Renkler bizi gerçekten duygusal olarak etkiler mi?

Kısa cevap

Bir rengi bir duyguyla çağrıştırmak, o duyguyu hissetmekle aynı şey değildir: insanlar kırmızıyı öfkeyle, maviyi hüzünle eşleştirmekte dünya çapında şaşırtıcı ölçüde anlaşır, ama bu eşleşmeler çoğu zaman renk sözcükleriyle ölçülür ve bir rengi görmenin bizi gerçekten öfkelendirdiğini göstermez. Renkleri gerçekten gösterip duygu durumunu ve bedeni ölçen deneyler ise küçük ama ölçülebilir etkiler bulur; bu etkilerde en belirleyici olan genellikle ton değil, rengin açıklığı ve doygunluğudur.

İki farklı soru

PS-01'de renk psikolojisinin iki farklı soruyu karıştırdığını gördük: bir renk bize neyi hatırlatıyor ve bir renk bize ne yapıyor? Bu derste o ayrımı, alanın en çok alıntılanan çalışmalarıyla sınıyoruz.

İlk soru çağrışımdır. "Öfke hangi renktir?" diye sorulduğunda insanlar ne cevap veriyor? İkinci soru etkidir. Bir odada ya da ekranda belirli bir rengi gördüğümüzde duygu durumumuz ya da bedenimiz değişiyor mu? İki soru aynı cevabı vermek zorunda değildir: çoğumuz yeşili kıskançlıkla çağrıştırırız, ama yeşil bir duvara bakınca kıskanmayız.

Çok ülkeli çağrışım çalışmaları

Çağrışım sorusuna en kapsamlı cevaplardan biri, TK-14'te kısaca andığımız, 2020'de yayımlanan otuz ülkeli çalışmadan gelir. Burada onun nasıl yapıldığına daha yakından bakmak gerekir, çünkü yöntem, sonucun ne anlama geldiğini belirler.

Katılımcılara renklerin kendisi değil, on iki renk sözcüğü gösterildi: "kırmızı", "mavi", "kahverengi" gibi. Her sözcük için, öfkeden sevince, hüzünden korkuya uzanan bir duygu listesinde hangilerinin ne kadar uyduğunu işaretlediler. Yani çalışma, gözün bir renk karşısında ne yaşadığını değil, zihnin bir renk sözcüğünü hangi duygu sözcükleriyle bağladığını ölçtü.

Bulgunun gücü de sınırı da buradadır. Güçlü yanı, dünyanın farklı yerlerindeki insanların renk ve duygu kavramlarını benzer biçimde bağladığını göstermesidir. Sınırı, bu bağın kavramlar arasında olmasıdır. "Kırmızı" sözcüğünü "öfke" sözcüğüyle eşleştirmek, kırmızı bir ışığın insanı öfkelendirdiğini göstermez. Kırmızının öfkeyle bağı, belki öfkelenen birinin yüzünün kızarmasından, belki dildeki kalıplardan, belki de ikisinden birden besleniyordur.

Rengi göstermek, duyguyu ölçmek

Etki sorusunu sınamak için rengin kendisini göstermek ve kişinin o anki durumunu ölçmek gerekir. Bu tür deneylerin ilk dikkat çekenlerinden biri 1994'te yayımlandı. Valdez ve Mehrabian, Munsell renk kartlarıyla katılımcıların duygusal tepkilerini üç boyutta ölçtü: hoşnutluk, uyarılma ve baskınlık. Sonuç çarpıcıydı: tondan çok, açıklık ve doygunluk güçlü ve tutarlı etkiler gösterdi. Daha açık renkler daha hoşnut edici, daha doygun renkler daha uyarıcı bulundu; açıklığın etkisi renkli ve renksiz kartlarda neredeyse aynıydı.

PS-01'de gördüğümüz sorun burada da vardır: birçok eski çalışma renklerin üç boyutunu, yani ton, açıklık ve doygunluğu, birbirinden ayırmadan karşılaştırmıştı. 2017'de yayımlanan bir deney bunu düzeltmeye çalıştı. Wilms ve Oberfeld, mavi, yeşil ve kırmızıyı üç doygunluk ve üç parlaklık düzeyinde, birbirinden bağımsız olarak değiştirdi ve 27 renkli ve 3 renksiz ışığı bir LED ekranda gösterdi. Altmış iki katılımcı her renge otuz saniye baktı ve o anki duygu durumunu değerlendirdi; bu sırada deri iletkenlikleri ve kalp atışları ölçüldü.

