Mary'nin odası: renk bilgisi ile renk deneyimi

Kısa cevap

Frank Jackson'ın 1982'de kurduğu düşünce deneyinde Mary, renk görmenin fiziği ve nörofizyolojisi hakkında bilinebilecek her şeyi siyah beyaz bir odadan öğrenmiş bir bilim insanıdır; soru, odadan çıkıp ilk kez kırmızı bir domates gördüğünde yeni bir şey öğrenip öğrenmeyeceğidir. Jackson'a göre öğrenir, bu yüzden fiziksel bilgi eksiktir ve fizikalizm yanlıştır; ama bu sonuca birçok itiraz yöneltildi: Mary yeni bir olgu değil yalnız yeni yetenekler kazanır, yeni bir tür tanışıklık edinir ya da zaten bildiği bir olguyu yeni bir biçimde kavrar. Tartışma bugün de sürüyor ve argümanın sahibi Jackson, 1990'larda görüşünü değiştirerek argümanın bir yerde yanlış olması gerektiği sonucuna vardı.

Siyah beyaz oda

FE-01, rengin nesnede mi zihinde mi olduğu sorusunu ele almıştı. FE-02 bu sorunun bir başka yüzüne bakıyor: rengi bilmek ile rengi yaşamak aynı şey midir?

Jackson'ın düşünce deneyi, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin bilgi argümanı maddesinde aktarıldığı biçimiyle şöyledir.

Argümanın hedefi fizikalizmdir, yani dünyada olup biten her şeyin, bilinçli deneyimler dahil, fiziksel olgulardan ibaret olduğu görüşü. FE-01'deki renk fizikalizmi rengin nesnedeki yerini, buradaki fizikalizm ise deneyimin kendisini konu alır.

Nitel deneyim

Mary'nin odadan çıkınca öğrendiği düşünülen şeyin bir adı vardır. Felsefede kullanılan «qualia» adı, Latincede «ne türden» anlamına gelen «quale» sözcüğünün çoğuludur.

Bilgi argümanının gücü, sezgiye dayanmasıdır. Rengi hiç görmemiş biri, kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğunu bilmiyor gibi görünür, bu kişi renk hakkında ne kadar çok şey bilirse bilsin. Bu sezginin felsefi sonucu ise tartışmalıdır: Mary gerçekten yeni bir olguyu mu öğrenir, yoksa zaten bildiği bir şeyle yeni bir biçimde mi karşılaşır?

Başlıca itirazlar

Stanford Ansiklopedisi'nin maddesi, fizikalistlerin argümana verdiği cevapları birkaç ana gruba ayırır. Kartın andığı üç itirazı sırayla ele alalım.

Birincisi, Mary'nin yeni bir olgu öğrenmediği, yalnız yeni yetenekler kazandığıdır.

İkincisi, bu tanışıklık seçeneğidir. Burada Mary'nin kazandığı şey ne bir olgu ne de bir beceridir, bir karşılaşmadır.

Üçüncüsü, fizikalistler arasında en yaygın olanıdır: Mary yeni bir bilgi edinir, ama yeni bir olgu öğrenmez.

Madde bu görüşü savunan çok sayıda felsefeciyi sayar ve birçok felsefecinin Mary'nin serbest kaldıktan sonra yeni olgusal bilgi edindiğini inkâr etmekte zorlandığını, bu yüzden fizikalist olanların bu görüşe yöneldiğini belirtir. Bu görüşe göre Mary odada «gökyüzüne bakan normal gözlemcilerin beyninde şu süreç olur» olgusunu biliyordu; dışarıda aynı olguyu, «gökyüzü böyle görünür» diye, deneyimden gelen bir kavramla kavrar.

Bir itiraz da doğrudan sezgiye yönelir: Dennett gibi bazı felsefecilere göre, fiziksel olan her şeyi bilen biri, renkli nesnelerin neye benzediğini çıkarabilir ve örneğin bulutsuz gökyüzünün normal gözlemcilere nasıl göründüğünü hayal edebilir. Madde, bu iddiaya verilen en yaygın tepkinin ondan kuşku duymak olduğunu ekler.

