Renklerle tedavi olur mu? Kromoterapi

Kısa cevap

Kromoterapinin, yani her rengin belirli organlara ya da hastalıklara özgü bir iyileştirme gücü taşıdığı iddiasının, kontrollü çalışmalarla gösterilmiş bir dayanağı yoktur. Buna karşılık bazı ışık tedavileri gerçekten işe yarar: yenidoğan sarılığında mavi ışık, bilirubini vücudun atabileceği biçimlere çevirir; mevsimsel depresyonda parlak ışık, plasebo koşullarına göre belirtileri azaltır. Fototerapi ile kromoterapiyi ayıran temel fark renk değil yöntemdir: fototerapi ölçülebilir bir fotokimyasal ya da biyolojik mekanizmaya, belirli dalga boyu ve doza ve kontrollü deneylere dayanır; kromoterapi ise bunların hiçbirine dayanmaz.

İddia

Kromoterapi ya da renk terapisi, çeşitli biçimlerde şunu öne sürer: renkli ışıklar, renkli camlardan geçen güneş ışığı ya da belirli renklerde nesneler, bedenin belirli bölgelerine uygulandığında hastalıkları iyileştirir; kırmızı canlandırır, mavi yatıştırır ve iltihabı giderir, yeşil dengeler.

Bu ders bir sağlık tavsiyesi vermez. Amacı, bir iddianın kanıtını nasıl okuyacağımızı iki gerçek ışık tedavisiyle karşılaştırarak göstermektir.

Nereden çıktı?

Işığın sağlıkla ilişkisi çok eski bir düşüncedir, ama bugünkü kromoterapinin kaynakları büyük ölçüde 19. yüzyıla uzanır. Amerikalı Augustus Pleasonton 1876'da Philadelphia'da, güneşin mavi ışınının ve gökyüzünün mavi renginin hayvan ve bitki yaşamını geliştirdiğini, hastalığı durdurduğunu ve akut ve kronik rahatsızlıklarda sağlığı geri getirdiğini savunan bir kitap yayımladı. Kitabın uzun başlığı iddianın kendisidir: «The influence of the blue ray of the sunlight and of the blue colour of the sky, in developing animal and vegetable life; in arresting disease, and in restoring health in acute and chronic disorders to human and domestic animals».

Edwin Babbitt 1878'de «The Principles of Light and Color» adlı kitabında her rengin bedene özgü etkileri olduğunu anlatan geniş bir sistem kurdu. 20. yüzyılda Dinshah Ghadiali, «Spectro-Chrome» adını verdiği sistemi 1920'lerden 1950'lere uzanan yayınlarıyla yayarak bu çizgiyi sürdürdü.

Bugün de kromoterapiyi savunan yayınlar vardır. Azeemi ve Raza 2005'te, kromoterapiyi yüzyıllardır başarıyla kullanılan bir yöntem olarak tanıtan bir derleme yayımladı. Ama aynı derleme, yöntemin bilimsel ilkelerini bulmaya çalışan az sayıdaki araştırmacının bunu nicel çalışma olmadan yaptığını da kabul eder.

Kanıt ne diyor?

Kanıtı okumak için ışığın gerçekten tedavi olarak kullanıldığı iki alana bakmak öğreticidir.

Yenidoğan sarılığı. DO-08, sarılığın kanda biriken bilirubin pigmentinden doğduğunu anlatmıştı. 1958'de Cremer, Perryman ve Richards, güneş ışığının ve mavi floresan ışığın yenidoğanlarda bilirubin düzeyini düşürdüğünü bildirdi. Hansen ve arkadaşları, bu buluşun tesadüfi bir gözlemle başladığını ve zamanla milyonlarca bebeği ölüm ve sakatlıktan koruyan standart bir tedaviye dönüştüğünü yazar.

Mekanizma bilinir. Bilirubin yağda çözünür ve bağlanmadan atılması zordur.

Işığın rengi burada rastgele seçilmez. Hansen ve arkadaşlarının derlemesine göre bugünkü dar bantlı mavi LED'ler 450–470 nanometrede ışık yayar ve bu aralık, bilirubinin fotoizomerleşmesi için en çok soğurduğu 458 nanometreyle örtüşür. Dozun da önemi vardır: aynı derleme, fototerapinin bir «ilaç» gibi dikkatle dozlanması gerektiğini vurgular.

