Siyahın en siyahı ve bir pigment kavgası

Kısa cevap

En siyah malzemeler bir boya değil, bir yüzeyin üzerinde dik duran milyarlarca karbon nanotüpten oluşan bir ormandır: ışık bu ormanın içine girer, tüplerin arasında sekerek yol alır ve neredeyse hiç geri dönemez. 2016'da heykeltıraş Anish Kapoor, böyle bir kaplama olan Vantablack'i sanatta kullanma hakkını tek başına edinince sanat dünyasında tepki doğdu; ressam Stuart Semple de kendi pembesini herkese satıp yalnız Kapoor'a yasakladı. Bu kavga bir rengin değil, belirli bir malzemenin ve üretim tekniğinin kullanım hakkı üzerineydi: siyahın kendisini kimse sahiplenemez, ama belirli bir yolla üretilmiş bir malzemenin kullanımı bir sözleşmeyle sınırlanabilir.

Işığı hapseden bir orman

RH-09 siyahın da dereceleri olduğunu, en koyu kumaşın bile ışığın bir kısmını yansıttığını anlatmıştı. Sıradan siyah boyalar ışığı soğuran pigmentlerden oluşur, ama yüzeyleri ışığın bir kısmını geri yansıtır. En siyah malzemeler bu yüzey yansımasını da ortadan kaldırır.

Nanotüpler bir yüzeyin üzerinde yan yana, çimen gibi dik büyütüldüğünde, ışık tüplerin arasındaki boşluklara girer. Her çarpmada bir kısmı soğurulur ve yeniden çarpar. Geri dönmeyi başarabilen ışık çok azdır.

Vantablack adı buradan gelir: VANTA kısaltmasına «black», yani siyah eklenmiştir. Theocharous ve arkadaşları 2014'te böyle bir kaplamanın alüminyum üzerinde ilk kez üretildiğini bildirdi ve kaplamanın uzay koşullarına dayanıklılığını sınadı.

Bu malzemelerin asıl işi sanat değil, ölçümdür. Bir teleskobun ya da bir uydunun algılayıcısının içinde, istenmeyen yönlerden gelen ışığın yansıyıp ölçümü bozmasını önlemek için en siyah yüzey gerekir. Siyah ne kadar siyahsa, algılayıcı o kadar temiz bir sinyal alır.

Yarış sürdü. Cui ve Wardle 2019'da, metal yüzeylerdeki doğal oksit tabakasını kırarak nanotüpleri doğrudan metal üzerinde büyüttükleri bir yapının, morötesinden terahertz bölgesine kadar her yönden gelen ışığı yalnız yüz binde bir oranında yansıttığını bildirdi.

Bir sanatçının özel hakkı

2016'da heykeltıraş Anish Kapoor'un, Vantablack'i üreten İngiliz şirketle yaptığı bir anlaşmayla bu malzemeyi sanatta kullanabilen tek kişi olduğu duyuldu. Haber sanat dünyasında tepkiyle karşılandı.

Ressam Stuart Semple buna kendi pigmentiyle yanıt verdi. Smithsonian Magazine'deki bir habere göre Semple, «dünyanın en pembe pembesi» dediği bir pigmenti herkese satışa çıkardı, ama alıcılardan Kapoor olmadıklarını, onunla bağlantılı olmadıklarını ve pigmentin ona ulaşmayacağını onaylamalarını istedi. Kapoor ise yılın sonunda bu pembeye batırılmış orta parmağının fotoğrafını paylaştı.

Kavga bir mizah savaşına dönüştü, ama altındaki soru ciddiydi.

Bir renk bir kişiye ait olabilir mi?

Kartın sorusu budur: bir rengin kullanım hakkı tek bir kişiye ait olabilir mi? Cevap, «renk» sözcüğüyle neyin kastedildiğine bağlıdır.

Kapoor'un edindiği şey siyah değildi. Siyah, her ressamın paletinde yüzyıllardır duran bir renktir ve kimsenin olamaz. Kapoor'un hakkı, belirli bir yolla büyütülen belirli bir malzemenin, Vantablack kaplamasının sanatta kullanımıyla sınırlıydı. Bu kaplama bir tüpten sıkılan boya da değildir; özel bir üretim ortamında bir yüzeyin üzerinde büyütülür. Smithsonian'ın aktardığına göre Kapoor da Vantablack'in yeterli miktarda yapılması zor olduğu için resimde pek kullanışlı olmadığını söylemişti.

Yani özel bir hak bir rengin değil, bir malzemenin ya da bir üretim yönteminin üzerine kurulur. PZ-07, bir rengin marka olarak tescil edilmesinin ise yalnız belirli bir ürün sınıfında ve ayırt ediciliği kanıtlandığında mümkün olduğunu anlatmıştı. İki durumda da sahiplenilen şey renk değil, rengin belirli bir kullanımıdır.

Örnek — süper siyah bir fonun önünde dört yüz

Süper siyah, göze ne kadar fark eder? Dört ten örneğini üç siyah zeminin önünde karşılaştırdık: RH-09'da kullanılan koyu bir kumaş (141414, CIELAB açıklığı yaklaşık 6), yüzde 1 yansıtan bir yüzey ve Cui ile Wardle'ın bildirdiği yüz binde bir yansıtan bir yüzey.

