Benim kırmızım seninki gibi mi? Ters spektrum

Kısa cevap

Ters spektrum düşünce deneyi, iki kişinin renkleri birbirinin tam tersi biçiminde deneyimleyip, örneğin birinin çilekte gördüğünü öbürünün çimende görüp, yine de aynı adları kullanması ve hiçbir davranışla ayırt edilememesi olasılığını sorar; bu olasılık Locke'tan beri deneyimin özel olduğunun ve dışarıdan ölçülemeyeceğinin bir kanıtı olarak kullanılmıştır. Ama insan renk uzayı simetrik değildir: en doygun sarılar açık, en doygun maviler koyudur, koyu sarı kahverengiye dönüşürken koyu mavi mavi kalır ve kırmızı ile mavi arasında sarı ile yeşil arasındakinden daha çok ayırt edilebilir ton vardır. Renk çemberi basitçe çevrildiğinde bu asimetriler yer değiştirir ve ters görmeli kişi davranışıyla, örneğin «en doygun mavi en doygun sarıdan daha açıktır» diyerek, kendini ele verir; bu yüzden ters spektrumun davranışsal olarak saptanamaz olması tartışmalıdır.

Locke'un menekşesi

FE-01'de Locke'un renkleri nesnede bir güç olarak tanımladığını, FE-02'de siyah beyaz odadan çıkan Mary'nin neyi öğrendiğini tartıştık. Locke aynı eserinde, deneyimin özel olmasına dair bugün de tartışılan bir olasılık ortaya attı.

Locke'un senaryosunun gücü üç özelliğindedir. Tersine çevirme doğuştandır, iki kişi aynı dili konuşur ve ikisi de aynı nesneleri aynı adlarla anar. Kimse bir fark göremez.

Neden önemli?

Ters spektrum, zihin felsefesinde çok kullanılan bir araç oldu. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin maddesi, bu tür düşünce deneylerinin çağdaş zihin felsefesinde her yerde bulunduğunu yazar.

Senaryo davranışsal olarak saptanamazsa, bir deneyimin nasıl bir şey olduğu, o deneyimin işlevinden, yani neye yol açtığından ve nasıl kullanıldığından ayrı bir şey gibi görünür. Bu, zihni işleviyle tanımlayan görüşlere karşı bir itiraz olarak kullanılır.

Kartın sorusu: renk uzayı simetrik değil

Byrne'ın derlemesi, Locke'un senaryosunun renk çemberinin 180 derece çevrilmesi olarak okunabileceğini ve ters görmeli kişinin öbür bakımlardan normal olduğu varsayılırsa, renk uzayındaki büyük bir asimetrinin Locke'u haksız çıkardığını yazar.

DT-04'te tanımlanan renk katısı, bu asimetriyi görünür kılar. Byrne'ın aktardığına göre sarılar en yüksek doygunluklarına kırmızılardan ve mavilerden daha yüksek açıklık düzeylerinde ulaşır. Bu yüzden çemberi 180 derece çevirmek davranışla fark edilir: ters görmeli kişi, «mavi» dediği en doygun renkleri «sarı» dediği en doygun renklerden daha açık bulur. Üstelik kırmızı ile mavi arasında sarı ile yeşil arasındakinden daha çok ayırt edilebilir ton basamağı vardır; tersine çevirme bazı farklı tonları aynı tona eşlemek zorunda kalır.

Bu asimetriyi sayılarla görelim. sRGB'deki en doygun sarı (FFFF00) CIELAB'de L\ 97,1 açıklığındadır; en doygun mavi (0000FF) ise L\ 32,3'tedir. Renk çemberini 180 derece çevirmek, a\ ve b\ eksenlerinin işaretini değiştirmek demektir. Çevrilmiş sarı, L\ 97'de çok doygun bir mavi olur; böyle bir renk sRGB'de yoktur. Çevrilmiş mavi, L\ 32'de çok doygun bir sarı olur; o da sRGB'de yoktur, çünkü koyu sarı zaten kahverengiye, ya da zeytin yeşiline, dönüşür. Ters görmeli kişinin dünyasında bu renkler bizim dünyamızda hiç görmediğimiz deneyimlere karşılık gelmek zorundadır; bu, farkı davranışla ortaya çıkarmanın bir yoludur.

Palmer'ın üç önerisi

Asimetri, her tersine çevirmeyi aynı biçimde bozmaz. Palmer 1999'da, açık ve doygun sarıların yarattığı sorunu en azından çözen üç senaryo önerdi.