Kartın sorusu: çağrışım, hissetmek midir?

Bir rengi bir duyguyla çağrıştırmak o duyguyu hissetmekle aynı mıdır? Bu çalışmalar bir arada okunduğunda cevap hayırdır, ama iki alan arasında bir köprü de vardır.

Çağrışım çalışmaları, zihnimizdeki renk ve duygu kavramlarının nasıl bağlandığını gösterir: kırmızı ve öfke, mavi ve hüzün gibi. Etki çalışmaları ise renklerin gerçekten bir şey yaptığını, ama bunun çağrışımlarla aynı dilde konuşmadığını gösterir. Wilms ve Oberfeld'in deneyinde kırmızı, en uyarıcı ton çıktı; bu, kırmızının "canlı" ve "enerjik" çağrışımıyla uyumludur. Ama kırmızı bir ışığa otuz saniye bakan kişiler öfkelenmedi; yalnız biraz daha uyarılmış hissettiler ve bedenleri buna uygun tepki verdi. Etkiler, "kırmızı öfkelendirir" gibi özgül duygular düzeyinde değil, "daha canlı" ya da "daha sakin" gibi genel boyutlar düzeyindedir ve büyüklükleri küçüktür.

Bu yüzden bir rengin duygusal etkisinden söz ederken üç soru sormak yararlıdır. Ölçülen bir sözcük mü, bir renk mi? Ölçülen bir çağrışım mı, o anki bir durum mu? Ve rengin tonu mu değişti, yoksa açıklığı ve doygunluğu da mı?

Karşı görüş

Renklerin duyguları anlamlı ölçüde etkilediğini savunanlar, bedensel ölçümlerin bu etkiyi gösterdiğini, etkiler küçük olsa bile günlerce ve saatlerce süren ortamlarda birikebileceğini hatırlatır; bir hastane koridorunun, bir sınıfın ya da bir ofisin renklerinin bu yüzden önemsiz olmadığını söylerler. Ayrıca çağrışımların kendisi de etkili olabilir: insanlar bir rengin "sakinleştirici" olduğuna inanıyorsa, bu inanç o ortamda nasıl hissettiklerini etkileyebilir.

Kuşkucular ise etkilerin küçük olduğunu, deneylerin çoğunun laboratuvarda, kısa sürelerle ve belirli ekranlarla yapıldığını, gerçek hayata taşınıp taşınmadığının bilinmediğini vurgular. Pek çok eski çalışmanın küçük örneklemlerle yapıldığını ve tekrarlanmadığını da ekler; bu sorun PS-06'nın konusudur. Bu görüşe göre "renk duyguyu değiştirir" gibi genel bir cümle, bugünkü kanıtın izin verdiğinden çok daha güçlüdür.

İki görüşün ortak zemini şudur: ölçülebilir etkiler vardır, ama bunlar küçüktür, genel boyutlardadır ve rengin açıklığı ile doygunluğu, çoğu zaman tonundan daha çok şey söyler.

Örnek — yüzün rengi ve duygu

Renk ile duygu arasındaki en eski bağlardan biri insan yüzündedir. Öfkelenen, utanan ya da heyecanlanan birinin yüzü kızarır; korkan ya da hastalanan birinin yüzü solar. Kırmızının öfkeyle, beyazın korkuyla çağrışımında bu bedensel deneyimin payı olabilir.

2018'de yayımlanan bir çalışma bu bağı doğrudan inceledi. Katılımcılar, altı duygu için, yani öfke, tiksinti, korku, mutluluk, hüzün ve şaşkınlık için, bir yüzün ya da basit bir şeklin rengini iki karşıt renk ekseninde kaydırarak kendileri ayarladı. Ortaya çıkan desen, duyguların fizyolojik ve psikolojik modelleriyle uyumluydu.

Bu bulgunun bir sınırı da hesaba katılmalıdır. Yüzdeki kan akışından gelen renk değişimi, tenin kendi rengi ve açıklığıyla birlikte algılanır; aynı ölçüde bir kızarma, açık bir tende koyu bir tende olduğundan farklı görünebilir. Yüz rengi ile duygu arasındaki ilişkiye dair sonuçların farklı ten tonlarından yüzlerle ayrı ayrı sınanması gerekir. Bir fotoğrafçının ya da bir yapay zekâ sisteminin bir yüzün renginden duygu çıkarmaya çalışması, bu yüzden her ten için aynı güvenilirlikte çalışmayabilir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Bir rengi bir duyguyla çağrıştırmak o duyguyu hissetmek değildir; ülkeler arası büyük çağrışım çalışmaları ortak desenler bulsa da ölçtükleri şey renk adlarıyla duygu adları arasındaki bağdır.
2. Rengi gerçekten gösteren deneyler, açıklığın ve doygunluğun duygu değerlendirmelerini ve bedensel tepkileri tondan daha çok etkilediğini, etkilerin küçük ve genel boyutlarda olduğunu gösterir.
3. Etkilerin gerçek hayattaki büyüklüğü tartışmalıdır; yüz rengiyle duygu arasındaki bağ ise farklı tenlerde ayrı ayrı sınanmayı gerektirir.

