Hayat kurtaran renkler: güvenlik renkleri ve işaretleri

Kısa cevap

Acil çıkış işaretleri yeşildir, çünkü Avrupa'da ve Türkiye'de işyerlerindeki güvenlik işaretlerini düzenleyen kurallar her renge tek bir anlam verir ve yeşili «tehlike yok», «kaçış yolu» ve «ilk yardım» için ayırır; kırmızı ise yasağa, tehlike alarmına ve yangınla mücadele ekipmanına aittir. Kaçış yolunu yeşille göstermek, «nereye gideceğini» «neyden kaçınacağın» ve «yangın söndürücünün nerede olduğu» bilgisinden ayırır. Bu bir doğa yasası değil, bir uzlaşmadır: ABD'nin federal kuralı çıkış işaretinin rengini belirlemez, yalnız ayırt edici bir renkte olmasını ister.

Renk bir komuttur, ama tek başına değil

KE-05, trafik ışığından iş yeri tabelalarına kadar rengin bir komut gibi okunduğunu anlattı ve güvenlik rengini standartla tek bir anlama bağlanmış renk olarak tanımladı. RH-03, acil çıkış yeşilinin arkasında gözün yeşile yüksek duyarlılığı, trafik ışığının mirası ve standartlar gibi birkaç hikâyenin üst üste bindiğini gösterdi ve ayrıntıyı bu derse bıraktı. Burada o standardın içine bakıyoruz.

Avrupa Birliği'nde işyerlerindeki güvenlik ve sağlık işaretlerinin asgari koşulları 1992 tarihli 92/58/EEC yönergesiyle belirlenmiştir. Türkiye'de aynı alanı, 11 Eylül 2013 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği düzenler; yönetmelik 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanır ve 92/58/EEC yönergesine paralel olarak hazırlanmıştır. Uluslararası düzeyde aynı mantık, güvenlik renklerinin ve işaretlerinin tasarım ilkelerini veren ISO 3864 serisinde ve kayıtlı güvenlik işaretlerini toplayan ISO 7010'da yaşar.

Tablonun ayrıntısı, kartın sorusunu cevaplar. Kırmızı iki iş görür: yasak ve tehlike ile yangın ekipmanının yeri. Bir yangın sırasında kırmızı bir tabela «burada tehlike var» ya da «söndürücü burada» diyebilir. Kaçış yolu bu iki anlamdan ayrılmak zorundadır, çünkü dumanlı bir koridorda insanın sorduğu soru başkadır: nereye gideyim? Yeşil, sistemin «tehlike yok» ve «normale dönüş» için ayırdığı renktir. Kaçış yolunu ve ilk yardımı bu renge bağlamak, tehlike bildiren renklerle hiç karışmayan bir yön dili kurar.

Biçim de bir renktir

Tabloda rengin yanında her zaman bir biçim bulunur: yuvarlak, üçgen, kare. Bu tekrar bilinçlidir. KE-05'te tanımlanan yedek kodlama, bilgiyi renkle birlikte başka bir yoldan da vermektir; güvenlik işaretlerinde bu yol geometrik biçimdir.

Biçimin neden gerekli olduğunu bir hesapla görebiliriz. Güvenlik renklerini temsil eden dört ekran rengi seçtik: kırmızı C8102E, sarı F6D200, mavi 005BAC ve yeşil 00843D. Bunlar standardın renk koordinatları değil, yalnız temsilî ekran renkleridir. Normal renk görmesine sahip bir göz için kırmızı ile yeşil arasındaki fark ΔE00 70,5'tir; iki renk birbirinden olabilecek en uzak renklerdendir. EN-02'de kullandığımız Machado ve arkadaşlarının modeliyle en ağır derecede bir döteranomali benzettiğimizde bu fark 6,4'e iner ve iki rengin açıklığı neredeyse eşitlenir: kırmızının L* değeri 47,7, yeşilinki 46,5 olur. Böyle bir gözlemci için yeşil bir kaçış işareti ile kırmızı bir yangın ekipmanı işaretini ayıran şey artık renk değil, piktogramdır: koşan insan figürü ile yangın söndürücü. Yasak işaretinin yuvarlağı ve çapraz çizgisi ise zorunluluğun düz mavi yuvarlağından, renk kaybolsa bile ayrılır.

