Sesleri renkli duymak: sinestezi

Kısa cevap

Sinestezi, bir duyunun ya da düşüncenin, örneğin bir harfin, bir sesin ya da bir haftanın gününün, kişide kendiliğinden ve her seferinde aynı biçimde bir başka deneyimi, çoğu zaman bir rengi uyandırmasıdır. Bir kişinin sinestezi olup olmadığı tutarlılıkla test edilir: kişiye harfler ve rakamlar rastgele sırayla birkaç kez gösterilir ve her seferinde seçtiği renklerin ne kadar birbirine yakın olduğu ölçülür; sinesteziler haftalar, hatta yıllar sonra bile hemen hemen aynı rengi seçer, taklit etmeye çalışanlar seçemez. Uzun süre çok nadir sanılan sinestezinin, kendi başvuruya dayanmayan bir taramada sanılandan çok daha yaygın olduğu, harf–renk türünün ise yaklaşık yüzde 1 oranında görüldüğü bulunmuştur.

Bir duyudan öbürüne

PS-08 rengini kaybeden bir ressamı anlattı. Bu ders tersini anlatıyor: rengin, orada olmayan bir yerde, bir harfte ya da bir seste belirmesini.

Sinestezide iki şey vardır: deneyimi başlatan ve ona eşlik eden.

En çok incelenen tür, harflerin ve rakamların renkli algılanmasıdır.

Ama tek tür bu değildir. Baron-Cohen, Wyke ve Binnie 1987'de sözcükleri duyduğunda renk gören bir kadını inceledi. Simner ve arkadaşlarının taramasında en sık görülen türün, haftanın günlerinin renkli algılanması olduğu ortaya çıktı.

Gerçek mi, hayal mi?

Sinestezi yüz yılı aşkın süredir bilinir, ama uzun süre bilimin kenarında kaldı. Eagleman ve arkadaşlarına göre bunun nedeni, kişisel algı deneyimlerini doğrulamanın ve ölçmenin güçlüğüydü. Bir kişi «A harfi kırmızıdır» dediğinde, bunun bir algı mı, bir çağrışım mı, yoksa çocukluktan kalma bir anı mı olduğunu nasıl anlayabiliriz?

Cevap, zamanla değişmemektir. Baron-Cohen ve arkadaşları incelediği kişinin, sözcüklere eşlik eden renkleri zaman içinde tutarlı biçimde bildirdiğini gösterdi ve bu tutarlılığı sinestezinin gerçekliğinin ölçütü olarak kullandı.

Ramachandran ve Hubbard 2001'de bir adım daha attı: sinestezik rengin gerçekten algılandığını, yalnız hatırlanmadığını göstermek istediler. Örneğin rakamlardan oluşan bir desende, sinestezik renkler şekillerin gruplanmasını kolaylaştırıyordu, oysa rakamların kendisi kolaylaştırmıyordu.

PS-07'de gördüğümüz V4'ün de iğ biçimli girus çevresinde olduğunu hatırlayalım; Ramachandran ve Hubbard'ın «çapraz bağlanma» önerisi, rengin beyindeki yerine bu ortak komşuluktan varır.

Sinestezi nasıl test edilir?

Kartın sorusu budur. Bugün en yaygın yöntem, Eagleman ve arkadaşlarının 2007'de herkesin kullanımına açtığı bir test bataryasıdır.

Testte kişiye A'dan Z'ye harfler ve 0'dan 9'a rakamlar, rastgele sırayla üçer kez, toplam 108 kez gösterilir. Kişi her birine milyonlarca renk arasından, sinestezik deneyimine en yakın rengi seçer. Sonra her harf için üç seçimin RGB uzayında birbirinden ne kadar uzak olduğu hesaplanır ve bütün harflerin ortalaması alınır. Puan 0 ise kişi her seferinde tam aynı rengi seçmiş demektir.

Tutarlılık testinin bir açığı vardır: biri, harfleri renklere çeviren bir şifre listesi hazırlayıp testi kandırabilir. Eagleman ve arkadaşları bu yüzden bataryaya ikinci bir test ekledi.

Ne kadar yaygın?

Sinestezinin eskiden çok nadir olduğu, doğumların yüzde 0,05'inde görüldüğü ve kadınlarda daha sık olduğu düşünülüyordu. Simner ve arkadaşları 2006'da bu tahmini, kendi başvurusuna dayanmayan bir örneklem ve nesnel testlerle sınadı.

Sanatçılar arasında daha sık olabileceği de ölçüldü. Rothen ve Meier 2010'da harf–renk sinestezisini 99 sanat öğrencisinde ve 96 kişilik bir kontrol grubunda aradı: oran sanat öğrencilerinde yaklaşık yüzde 7, kontrol grubunda yaklaşık yüzde 2'ydi. Bu, sinestezinin yaratıcılığı mı beslediğini, yoksa sinestezisi olanların sanata mı yöneldiğini söylemez; yalnız ikisinin birlikte daha sık görüldüğünü gösterir.

Örnek — aynı puan, farklı fark

Eagleman testinin puanı RGB uzayındaki mesafeye dayanır. BI-20'nin hatırlattığı üzere RGB mesafesi, gözün farkları algılayışıyla her yerde aynı ölçüde örtüşmez. Bunu serinin dört ten rengini test renkleri olarak kullanarak görelim. Bir katılımcının bir harf için bu renklerden birini seçtiğini, sonraki iki denemede de kırmızı ya da yeşil kanalı 0,05 kaydırılmış biçimlerini seçtiğini varsayalım. Dört rengin hepsinde bu üç seçimin Eagleman puanı aynıdır: 0,2.

