Kumaşa desen ve renk vermek: boyama ve baskı teknikleri

Kısa cevap

İplik boyalı bir kumaşta desen, önceden boyanmış renkli ipliklerin dokunmasıyla oluşur; bu yüzden desen kumaşın iki yüzünde de aynıdır ve kumaştan bir iplik çekildiğinde ipliğin kendisinin baştan sona tek bir renkte olduğu görülür. Parça boyalı bir kumaş ise dokunduktan sonra tek bir banyoda boyandığı için genellikle tek renktir; üzerinde bir desen varsa bu desen çoğunlukla baskıyla yapılmıştır ve kumaşın arka yüzünde daha soluk ya da hiç görünmez. Kısacası ipliği çekin ve arka yüze bakın: renk ipliğin içindeyse iplik boyalı, yüzeydeyse parça boyalı ya da baskılıdır.

Renk ne zaman verilir?

Bir kumaşa renk, üretimin farklı aşamalarında verilebilir: lif hâlindeyken, ipliğe dönüştükten sonra, kumaş dokunduktan sonra ya da ürün dikildikten sonra. Hangi aşamada boyandığı, kumaşın görünüşünü, desen olanaklarını ve maliyetini belirler.

İki yöntem farklı işler görür. İplik boyama, deseni kumaşın yapısına işler; ama renk ve desen kararlarının dokumadan önce, erken verilmesini gerektirir. Parça boyama, beyaz ya da ham kumaşı depoda bekletip hangi rengin satacağı belli olunca boyamaya izin verir; bu, MT-01'deki sezon renkleri kararlarını geciktirebilmek demektir.

İplik boyalı mı, parça boyalı mı?

Kartın sorusuna bir kumaşa bakarak cevap verilebilir. En hızlı ipucu kumaşın iki yüzüdür. İplik boyalı bir kareli kumaşta renkli iplikler kumaşın içinden geçtiği için desen ön ve arka yüzde neredeyse aynıdır. Baskılı bir kumaşta ise boya yüzeye uygulandığından arka yüz daha soluktur ya da deseni hiç göstermez.

Daha kesin bir ipucu ipliğin kendisidir. Kumaşın kenarından bir iplik çekip parmaklarınızın arasında açtığınızda, iplik boyalı bir kumaşın ipliği baştan sona ve lifinin içine kadar aynı renktedir. Baskılı bir kumaştan çekilen iplik ise yer yer boyalı, yer yer beyazdır: boya yalnız ipliğin kumaş yüzeyinde kalan kısmına değmiştir.

Desenin biçimi de ipucu verir: dokuma ile yapılabilen desenler çizgi, kare ve ekose gibi ızgaraya bağlı biçimlerdir; çiçek, eğri ve serbest çizim gibi ızgaradan bağımsız desenler çoğunlukla baskıdır.

Uzaktan bakınca: iplikler karışır

İplik boyalı desenlerin rengi, bakma mesafesine göre değişir. Yakından bakıldığında kırmızı ve beyaz iplikler ayrı ayrı görülür; birkaç adım geriden, gözün iplikleri ayıramadığı bir mesafede, renkler karışır ve kumaş tek bir renkte görünür. Bu, DT-02'de anlatılan ortalama karışımdır: gözün ayıramadığı küçük renk alanları, ışık miktarlarının ortalaması olarak algılanır.

Bunu hesapladık. Yarısı kırmızı B22234, yarısı beyaz F4F2EC ipliklerden oluşan bir pötikare, uzaktan D6B3B0 kodlu soluk bir pembe olarak görünür; kırmızı ipliğin kendisinin açıklığı L\ 39 iken karışımınki L\ 76'dır. Lacivert ve beyaz iplikli bir kumaş ise uzaktan neredeyse tam nötr bir gri, B4B4B4, olur. Bir desenin rengi, bu yüzden, kumaşın nereden görüleceğine göre seçilir.

Baskı: rengi yüzeye koymak

Baskı, rengin kumaşın yalnız belirli yerlerine uygulanmasıdır. Tarihte ve bugün farklı yöntemler kullanılır.

