bir işlev ya da temel bir değer kazandırıyorsa ya da rakiplerin renk seçeneklerini gereksiz biçimde daraltıyorsa marka olarak korunamaz; Qualitex, Libertel ve Türkiye'deki 6769 sayılı Kanun bu sınırları farklı biçimlerde çizer.
3. Louboutin davalarında koruma rengin yerine ve kontrastına bağlandı; kontrast ölçüldüğünde açıklık, ton ve doygunluk farklarına ayrılır ve farklı tenlerde ve farklı gözlemcilerde farklı sonuç verir.

Kendini sına

1. (Kolay) Kazanılmış ayırt edicilik nedir?
2. (Kolay) Qualitex davasında hangi renk ve hangi ürün söz konusuydu?
3. (Orta) Bir renk hangi durumda marka olarak korunamaz?
4. (Orta) Libertel kararına göre bir rengin kâğıda basılması onu tanımlamak için neden yetmez ve ne yapılabilir?
5. (Zor) Louboutin kararında markanın kontrast koşuluyla sınırlanması, YSL'nin tek renkli ayakkabısı için ne anlama geldi?
6. (Zor) Örnekte 8D5524 üst ile kırmızı taban arasındaki kontrast neden öbür tenlerden farklı bir nitelik taşır?

Cevaplar

1. Başlangıçta ayırt edici olmayan bir işaretin, uzun ve yoğun kullanım sonucunda tüketicinin gözünde belirli bir şirketi gösterir hâle gelmesidir; ABD hukukunda ikincil anlam olarak da anılır («Renk tescili ve ayırt edicilik»).
2. Qualitex'in 1950'lerden beri kuru temizleme preslerinde kullanılan pres pedlerine uyguladığı özel bir yeşil-altın ton («Renk tescili ve ayırt edicilik»).
3. Tüketicinin gözünde ürünün kaynağını göstermiyorsa, yani ayırt edici değilse ve kullanımla ayırt edicilik kazanmamışsa; ürüne bir işlev ya da temel bir değer kazandırıyorsa, örneğin tarım makinelerinin birbirine uymasını ya da bir motoru küçük göstermeyi sağlıyorsa; kesin ve nesnel biçimde tanımlanamıyorsa ya da tescili aynı türde ürün sunan rakipler için renklerin kullanılabilirliğini gereksiz biçimde kısıtlayacaksa. Türkiye'de 6769 sayılı Kanun da ayırt edici olmayan ve mala asli değer ya da teknik bir sonuç veren özellikleri münhasıran içeren işaretleri mutlak ret nedenleri arasında sayar («İşlevsellik engeli ve renk tükenmesi», «Türkiye'deki durum»).
4. Çünkü basılı bir renk örneği kâğıda, ışığa ve zamana göre değişir ve açık, kesin, kalıcı ve nesnel bir tanım sağlamaz; renk, uluslararası tanınmış bir tanımlama koduyla belirtilerek tanımlanabilir («Avrupa: turuncu bir telekom rengi»).
5. Mahkeme markayı kırmızı tabanın ayakkabının üst kısmıyla kontrast oluşturduğu kullanımlarla sınırladı; YSL'nin tabanı dahil tamamen kırmızı olan tek renkli tasarımı bu değiştirilmiş markanın bir kullanımı sayılmadı («Kırmızı taban: yer ve kontrast»).
6. Çünkü 8D5524 ile kırmızı neredeyse aynı açıklıktadır; aralarındaki fark yalnız ton ve doygunluktan gelir. Bu yüzden gri tonlamada neredeyse birleşirler ve döteranomali benzetiminde fark 22,9'dan 4,1'e düşer; öbür tenlerde ise farkın önemli bir kısmı açıklıktan gelir ve benzetimde de korunur («Örnek — kırmızı taban, dört ten rengi üst»).

Kaynaklar

• Qualitex Co. v. Jacobson Products Co., 514 U.S. 159 (1995).
• Libertel Groep BV v Benelux-Merkenbureau, C-104/01, Avrupa Birliği Adalet Divanı, 6 Mayıs 2003.
• Christian Louboutin S.A. v. Yves Saint Laurent America Holding, Inc., 696 F.3d 206 (2d Cir. 2012).
• Christian Louboutin, Christian Louboutin SAS v Van Haren Schoenen BV, C-163/16, Avrupa Birliği Adalet Divanı (Büyük Daire), 12 Haziran 2018.
• Société des Produits Nestlé S.A. v Cadbury UK Ltd [2013] EWCA Civ 1174.
• 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, Resmî Gazete, 10 Ocak 2017, sayı 29944.

Sonraki adım

Bir rengi hukuken tanımlamanın güçlüğü, aynı rengi bir ekranda doğru göstermenin güçlüğüyle akrabadır. PZ-08, e-ticarette ürün fotoğraflarındaki renk sapmalarının iadelere etkisini ele alır: çekim ve ekran kaynaklı sapmalar, renk referansı kullanımı, tüketicinin kendi ekranı sorunu ve renk adlarının yazımı; bir e-ticaret sitesinin renk sapması kaynaklı iadeleri nasıl azaltabileceğini sorar. Bir rengin markayı ne ölçüde çağırdığını ölçme yöntemi PZ-02'de anlatılır.