Aynı puan, göz için farklı büyüklükte farklara karşılık gelir: en koyu renkte ortalama fark, orta renklerdekinin yaklaşık bir buçuk katıdır. Bu, testin sinestezileri ayırmadaki başarısını ortadan kaldırmaz; kontroller zaten çok daha yüksek puan alır. Ama sonuçları yorumlarken, özellikle koyu renklerde, bir puanın her renkte aynı algısal tutarlılık anlamına gelmediğini hatırlatır. Hesap bir örnektir; gerçek katılımcıların seçimleri renkten renge değişir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Sinestezide bir tetikleyici, örneğin bir harf ya da ses, istemsiz ve tutarlı biçimde eşlik eden bir deneyimi, çoğu zaman bir rengi uyandırır; en çok incelenen tür harf–renk, en sık görülen tür renkli günlerdir.
2. Sinestezi tutarlılıkla test edilir: Eagleman bataryasında harfler ve rakamlar rastgele sırayla üçer kez gösterilir, seçilen renklerin RGB mesafesinden bir puan hesaplanır; 1,0'ın altı sinestezi sayılır, hızlı uyumluluk testi hazırlanmış şifreleri eler.
3. Sinestezi sanılandan 88 kat yaygındır, harf–renk türü yaklaşık yüzde 1'dir ve sanat öğrencilerinde daha sık görülür. Aynı Eagleman puanı, dört ten renginde ortalama ΔE00 6,2 ile 9,2 arasında değişen algısal farklara karşılık gelir.

Kendini sına

1. (Kolay) Sinestezide tetikleyici ve eşlik eden nedir?
2. (Kolay) Simner ve arkadaşlarına göre en sık görülen sinestezi türü hangisidir?
3. (Orta) Bir kişinin sinestezi olduğu nasıl test edilir?
4. (Orta) Hızlı uyumluluk testi neden gereklidir?
5. (Zor) Ramachandran ve Hubbard sinestezik rengin gerçekten algılandığını nasıl gösterdi?
6. (Zor) Aynı Eagleman puanı neden farklı renklerde farklı algısal farklara karşılık gelebilir?

Cevaplar

1. Tetikleyici deneyimi başlatan uyarandır, örneğin bir harf ya da ses; eşlik eden onunla birlikte istemsizce beliren deneyimdir, örneğin bir renk. Bkz. "Bir duyudan öbürüne".
2. Haftanın günlerinin renkli algılanması, yani renkli günler. Bkz. "Ne kadar yaygın?".
3. Tutarlılıkla: kişiye harfler ve rakamlar rastgele sırayla birkaç kez gösterilir ve her seferinde seçtiği rengin ne kadar aynı kaldığı ölçülür. Eagleman bataryasında 36 harf ve rakam üçer kez gösterilir; seçilen renklerin RGB mesafesinden hesaplanan puan 1,0'ın altındaysa kişi sinestezi sayılır, taklit edenler tipik olarak 2,0 dolayında kalır. Hızlı uyumluluk testi bunu tamamlar. Bkz. "Sinestezi nasıl test edilir?".
4. Çünkü tutarlılık testi, harfleri renklere çeviren önceden hazırlanmış bir şifreyle kandırılabilir; hızlı uyumluluk testi, zaman baskısı altında yanıt istediği için böyle bir şifreyi kullanmayı zorlaştırır. Bkz. "Sinestezi nasıl test edilir?".
5. Sinestezik renklerin, uyandıran rakamlar gruplanmaya yol açmadığı hâlde algısal gruplanmaya yol açtığını; harfler görme alanının kenarında gösterildiğinde renk oluşmadığını; Roma rakamlarının etkisiz olduğunu ve hızlı dönüşümlü gösterimde rengin kaybolduğunu gösterdiler. Bkz. "Gerçek mi, hayal mi?".
6. Çünkü puan RGB mesafesine dayanır ve RGB mesafesi gözün farkları algılayışıyla her yerde aynı ölçüde örtüşmez; örnekte 0,2'lik aynı puan, en koyu renkte ortalama 9,2, orta renklerde yaklaşık 6,2 birimlik bir CIEDE2000 farkına karşılık gelir. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Baron-Cohen, S., Wyke, M. A. ve Binnie, C., «Hearing words and seeing colours: an experimental investigation of a case of synaesthesia», Perception 16(6): 761–767, 1987.
• Ramachandran, V. S. ve Hubbard, E. M., «Psychophysical investigations into the neural basis of synaesthesia», Proceedings of the Royal Society B 268(1470): 979–983, 2001.
• Eagleman, D. M., Kagan, A. D., Nelson, S. S., Sagaram, D. ve Sarma, A. K., «A standardized test battery for the study of synesthesia», Journal of Neuroscience Methods 159(1): 139–145, 2007.
• Simner, J., Mulvenna, C., Sagiv, N., Tsakanikos, E., Witherby, S. A., Fraser, C., Scott, K. ve Ward, J., «Synaesthesia: the prevalence of atypical cross-modal experiences», Perception 35(8): 1024–1033, 2006.
• Rothen, N. ve Meier, B., «Higher prevalence of synaesthesia in art students», Perception 39(5): 718–720, 2010.

Sonraki adım

PS-10 bir başka sıra dışı renk deneyimine geçiyor: X kromozomu sayesinde bazı kadınlarda dördüncü bir koni türü bulunabilmesini, işlevsel dört renkli görmenin nadirliğini ve medyadaki abartılı iddiaları tartışıyor ve dört koniye sahip olmanın neden otomatik olarak daha çok renk görmek demek olmadığını soruyor. RGB mesafesi ile algısal renk farkı arasındaki ilişkiyi BI-20, rengin beyindeki yerini PS-07 anlatmıştı.