BI-11'de gördüğümüz karşıt süreçler bu tartışmanın zeminidir: kırmızı–yeşil ve mavi–sarı, birbirinin karşıtı olan iki eksendir ve BI-11'de tanımlanan benzersiz tonlar bu eksenlerin uçlarında durur. Palmer'ın senaryoları, bu eksenlerden birini ya da ikisini birden ters çevirir; ama asimetriler yalnız bu eksenlerde değil, renk uzayının bütününde bulunur.

Karşı görüş

Bazı felsefeciler, asimetri itirazının senaryoyu çürütmediğini savunur. Byrne'ın derlemesi, davranışsal olarak saptanamaz bir tersine çevirme arayan felsefecilerin, bu güçlükler karşısında ya sınırlı renk görmesi olan, örneğin yalnız siyah beyaz gören bir algılayıcıyı, ya da algılanan benzerlikleri ve farkları gösteren renk uzayının gereken simetrilere sahip olduğu varsayılan yabancı bir renk görmesini düşündüğünü aktarır. Bu durumlarda asimetri itirazı işlemez ve senaryo, deneyimin işlevden ayrılabileceği iddiası için yine bir kanıt olarak kullanılabilir.

Öbür taraf, bu yanıtın insan renk görmesiyle ilgili asıl soruyu değiştirdiğini söyler: soru, bizim renk deneyimlerimizin birbirinden gizlice farklı olup olmadığıydı. İnsan renk uzayının asimetrileri dikkate alındığında, bizim gibi gören iki kişi arasında davranışla hiç fark edilmeyecek bir tersine çevirme bulmak, en azından çok zordur. Tartışma, deneyimin özel olup olmadığı sorusunu kapatmaz; ama bu özelliğin, Locke'un düşündüğü kadar basit bir çevirmeyle gösterilemeyeceğini ortaya koyar.

Örnek — dört tenin tersi

Dört ten örneğini, Locke'un 180 derecelik çevirmesiyle ve Palmer'ın kırmızı–yeşil çevirmesiyle dönüştürelim ve ortaya çıkan renklerin sRGB'de bulunup bulunmadığına bakalım.

Tenler, renk uzayında Byrne'ın andığı asimetrilerden birinin tam içinde durur: kahverengiler, koyulaşmış sarı ve turunculardır. 180 derecelik çevirmede açık tenler var olan mavilere düşer, ama iki koyu ten, aynı açıklıkta o kadar doygun maviler gerektirir ki sRGB'de karşılıkları yoktur. Kahverengi, koyu sarının kazandığı ayrı bir nitelikti; koyu mavi ise mavi kalır, yeni bir ada kavuşmaz. Ters görmeli kişi, bizim «kahverengi» dediğimiz tenleri ayrı bir kategori olarak değil, yalnız koyu maviler olarak deneyimlerdi ve bu, adlandırmasında bir iz bırakabilirdi. Kırmızı–yeşil çevirme ise dört teni de gam içinde tutar; Palmer'ın bu senaryosunun sarı sorununu çözdüğü burada da görülür. Hesap sRGB gamıyla yapılmıştır ve gerçek yüzey renklerinin sınırı bundan geniştir; ama asimetrinin yönü değişmez. Tenler burada yalnız renk uzayında kahverengilerin nerede durduğunu gösteren noktalar olarak kullanıldı; ölçülen şey renkler arasındaki ilişkidir, kişiler değil.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Locke 1690'da, bir menekşenin bir kişide uyandırdığı fikrin bir kadife çiçeğinin başka birinde uyandırdığıyla aynı olabileceğini ve bunun hiçbir zaman bilinemeyeceğini yazdı; ters spektrum senaryosu o günden beri deneyimin özel olduğunun ve işlevden ayrılabileceğinin bir kanıtı olarak kullanıldı.
2. İnsan renk uzayı simetrik değildir: doygun sarılar açık, doygun maviler koyudur, koyu sarı kahverengiye dönüşür, koyu mavi mavi kalır ve ton basamakları eşit dağılmaz. Renk çemberini 180 derece çevirmek davranışla fark edilir; Palmer'ın kırmızı–yeşil gibi çevirmeleri sarı sorununu çözer, ama başka asimetrilerle karşılaşır.
3. Bazı felsefeciler senaryoyu simetrik, yabancı renk uzaylarıyla savunur; öbürleri bunun asıl soruyu değiştirdiğini söyler. Örnekte 180 derecelik çevirme iki koyu teni sRGB'de karşılığı olmayan doygun mavilere taşır, kırmızı–yeşil çevirme ise dört teni de gam içinde tutar.