Mevsimsel depresyon. Rosenthal ve arkadaşları 1984'te, her yıl aynı mevsimde tekrarlayan depresyonları olan 29 hastayı tanımladı ve 11 hastada, gün uzunluğunu parlak yapay ışıkla uzatmanın antidepresan bir etkisi olduğunu gösteren ön bulgular bildirdi.

Bu tedavinin gücü, kontrollü deneylerle sınanmış olmasından gelir.

Golden ve arkadaşlarının 2005 meta-analizi de benzer bir tablo çiziyor: ışık tedavisi üzerine yapılan çalışmaların yalnız yüzde 13'ü ölçütlerini karşılıyordu ve yazarlar, etkinlik raporlarının çoğunun titiz bir tasarıma dayanmadığını yazdı. Işık tedavisi bu sınırlarına rağmen bir kanıt zinciri kurmuştur; kromoterapi ise bu zincirin ilk halkası olan kontrollü deneye bile ulaşmamıştır.

Hüküm — Yanlış (bilinen kanıtlara göre)

Bugünkü kanıtlarla, renklerin her birine özgü iyileştirici güçlerle hastalık tedavi ettiği savunulamaz. Işığın gerçekten tedavi edici olduğu durumlar vardır, ama bunlar kromoterapinin söylediklerini değil, başka bir şeyi doğrular: belirli bir dalga boyunun belirli bir molekül ya da algılayıcı üzerindeki ölçülebilir etkisini, doz ve kontrollü deney eşliğinde. Fototerapi ile kromoterapi arasındaki fark, kartın sorusunun cevabı olarak, yöntemdedir: mekanizma, doz ve kontrol. Aynı mavi ışık birinde bilirubini dönüştüren bir ilaçtır, öbüründe kanıtlanmamış bir sembol.

Örnek — mavi ışık altında dört ten

Fototerapide kullanılan dar bantlı mavi ışık, rengi okumayı da değiştirir. Serinin dört ten örneğinin yansıtımlarını sRGB değerlerinden tahmin edip, bir kez gün ışığı (D65), bir kez 460 nanometrede tepe yapan, yaklaşık 20 nanometre genişliğinde dar bantlı bir ışık altında hesaplayalım.

Gün ışığında dört ten farklı ton ve doygunluklarda görünür. Dar bantlı mavi ışıkta ise yansıyan ışığın rengi dört tende de lambanın renginin aynısıdır; tenler yalnız parlaklıkta ayrılır ve en açık ten en koyudan yaklaşık 30 kat fazla ışık yansıtır. Bir yüzeyin rengi, yüzeyin kendisi kadar onu aydınlatan ışığın tayfına da bağlıdır; tek bir dalga boyu yalnız tek bir rengi taşıyabilir. Bu yüzden tenin sarı tonunu okumaya dayanan her gözlem, böyle bir ışık altında bilgi taşımaz. Hesap bir modeldir: tahmin edilen yansıtımlar gerçek deri ölçümü değildir ve bu tablo fototerapinin farklı tenlerde ne kadar etkili olduğu hakkında hiçbir şey söylemez.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Kromoterapi, renklerin her birine özgü iyileştirici etkiler taşıdığını öne sürer; 19. yüzyılda Pleasonton'un mavi ışık kitabı ve Babbitt'in renk sistemiyle yaygınlaşmıştır ve kontrollü çalışmalarla gösterilmiş bir dayanağı yoktur.
2. Fototerapi ise ölçülebilir bir mekanizmaya dayanır: yenidoğan sarılığında 450–470 nanometrelik mavi ışık bilirubini atılabilir biçimlere dönüştürür; mevsimsel depresyonda parlak ışık, sınırlı kalitedeki çalışmalarda da olsa plaseboya üstün bulunmuştur.
3. İkisini ayıran renk değil yöntemdir: mekanizma, doz ve kontrollü deney. Örnekte dar bantlı mavi ışık altında dört ten aynı renge bürünür ve yalnız parlaklıkta, yaklaşık 30 kat, ayrılır.

Kendini sına

1. (Kolay) Kromoterapi neyi öne sürer?
2. (Kolay) Yenidoğan sarılığında fototerapi bilirubini nasıl etkiler?
3. (Orta) Fototerapi ile kromoterapiyi ayıran temel fark nedir?
4. (Orta) Fototerapide ışığın rengi neden rastgele seçilmez?
5. (Zor) Pjrek ve arkadaşlarının meta-analizi ışık tedavisinin gücü ve sınırları hakkında ne söyler?
6. (Zor) Örnekte dar bantlı mavi ışık altında dört ten neden aynı renkte görünür ve bu neyi gösterir?