Türkiye'de bu geleneğin bilinen örneği Tokat yazmasıdır. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun coğrafi işaret kaydına göre Tokat yazması, boyanın kumaşa fırça ile sürülerek elle resmedildiği ya da tahta kalıpların boyaya batırılıp kumaşa basıldığı desenli kumaştır. Kayıt, kalıpların yalnız ıhlamur ağacından oyulduğunu, yalnız yüzde yüz pamuklu kumaş kullanıldığını ve üretimde üç tekniğin bulunduğunu yazar: desenin fırçayla çizilip boyandığı kalem işi, konturların kalıpla basılıp içlerinin fırçayla boyandığı kalıp-kalem işi ve bugün en çok kullanılan kalıp tekniği. Kalıp tekniği içinde tek kalıpla siyah ve beyazın işlendiği karakalem ile her renk için ayrı kalıbın hazırlandığı elvan işi ayrılır.

Kalıp baskının endüstrideki karşılıkları, desenin delikli bir elek ya da dönen bir silindir üzerinden kumaşa aktarıldığı elek ve rotasyon baskılar ile mürekkep püskürten yazıcılarla yapılan dijital baskıdır.

Isıyla aktarmak: süblimasyon

Polyester için ayrı bir baskı yolu vardır. Polyesterin suda çözünmeyen dispers boyalarla boyandığı MT-03'te anlatıldı; bu boyaların bir özelliği, ısıtıldığında sıvı olmadan doğrudan buhara geçebilmeleridir. Süblimasyon baskı bu özelliğe dayanır: desen önce özel bir kâğıda dispers boyalı mürekkeple basılır, sonra kâğıt kumaşa bastırılıp ısıtılır ve boya buhar olarak polyesterin içine geçer. Aynı nedenle süblimasyon pamukta işe yaramaz: pamuk dispers boyayı tutmaz.

Rengi engellemek: batik ve rezerve boyama

Bazı teknikler kumaşa boya koymak yerine, boyanın ulaşmasını engelleyerek desen yapar. Boya kumaşın tamamına uygulanır, ama önceden korunan bölgelere ulaşamaz.

Batik, rezerve boyamanın en bilinen örneklerinden biridir. Boston Güzel Sanatlar Müzesi'nin malzeme ansiklopedisine göre batik, Güneydoğu Asya'da ortaya çıkmış, mumla rezerve edilerek boyanan bir tekstildir ve bugün de özellikle Endonezya'da, Java'da, ayrıca Malezya, Hindistan, Sri Lanka ve Tayland'da yaygındır. Desen kumaşa eritilmiş mumla çizilir, kumaş boyaya daldırılır; bazen mum ve boya adımları birkaç kez tekrarlanır ve sonunda mum bir çözücüyle ya da kâğıt havlular arasında ütülenerek alınır.

Adım adım: bir kumaşın nasıl renklendirildiğini okumak

1. Kumaşın ön ve arka yüzünü gün ışığında yan yana karşılaştırın; desen iki yüzde de aynı mı?
2. Kenardan bir iplik çekin, parmaklarınızla açıp büyüteçle bakın; iplik baştan sona tek renk mi, yer yer beyaz mı?
3. Desenin biçimine bakın: çizgi, kare ve ekose mi, yoksa serbest çizgili ve eğri mi?
4. Kumaşın etiketinden lif içeriğini okuyun; polyesterde canlı ve dokuyu değiştirmeyen bir desen süblimasyon baskı olabilir.
5. Kumaşı iki adım geriden tekrar inceleyin ve desenin uzaktan hangi renge dönüştüğünü not edin.

Örnek — pötikare bir gömlek ve dört yüz

İplik boyalı bir desenin rengi mesafeye göre değiştiği için, yüzün hemen altındaki bir gömlek de yakından ve uzaktan farklı bir ilişki kurar. Kırmızı–beyaz pötikare bir gömleği dört ten örneğiyle karşılaştırdık: yakından görülen kırmızı iplik ile uzaktan görülen pembe karışım ayrı ayrı.