Kendini sına

1. (Kolay) Otuz ülkeli çalışmada katılımcılara renkler mi gösterildi, renk sözcükleri mi?
2. (Kolay) Değerlik ve uyarılma neyi ölçer?
3. (Orta) Bir rengi bir duyguyla çağrıştırmak o duyguyu hissetmekle aynı mıdır?
4. (Orta) Valdez ve Mehrabian'ın çalışmasında hangi renk boyutları duygular üzerinde en güçlü etkiyi gösterdi?
5. (Zor) Wilms ve Oberfeld'in deneyi, eski renk–duygu çalışmalarının hangi zayıflığını gidermeye çalıştı ve ne buldu?
6. (Zor) Yüz renginden duygu çıkarmaya çalışan bir sistem neden her tende aynı güvenilirlikte çalışmayabilir?

Cevaplar

1. Renk sözcükleri; her renk adı için uygun gelen duygular işaretlendi («Çok ülkeli çağrışım çalışmaları»).
2. Değerlik bir durumun ne kadar hoş ya da nahoş, uyarılma ne kadar sakin ya da canlı hissedildiğini ölçer («Rengi göstermek, duyguyu ölçmek»).
3. Hayır. Çağrışım, renk ve duygu kavramlarının zihindeki bağıdır; rengi gerçekten gösteren deneyler özgül duygular yerine küçük ve genel uyarılma ve hoşnutluk etkileri bulur. Örneğin kırmızı ışığa bakan kişiler öfkelenmedi, biraz daha uyarılmış hissetti («Kartın sorusu: çağrışım, hissetmek midir?»).
4. Açıklık ve doygunluk; hoşnutluk büyük ölçüde açıklıkla, uyarılma daha çok doygunlukla ilişkiliydi («Rengi göstermek, duyguyu ölçmek»).
5. Ton, açıklık ve doygunluğu birbirinden ayırmadan karşılaştırma zayıflığını; üçünü bağımsız olarak değiştirdiler. Doygun ve parlak renkler daha yüksek uyarılmaya ve daha güçlü deri iletkenliği tepkilerine yol açtı, uyarılma maviden kırmızıya arttı ve etkiler üç boyutun etkileşimlerinden de geldi («Rengi göstermek, duyguyu ölçmek»).
6. Yüzdeki kan akışından gelen renk değişimi tenin kendi rengi ve açıklığıyla birlikte algılanır; aynı kızarma açık ve koyu tende farklı görünür. Bu yüzden bu tür ilişkilerin farklı tenlerden yüzlerle ayrı ayrı sınanması gerekir («Örnek — yüzün rengi ve duygu»).

Kaynaklar

• Jonauskaite, D. ve ark., «Universal patterns in color-emotion associations are further shaped by linguistic and geographic proximity», Psychological Science 31(10): 1245–1260, 2020.
• Valdez, P. ve Mehrabian, A., «Effects of color on emotions», Journal of Experimental Psychology: General 123(4): 394–409, 1994.
• Wilms, L. ve Oberfeld, D., «Color and emotion: effects of hue, saturation, and brightness», Psychological Research 82(5): 896–914, 2018.
• Thorstenson, C. A. ve ark., «Emotion-color associations in the context of the face», Emotion 18(7): 1032–1042, 2018.

Sonraki adım

GT-02 bu dersin "açıklık, tondan çok şey söyler" sonucunu yazıya uyguluyor: renkli bir başlığın ya da metnin neden asıl olarak açıklık farkıyla okunduğunu, yazının kalınlığı azaldıkça renklerin nasıl silikleştiğini ve iki canlı rengin yan yana geldiğinde gözü yoran bir titreşim yaratmasını ele alıyor. PS-06 ise bu alandaki kanıtın sağlamlığını sorguluyor: küçük örneklemleri, yayın yanlılığını, ön kaydı ve renk uyaranlarının kontrolsüz kalmasını, tekrarlama krizi üzerinden ele alıyor.