Bir rengin fiyatı olur mu?

Kısa cevap

Olur, hem de bazen altından yüksek. Bir rengi pahalı yapan şey ışık değil, onu kumaşa ya da duvara taşıyan maddenin ne kadar zor bulunduğu ve ne kadar emekle üretildiğidir. Pahalı renk yüzyıllar boyunca kimin ne olduğunu gösteren bir işarete dönüştü; ucuzladığında ise o işaret de aşındı.

Kıtlıktan doğan fiyat

Renk ekonomisinin temel kuralı basittir: bir rengin fiyatı, onu veren maddenin kıtlığıyla yükselir. Toprak kırmızısı ya da kömür siyahı hemen her yerde bulunur ve ucuzdur. Parlak, dayanıklı ve solmayan bir mavi, mor ya da kırmızı ise tarih boyunca çoğu zaman tek bir kaynaktan, uzak bir yerden ve uzun bir emekle gelmiştir. Kaynağın azlığı, taşıma yolunun uzunluğu ve işlemin zahmeti fiyata eklenir.

Bu dersin üç örneği, birbirinden çok farklı üç kaynaktan gelir: bir dağdaki taş, denizdeki bir salyangoz ve bir kaktüsün üstünde yaşayan bir böcek. Üçü de bir dönem dünya ticaretinin en değerli renkleri arasındaydı. Bu anlamda her biri bir renk emtiasıydı: tartılan, gemiyle taşınan, vergilendirilen ve fiyatı pazarda belirlenen bir mal. Rengin ekonomik analizini, yani tekel, düzenleme ve piyasa yapısını ise EC alanındaki dersler yapar; burada amacımız fiyatın rengin anlamını nasıl değiştirdiğini görmek.

Taştan gelen mavi: ultramarin

Ultramarinin kaynağı, bugünkü Afganistan'ın Bedahşan bölgesindeki dağlarda çıkarılan lacivert taşıdır. Taş önce Akdeniz limanlarına, oradan Avrupa'nın atölyelerine taşındı; adı da "denizin ötesinden gelen" anlamına gelir. Taşı pigmente çevirmek zahmetliydi: öğütülür, yıkanır, içindeki mavi tanecikler diğer minerallerden ayrılırdı. En iyi kalite, ağırlığı başına altından değerli sayılabiliyordu.

Bu fiyatın sonucu tuvalde görülür: ressamlar ultramarini bir tablonun en önemli figürüne, çoğu zaman Meryem'in pelerinine ayırırdı. Ultramarinin bu yolculuğu ve sanattaki sembolik yeri TK-04'te ayrıntılı anlatılır. Hikâyenin sonu da ekonomiktir: 1824'te Fransa'da bir kurum, ultramarini ucuza üretecek bir yöntem için ödül koydu ve 1828'de Jean-Baptiste Guimet bu ödülü aldı. Sentetik ultramarin, bir zamanlar sözleşmeyle ölçülen maviyi sıradan bir boyaya çevirdi.

Denizden gelen mor: Tyros moru

Akdeniz'in bazı deniz salyangozları, bezlerinde havayla temas edince mora dönen bir madde taşır. Tek bir giysiyi boyamak için çok sayıda salyangoz gerekiyordu ve boyahaneler kokusuyla ünlüydü. Sonuç, Roma ve Bizans'ta iktidarın rengi hâline gelen bir mordu. Üretiminin ayrıntısı ve kimin giyebileceğini belirleyen yasalar TK-03'ün konusudur.

Morun fiyatı ile anlamı arasındaki bağ burada en açık hâlindedir. Bir rengi yalnız çok zenginler alabiliyorsa, o rengi giymek zenginliğin kendisini gösterir. Bir süre sonra o rengi kimin giyebileceği yasayla da sınırlanır; böylece pahalı bir mal, bir rütbeye dönüşür.

Böcekten gelen kırmızı: koşnil

Meksika ve Orta Amerika'da kaktüslerin üstünde yaşayan küçük bir böcek, kurutulup ezildiğinde yoğun bir kırmızı verir. Aztek ve Maya dünyasında bilinen bu boya, İspanyolların Amerika'ya gelişinden sonra Avrupa'ya taşındı ve kısa sürede kıtanın en değerli kırmızısı oldu. Avrupa'nın bu kırmızının kaynağını uzun süre neden bilemediği TK-05'te anlatılır.

Koşnilin bugünkü hayatı da ilginçtir: aynı böcekten elde edilen karmin, gıdalarda E120 koduyla ve kozmetikte, özellikle ruj ve allıkta kullanılmaya devam eder. Bir kozmetik ürününde hangi tonların üretildiği ise kimin tenine göre ürün yapıldığının da göstergesidir; bu sorun MT-08'de, gıda boyaları MA-12'de ele alınır.