Sayılar CIEDE2000 farkıdır. Yakından bakıldığında kırmızı iplik en açık tenden en çok ayrılır; uzaktan ise karışım soluk bir pembeye döndüğü için en açık tene çok yaklaşır. Koyu tenlerde ilişki tersine döner: yakında kırmızı iplik yüzden az ayrılırken, uzaktaki açık pembe belirgin bir zıtlık kurar. Aynı gömlek, bir fotoğrafta ya da sahnede, bakan kişinin mesafesine göre yüzle farklı bir ilişki kurar; bu, bir desen seçerken yüzün hangi uzaklıktan görüleceğini düşünmenin ölçülebilir bir gerekçesidir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Renk kumaşa lif, iplik, kumaş ya da ürün aşamasında verilebilir; iplik boyama deseni kumaşın yapısına işler, parça boyama renk kararını geciktirmeye izin verir.
2. İplik boyalı kumaşta desen iki yüzde de aynıdır ve çekilen iplik baştan sona tek renktir; baskılı kumaşta arka yüz soluktur ve iplik yer yer beyaz kalır.
3. Kalıp baskı, dijital baskı, süblimasyon ve batik gibi rezerve teknikler rengi farklı yollarla yüzeye koyar ya da engeller; Tokat yazması, kalıp ve kalem işinin tescilli bir yerel örneğidir.

Kendini sına

1. (Kolay) Parça boyama nedir?
2. (Kolay) Batikte desen nasıl oluşturulur?
3. (Orta) İplik boyalı bir kumaş parça boyalıdan nasıl ayırt edilir?
4. (Orta) Süblimasyon baskı neden pamukta işe yaramaz?
5. (Zor) Kırmızı–beyaz bir pötikare uzaktan neden pembe görünür?
6. (Zor) Aynı pötikare gömlek neden açık ve koyu tenlerle mesafeye göre farklı ilişki kurar?

Cevaplar

1. Dokunmuş ya da örülmüş kumaşın bütün olarak tek bir boya banyosunda boyanması; renk kararı üretimin geç bir aşamasına bırakılabilir. Bkz. "Renk ne zaman verilir?".
2. Desen kumaşa eritilmiş mumla çizilir, kumaş boyaya daldırılır ve mumlu yerler boyanmadan kalır; mum sonunda çözücüyle ya da ütüyle alınır. Bkz. "Batik ve rezerve boyama".
3. İplik boyalı kumaşta desen iki yüzde de aynıdır ve kumaştan çekilen iplik baştan sona tek renktir; baskılı ya da parça boyalı kumaşta ise renk yüzeydedir, arka yüz soluktur ve çekilen iplik yer yer beyaz kalabilir. Bkz. "İplik boyalı mı, parça boyalı mı?".
4. Çünkü süblimasyon dispers boyalara dayanır ve dispers boyalar polyester gibi sentetik liflere geçer, pamuğa tutunmaz. Bkz. "Isıyla aktarmak".
5. Çünkü göz uzaktan kırmızı ve beyaz iplikleri ayıramaz ve onların ışık miktarlarının ortalamasını görür; hesapta karışım D6B3B0 kodlu soluk bir pembeye karşılık geldi. Bkz. "Uzaktan bakınca".
6. Çünkü yakında görülen kırmızı iplik ile uzakta görülen pembe karışım farklı açıklıktadır; en açık ten yakında kırmızıdan 44, uzakta pembeden yalnız 12 birim ayrılırken, en koyu ten yakında 23, uzakta 55 birim ayrılır. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Türk Patent ve Marka Kurumu, «No: 484 – Mahreç İşareti: Tokat Yazması», Coğrafi İşaretler Portalı, 2020.
• Museum of Fine Arts, Boston, «Batik» ve «Disperse dye», CAMEO Materials Database.
• CIE 015:2018, «Colorimetry», 4. baskı.

Sonraki adım

MT-06, boyamanın bedeline geçiyor: tekstil boyamasının su ve enerji tüketimini, atık su arıtmayı, susuz ve az sulu boyama yöntemlerini, doğal boyaların gerçek çevresel maliyetini ve kimyasal kısıtlama listelerini ele alıyor ve doğal boyaların her zaman daha sürdürülebilir olup olmadığını soruyor. DT-02 ise bu dersin uzaktan karışan ipliklerinin arkasındaki ilkeyi anlatıyor: toplamalı, çıkarmalı ve ortalama karışım arasındaki farkı.