Karşı görüş

Bilgi argümanının en ilginç yanlarından biri, argümanın sahibinin onu sonradan terk etmesidir. Bu dönüş, fizikalizme karşı en çok anılan argümanın bile tartışmaya açık kaldığını gösterir.

Jackson'ın dönüşü argümanı ortadan kaldırmadı. Birçok felsefeci, argümanı Jackson'dan bağımsız olarak savunmaya devam ediyor; madde de bilgi argümanının hâlâ yoğun biçimde tartışıldığını gösterir. Dönüşün öğrettiği şey, bir argümanın gücünün sahibinin kanaatine değil, öncüllerinin ve sonucunun sağlamlığına bağlı olduğudur. Hangi tarafın haklı olduğuna karar vermek okura kalır; ders yalnız tarafların gerekçelerini ortaya koyar.

Örnek — Mary'nin ten tablosu

Mary'nin odada neyi bilebileceğini somutlaştıralım. Serinin dört ten örneği için, Mary'nin siyah beyaz ekranından okuyabileceği fiziksel olguları hesapladık: her tenin sRGB değerinden elde edilen yansıtımın üç dalga boyundaki değeri, gün ışığında üç koni türünü ne ölçüde uyardığı ve CIELAB değerleri.

Mary bu tablodan, dört tenin de uzun dalga boylarını kısa dalga boylarından çok daha güçlü yansıttığını, L konilerini S konilerinden belirgin biçimde daha çok uyardığını, en açık tenin ötekilerden çok daha parlak, 8D5524'ün ise en doygun olduğunu bilir. BI-20'deki formülle herhangi iki tenin ne kadar farklı görüneceğini bile hesaplayabilir. Kartın sorusu şudur: odadan çıkıp F1C7A9 rengindeki bir yüzü ilk kez gördüğünde, bu tabloya eklenecek bir şey öğrenir mi?

Dört cevap tabloyu farklı okur. Jackson'ın 1982'deki görüşüne göre tablo eksiktir; F1C7A9'u görmenin nasıl bir şey olduğu hiçbir hücrede yoktur. Yetenek hipotezine göre tablo eksiksizdir, Mary yalnız bu rengi tanıma ve hatırlama yeteneği kazanır. Tanışıklık hipotezine göre Mary bu renkle tanışır, ama tabloya yeni bir olgu eklemez. Yeni bilgi, eski olgu görüşüne göre ise Mary tablodaki olgulardan birini, yeni bir kavramla, ilk kez görerek kavrar. Tablonun sayıları hakkında taraflar anlaşır; anlaşmadıkları şey, bu sayıların deneyim hakkında her şeyi söyleyip söylemediğidir. Tablo standart bir gözlemciye göre hesaplanmıştır; BI-17'de gördüğümüz gibi gerçek gözlemciler bu ortalamadan farklıdır.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Jackson'ın 1982'deki düşünce deneyinde Mary, renk görmenin bütün fiziksel bilgisine siyah beyaz bir odada sahip olur; Jackson'a göre odadan çıkınca yeni bir şey öğrenir, bu yüzden fiziksel bilgi eksiktir ve fizikalizm yanlıştır.
2. Başlıca itirazlara göre Mary yeni bir olgu değil yalnız yeni yetenekler kazanır, yeni bir tanışıklık edinir ya da zaten bildiği bir olguyu deneyimden gelen yeni bir kavramla kavrar; Dennett gibi bazıları ise her şeyi bilen Mary'nin rengin neye benzediğini çıkarabileceğini savunur.
3. Jackson 1995'ten itibaren görüşünü değiştirdi ve argümanın yanlış bir deneyim görüşüne dayandığını savundu, ama tartışma sürüyor. Örnekte Mary'nin dört ten için bilebileceği yansıtım, koni uyarımı ve CIELAB değerleri hakkında taraflar anlaşır; anlaşmazlık, bu tablonun deneyim hakkında her şeyi söyleyip söylemediğidir.

Kendini sına

1. (Kolay) Mary düşünce deneyinde Mary odada neyi bilir?
2. (Kolay) Nitel deneyim ne demektir?
3. (Orta) Mary odadan çıktığında yeni bir şey öğrenir mi?
4. (Orta) Yetenek hipotezi ile yeni bilgi, eski olgu görüşü arasındaki fark nedir?
5. (Zor) Jackson neden görüşünü değiştirdi ve bu, argümanın geleceği için ne anlama gelir?
6. (Zor) Örnekteki ten tablosu, farklı görüşlerde nasıl okunur?