Örnek — aynı ürün, farklı renk, farklı fiyat

Rengin fiyatı yalnız tarihte kalmadı. Bugün bir otomobilde bazı boya seçenekleri ek ücretle sunulur, bir telefonun bazı renkleri sınırlı sayıda üretilir ve daha yüksek fiyatla satılır. Ürün aynıdır, maliyet farkı çoğu zaman küçüktür; ama renk, bir farklılaştırma aracı olarak fiyatlandırılır. Bu stratejinin ekonomik mantığı EC-10'da incelenir.

Aradaki fark şudur: eski çağlarda rengin fiyatı kıtlıktan geliyordu; bugün ise çoğu zaman kıtlık tasarlanır. Sınırlı sayıda üretilen bir renk, bir zamanlar Tyros morunun taşıdığı "herkes bunu alamaz" mesajını küçük ölçekte yeniden üretir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Bir rengin fiyatını onu taşıyan maddenin kıtlığı ve üretim emeği belirler; ultramarin, Tyros moru ve koşnil buna üç örnektir.
2. Pahalı renk, sahibinin zenginliğini gösteren bir statü sembolüne ve zamanla yasayla korunan bir rütbeye dönüşebilir.
3. Renk ucuzladığında bu işaret aşınır; bugün ise kıtlık çoğu zaman sınırlı renk sürümleriyle yeniden tasarlanır.

Kendini sına

1. (Kolay) Ultramarin hangi taştan elde edilir?
2. (Kolay) Koşnil boyası hangi canlıdan elde edilir?
3. (Orta) Bir rengin pahalı olması onun toplumsal anlamını nasıl etkiler?
4. (Orta) 1828'de ultramarinin fiyatını düşürecek gelişme neydi?
5. (Zor) Diocletianus'un fermanında mor ipeğe verilen fiyat, morun Roma'daki anlamı hakkında ne söyler?
6. (Zor) Bir telefonun sınırlı sayıda üretilen rengi ile Tyros moru arasında hangi benzerlik ve hangi fark vardır?

Cevaplar

1. Lacivert taşından; en önemli kaynağı Afganistan'ın Bedahşan bölgesidir («Taştan gelen mavi»).
2. Kaktüslerin üstünde yaşayan küçük bir böcekten; bir libre boya için yaklaşık 70.000 kurutulmuş böcek gerekir («Böcekten gelen kırmızı»).
3. Rengi yalnız belirli bir kesim alabildiğinde, o rengi taşımak zenginliği ve konumu gösterir; renk bir statü sembolüne, bazen yasayla korunan bir rütbeye dönüşür. Renk ucuzladığında bu anlam aşınır («Denizden gelen mor»).
4. Guimet'nin sentetik ultramarin yöntemi; bir Fransız kurumunun ödülünü aldı («Taştan gelen mavi»).
5. En yüksek fiyatın ona verilmesi, morun olağan bir mal değil iktidara ait bir işaret olduğunu gösterir; fiyat, rengin kime ait sayıldığının bir ölçüsüdür («Denizden gelen mor»).
6. Benzerlik: ikisi de "herkes bunu alamaz" mesajı taşır. Fark: Tyros morunun kıtlığı doğadan ve emekten geliyordu, sınırlı sürüm rengin kıtlığı ise üreticinin kararıyla tasarlanır («Örnek — aynı ürün, farklı renk, farklı fiyat»).

Kaynaklar

• National Gallery, Londra, «Colour Stories: Blue» (podcast).
• WebExhibits, «Pigments through the Ages: Ultramarine»; MFA Boston, CAMEO, «Ultramarine blue, synthetic».
• Diocletianus, Azami Fiyatlar Fermanı, MS 301; İngilizce çeviri: Bergen Üniversitesi, kark.uib.no.
• Science History Institute, «Red the World Over».
• HistoricalMX, «Cochineal: Red Dye for the World».

Sonraki adım

EC-01 bu dersin ekonomisini kuruyor: Tyros morunda üretim tekelini, koşnilde İspanyol tekelini ve kaçakçılığı, süsleme yasalarının talebi nasıl şekillendirdiğini arz kıtlığı ve devlet düzenlemesi kavramlarıyla çözümlüyor. TK-04 ise mavinin hikâyesine dönüyor: Afganistan'daki madenlerden Venedik ticaretine, Meryem'in mavi pelerininden 19. yüzyılın sentetik ultramarinine uzanan yolu anlatıyor.