Kendini sına

1. (Kolay) Locke'un ters spektrum örneği nedir?
2. (Kolay) Davranışsal saptanamazlık ne demektir?
3. (Orta) Renk çarklarının simetrik olmaması ters spektrum senaryosuna nasıl bir itiraz sunar?
4. (Orta) Palmer hangi tersine çevirmeleri önerir ve bunlar neden hâlâ sorunludur?
5. (Zor) Karşı görüşe göre ters spektrum nasıl savunulabilir ve bu savunmaya hangi itiraz yöneltilir?
6. (Zor) Örnekte 180 derecelik çevirme koyu tenlerde neden gam dışına çıkar ve bu, «kahverengi» kategorisi için ne anlama gelir?

Cevaplar

1. Bir menekşenin bir kişinin zihninde ürettiği fikrin, bir kadife çiçeğinin başka birinin zihninde ürettiği fikirle aynı olabileceği ve bunun tersi; bir zihin başka bir bedene geçemediği için bu hiçbir zaman bilinemezdi ve adlar karışmazdı. Bkz. "Locke'un menekşesi".
2. Bir deneyim farkının kişilerin yargılarında, adlandırmalarında, ayırt etmelerinde ve öbür bütün davranışlarında hiçbir iz bırakmamasıdır. Bkz. "Locke'un menekşesi".
3. Çünkü insan renk uzayında doygun sarılar açık, doygun maviler koyudur; koyu sarı kahverengiye dönüşür ama koyu mavi mavi kalır; kırmızı ile mavi arasında sarı ile yeşil arasındakinden daha çok ayırt edilebilir ton vardır. Renk çemberi çevrildiğinde bu asimetriler yer değiştirir ve ters görmeli kişi, örneğin en doygun «mavileri» en doygun «sarılardan» daha açık bularak kendini davranışla ele verir; senaryonun davranışsal olarak saptanamaz olması böylece zorlaşır. Bkz. "Kartın sorusu: renk uzayı simetrik değil".
4. Kırmızı–yeşil ekseninin, mavi–sarı ve siyah–beyaz eksenlerinin birlikte ya da bunların hepsinin ters çevrilmesini önerir; bunlar açık ve doygun sarıların sorununu çözer. Ama kırmızı ile mavi arasında yeşil ile sarı arasındakinden daha çok ton basamağı bulunduğu için kırmızı–yeşil çevirmesi de fark edilebilir ve kahverengi ile pembe gibi başka asimetriler vardır. Bkz. "Palmer'ın üç önerisi".
5. Senaryo, yalnız siyah beyaz gören bir algılayıcıyla ya da renk uzayı gereken simetrilere sahip varsayılan yabancı bir renk görmesiyle kurularak savunulabilir; bu durumlarda asimetri itirazı işlemez. İtiraz, bunun asıl soruyu, bizim gibi gören insanların deneyimlerinin gizlice farklı olup olmadığı sorusunu değiştirdiğidir. Bkz. "Karşı görüş".
6. Çünkü koyu tenler kahverengidir, yani koyulaşmış sarı ve turunculardır; 180 derecelik çevirme onları aynı açıklıkta çok doygun mavilere taşır ve bu kadar doygun koyu maviler sRGB'de yoktur. Kahverengi, koyu sarının kazandığı ayrı bir nitelikken koyu mavi mavi kalır; ters görmeli kişi bu tenleri ayrı bir kategori olarak değil, yalnız koyu maviler olarak deneyimlerdi. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Locke, J., «An Essay Concerning Humane Understanding», Londra, 1690, II. kitap, 32. bölüm, §15 (Project Gutenberg metni).
• Palmer, S. E., «Color, consciousness, and the isomorphism constraint», Behavioral and Brain Sciences 22: 923–943, 1999.
• Byrne, A., «Inverted qualia», The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ilk yayın 10 Kasım 2004, esaslı revizyon 29 Ocak 2025.

Sonraki adım

FE-04 renk kavramlarının mantığına geçiyor: Wittgenstein'ın şeffaf beyaz, kırmızımsı yeşil ve parlak gri bulmacalarını, renk kavramlarının dilbilgisini ve Goethe'yle bağlantısını anlatıyor ve «kırmızımsı yeşil»in imkânsızlığının bir fizik gerçeği mi yoksa bir dil kuralı mı olduğunu soruyor. Karşıt süreçler ve benzersiz tonlar BI-11'de, renk katısı DT-04'te, renk görme eksikliği BI-12'de ele alınmıştı.