Cevaplar

1. Renk görmenin fiziği ve nörofizyolojisi hakkında elde edilebilecek bütün fiziksel bilgiyi: hangi dalga boylarının retinayı nasıl uyardığını ve bunun sinir sistemi aracılığıyla nasıl «Gökyüzü mavidir» cümlesinin söylenmesine yol açtığını. Bkz. "Siyah beyaz oda".
2. Bir deneyimin öznel, nasıl bir şey olduğu yönü; örneğin kırmızıyı görmenin, fiziksel ve işlevsel ayrıntılarından ayrı olarak nasıl hissettirdiği. Bkz. "Nitel deneyim".
3. Cevap tartışmalıdır. Jackson'ın 1982'deki görüşüne göre öğrenir: dünya ve görsel deneyim hakkında yeni bir şey öğrenir, demek ki fiziksel bilgisi eksikti ve fizikalizm yanlıştır. Yetenek hipotezine göre yeni bir olgu değil yalnız yeni yetenekler kazanır; tanışıklık hipotezine göre yeni bir tanışıklık edinir; yeni bilgi, eski olgu görüşüne göre ise zaten bildiği bir fiziksel olguyu deneyimden gelen yeni bir kavramla kavrar. Bkz. "Başlıca itirazlar".
4. Yetenek hipotezine göre Mary hiçbir yeni önermesel bilgi edinmez, yalnız renkleri hayal etme, hatırlama ve tanıma gibi yetenekler kazanır; yeni bilgi, eski olgu görüşüne göre ise gerçekten yeni bir bilgi edinir, ama bu bilgi yeni bir olgu değil, zaten bildiği bir olgunun yeni bir kavramla kavranmasıdır. Bkz. "Başlıca itirazlar".
5. Nitel deneyimler epifenomenalse onlar hakkında bilgi edinmenin olanaksız olduğunu düşündüğü için; sonra argümanın duyusal deneyim hakkında yanlış bir görüşe dayandığını ve güçlü temsilcilikle cevaplanabileceğini savundu. Bu, argümanın sahibinin kanaatini değiştirdi, ama argümanı savunan başka felsefeciler olduğu için tartışmayı bitirmedi. Bkz. "Karşı görüş".
6. Jackson'ın ilk görüşüne göre tablo eksiktir, çünkü rengi görmenin nasıl bir şey olduğu hiçbir hücrede yoktur; yetenek hipotezine göre tablo eksiksizdir ve Mary yalnız tanıma ve hatırlama yeteneği kazanır; tanışıklık hipotezine göre Mary renkle tanışır ama tabloya olgu eklemez; yeni bilgi, eski olgu görüşüne göre Mary tablodaki bir olguyu yeni bir kavramla kavrar. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Jackson, F., «Epiphenomenal qualia», Philosophical Quarterly 32: 127–136, 1982.
• Jackson, F., «What Mary didn't know», Journal of Philosophy 83: 291–295, 1986.
• Lewis, D., «What experience teaches», Proceedings of the Russellian Society 13: 29–57, 1988.
• Jackson, F., «Postscript on 'What Mary didn't know'», P. Moser ve J. Trout (ed.), Contemporary Materialism, Londra: Routledge, 184–189, 1995.
• Nida-Rümelin, M. ve O Conaill, D., «Qualia: the knowledge argument», The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ilk yayın 3 Eylül 2002, esaslı revizyon 1 Mart 2024.

Sonraki adım

FE-03 deneyimin özel olmasından doğan bir başka soruya geçiyor: benim kırmızımın seninki gibi olup olmadığını soran ters spektrum düşünce deneyini, davranışsal olarak ayırt edilemezliği ve renk uzayındaki asimetrilerin, örneğin sarının açık olmasının, tersine çevirmeyi nasıl zorlaştırdığını anlatıyor. Rengin nesnedeki yeri FE-01'de, standart gözlemci BI-17'de ele alınmıştı.