Süper siyah zeminde ışıklılık oranları binlerce kata çıkar; sıradan kumaşta en koyu tenin oranı yalnız 4,8'dir. Ama algısal fark çok az artar: en koyu tende 18,3'ten 20,5'e. Nedeni, BI-19'da gördüğümüz açıklık ölçeğinin siyaha yakın bölgede sıkışmasıdır: yansımayı yüzde 1'den yüz binde bire indirmek açıklığı yalnız 9'dan 0'a indirir. Süper siyah bir ölçüm aygıtı için büyük, bir göz için küçük bir kazançtır; ama en koyu ten için bu küçük kazanç, fonla yüz arasındaki farkın yüzde 12'sidir. Hesap bir modeldir; gerçek bir fotoğraf, ekranın ya da baskının en koyu siyahıyla sınırlıdır ve DT-06'nın anlattığı gibi ekranlar gerçek siyahı nadiren gösterir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. En siyah malzemeler, bir yüzeyin üzerinde dik büyütülmüş karbon nanotüp dizileridir; ışık tüplerin arasında hapsolur. Vantablack adı VANTA kısaltmasından gelir ve bu kaplamalar asıl olarak uzay ve ölçüm aygıtlarında kullanılır.
2. 2016'da Kapoor Vantablack'in sanatta kullanımı için özel bir hak edindi; Semple buna herkese satılan ama Kapoor'a yasak bir pembeyle yanıt verdi. Sahiplenilen renk değil, belirli bir malzemenin kullanımıydı.
3. Süper siyah bir fon ışıklılık oranlarını binlerce kat artırır, ama algısal farkı dört tende yalnız 2–4 birim büyütür; en koyu ten için bu, farkın yüzde 12'sidir.

Kendini sına

1. (Kolay) Vantablack adı nereden gelir?
2. (Kolay) Süper siyah kaplamaların asıl kullanım alanı nedir?
3. (Orta) Bir rengin kullanım hakkı tek bir kişiye ait olabilir mi?
4. (Orta) Karbon nanotüp ormanı ışığı nasıl hapseder?
5. (Zor) Süper siyah bir fon ışıklılık oranını binlerce kat artırdığı hâlde algısal farkı neden az artırır?
6. (Zor) Stuart Semple'ın yanıtı, Kapoor'un özel lisansına karşı nasıl bir itirazı dile getiriyordu?

Cevaplar

1. Dikey hizalı nanotüp dizisi anlamındaki İngilizce kısaltma VANTA'ya «black» eklenerek. Bkz. "Işığı hapseden bir orman".
2. Uzay ve ölçüm aygıtları; istenmeyen ışığın yansıyıp algılayıcının ölçümünü bozmasını önlemek. Theocharous ve arkadaşları kaplamayı yer gözlem aygıtları için sınadı. Bkz. "Işığı hapseden bir orman".
3. Bir renk olarak hayır: siyah kimsenin olamaz. Ama belirli bir yolla üretilen belirli bir malzemenin kullanımı, Kapoor'un Vantablack için edindiği gibi özel bir lisansla sınırlanabilir; renk markası da PZ-07'de gördüğümüz gibi yalnız belirli bir ürün sınıfında korunur. Sahiplenilen şey renk değil, rengin belirli bir kullanımıdır. Bkz. "Bir renk bir kişiye ait olabilir mi?".
4. Işık dik duran tüplerin arasındaki boşluklara girer, her çarpmada bir kısmı soğurulur ve yeniden çarpar; geri dönmeyi başarabilen ışık çok azdır. Bkz. "Işığı hapseden bir orman".
5. Çünkü açıklık ölçeği siyaha yakın bölgede sıkışır: yansımayı yüzde 1'den yüz binde bire indirmek açıklığı yalnız yaklaşık 9'dan 0'a indirir, bu yüzden en koyu tende fark 18,3'ten yalnız 20,5'e çıkar. Bkz. "Örnek".
6. Bir malzemenin sanatta tek bir kişiye ayrılmasına karşı, sanat malzemelerinin herkese açık olması gerektiği itirazını; Semple aynı dışlamayı tersine çevirip pigmentini herkese satarak yalnız Kapoor'a yasakladı. Bkz. "Bir sanatçının özel hakkı".

Kaynaklar

• Theocharous, E., Chunnilall, C. J., Mole, R., Gibbs, D., Fox, N., Shang, N. ve arkadaşları, «The partial space qualification of a vertically aligned carbon nanotube coating on aluminium substrates for EO applications», Optics Express 22(6): 7290 vd., 2014.
• Cui, K. ve Wardle, B. L., «Breakdown of native oxide enables multifunctional, free-form carbon nanotube–metal hierarchical architectures», ACS Applied Materials & Interfaces 11(38): 35212–35220, 2019.
• Danny Lewis, «This artist is the only person banned from using the world's pinkest pink», Smithsonian Magazine, 16 Aralık 2016.
• Eleanor Gibson, «Anish Kapoor flaunts use of "world's pinkest pink" despite ban from creator», Dezeen, 30 Aralık 2016.

Sonraki adım

MA-07 en siyahtan yeni bir maviye geçiyor: YInMn mavisinin bir laboratuvarda tesadüfen bulunuşunu, kararlılığını, maliyetini ve ticarileşme sürecini anlatıyor ve yeni bir pigmentin ticari başarıya ulaşmasının neden yıllar sürdüğünü soruyor. Renk tescilini PZ-07, siyahın kültürünü RH-09 anlatmıştı.