Cevaplar

1. Renkli ışığın ya da renklerin, her birine özgü sayılan iyileştirici etkiler yoluyla hastalıkları tedavi ettiğini. Bkz. "İddia".
2. Mavi ışık, yağda çözünen bilirubini fotoizomerleşmeyle suda daha kolay çözünen biçimlere dönüştürür; bunlar idrar ve safra yoluyla daha kolay atılır. Bkz. "Kanıt ne diyor?".
3. Renk değil yöntem: fototerapi belirli bir dalga boyunun ölçülebilir bir mekanizma üzerindeki etkisine dayanır, dozlanır ve kontrollü deneylerle sınanır; kromoterapi ise bir mekanizma, doz ya da kontrollü kanıt sunmaz. Aynı mavi ışık birinde bilirubini dönüştüren bir tedavi, öbüründe kanıtlanmamış bir semboldür. Bkz. "Hüküm".
4. Çünkü bugünkü mavi LED'lerin yaydığı 450–470 nanometrelik aralık, bilirubinin fotoizomerleşme için en çok soğurduğu 458 nanometreyle örtüşür; ışık, dönüştürülecek molekülün soğurduğu dalga boyunda olmalıdır. Bkz. "Kanıt ne diyor?".
5. On dokuz rastgele kontrollü çalışmada parlak ışığın depresyon puanlarında ve yanıt oranında plaseboya üstün olduğunu; ama çalışmaların küçük ve orta büyüklükte olduğunu, farklılığın orta, yanlılık riskinin orta ile yüksek arası olduğunu ve daha büyük deneylere ihtiyaç duyulduğunu söyler. Bkz. "Kanıt ne diyor?".
6. Çünkü ışık neredeyse tek bir dalga boyundan oluşur ve bir yüzey yalnız aldığı ışığı yansıtabilir; tenler yalnız ne kadar yansıttıklarında, yani parlaklıkta ayrılır. Bu, bir yüzeyin renginin aydınlatan ışığın tayfına bağlı olduğunu ve tenin sarı tonuna dayanan bir gözlemin böyle bir ışıkta bilgi taşımadığını gösterir. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Pleasonton, A. J., «The influence of the blue ray of the sunlight and of the blue colour of the sky, in developing animal and vegetable life; in arresting disease, and in restoring health in acute and chronic disorders to human and domestic animals», Philadelphia: Claxton, Remsen & Haffelfinger, 1876.
• Rosenthal, N. E. ve arkadaşları, «Seasonal affective disorder: a description of the syndrome and preliminary findings with light therapy», Archives of General Psychiatry 41(1): 72–80, 1984.
• Azeemi, S. T. Y. ve Raza, S. M., «A critical analysis of chromotherapy and its scientific evolution», Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2(4): 481–488, 2005.
• Golden, R. N. ve arkadaşları, «The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: a review and meta-analysis of the evidence», American Journal of Psychiatry 162(4): 656–662, 2005.
• Hansen, T. W. R. ve arkadaşları, «Sixty years of phototherapy for neonatal jaundice – from serendipitous observation to standardized treatment and rescue for millions», Journal of Perinatology 40(2): 180–193, 2020.
• Pjrek, E. ve arkadaşları, «The efficacy of light therapy in the treatment of seasonal affective disorder: a meta-analysis of randomized controlled trials», Psychotherapy and Psychosomatics 89(1): 17–24, 2020.
• Lindqvist, D. ve arkadaşları, «Bilirubin photoisomers in neonatal jaundice», International Journal of Molecular Sciences 26(21): 10791, 2025.

Sonraki adım

EK-10 rengin üzerinde durduğu yüzeye, kâğıda geçiyor: kaplamalı ve kaplamasız kâğıdın, nokta kazancının, kâğıt beyazlığının ve optik beyazlatıcıların baskı rengini nasıl değiştirdiğini ve kaplamasız kâğıtta renklerin neden daha soluk göründüğünü soruyor. Sarılığın derideki görünümü DO-08'de, ışığın vücut saatine etkisi PS-11'de ele alınmıştı.