Kontrast rengi de aynı nedenle önemlidir. Temsilî renklerle hesapladığımızda beyazın kırmızı zemine karşıtlık oranı 5,9, mavi zemine 6,8, yeşil zemine 4,8 çıkar; sarı zemin üzerindeki siyah piktogramın karşıtlık oranı ise 14,1'dir. Sarının kendisi açık bir renk olduğu için onun üzerinde beyaz değil, siyah kullanılır. UX-07'nin anlattığı gibi, rengi tek ipucu bırakmayan bir tasarım, renk görme eksikliği olan kişiler kadar yorgun, telaşlı ya da duman içindeki herkes için de daha güvenlidir.

Borular, tüpler ve zemin çizgileri

Güvenlik rengi yalnız tabelalarda değil, fabrikanın kendisinde de görünür. 92/58/EEC yönergesinin V. ekine göre çarpma, düşme ya da cisim düşmesi tehlikesi olan yerler sarı-siyah ya da kırmızı-beyaz dönüşümlü şeritlerle işaretlenir; şeritler yaklaşık 45 derece eğimlidir ve eşit genişliktedir. Araç yolları ise zemin rengi göz önüne alınarak açıkça görünen, tercihen beyaz ya da sarı sürekli çizgilerle belirlenir. IV. eke göre yangınla mücadele ekipmanının rengi kırmızıdır ve kırmızı alan ekipmanın kolayca tanınacağı kadar büyük olmalıdır.

Borular ve gaz tüpleri de renklerle tanımlanır. Yönergenin III. eki, tehlikeli maddeleri taşıyan görünür boruların ve kapların, renkli bir zemin üzerinde piktogram ya da sembol taşıyan etiketlerle işaretlenmesini ister. Boru içindeki akışkanı ve gaz tüplerinin içeriğini renkle gösteren ayrıntılı kodlar ise ülkeye ve sektöre göre ayrı standartlarda tanımlanır ve birbirinden farklı olabilir. Bu yüzden bir tesisin renk kodu, kurulduğu ülkenin güncel mevzuatı ve ilgili standartlarla karşılaştırılmadan uygulanmamalıdır. Kural değiştikçe tabelalar ve boyalar da güncellenmelidir; bu ders belirli bir tesis için mevzuat danışmanlığı yerine geçmez.

Görünmeyeni görünür kılmak: floresan, retroreflektif ve fotolüminesan

Bir güvenlik rengi ancak görülebildiği kadar işe yarar. Loş bir depo, gece bir yol, elektriği kesilmiş bir koridor bu koşulu zorlar. Bunun için üç ayrı malzeme ailesi kullanılır.

Yüksek görünürlüklü iş giysileri ilk iki malzemeyi birleştirir. ISO 20471 bu giysileri kullanıcının varlığını görsel olarak bildirmek için tasarlanmış giysiler olarak tanımlar.

Örnek — dört ten ve bir yelek

Yüksek görünürlüklü giysinin mantığını ten tonlarıyla görebiliriz. Alacakaranlıkta gri bir asfaltın önünde duran bir yol işçisi düşünelim. Asfaltın ışık yansıtmasını temsilî olarak yüzde 10 kabul edelim ve serinin dört ten örneğinin bu zemine karşı ışıklılık karşıtlığını, farkın zemine oranı olarak hesaplayalım. En açık ten F1C7A9 zeminden 5,2 kat daha parlaktır; C68863 2,1 kat; 8D5524 zeminle neredeyse aynı düzeydedir, fark yalnız 0,23'tür; en koyu ten 4A2C1D ise zeminden daha koyudur ve karşıtlığı −0,67'dir.

Bu, bir yüzün ya da elin alacakaranlıkta ne kadar fark edileceğinin kişinin teninden etkilenebileceğini gösterir. Bir sürücünün bir insanı fark edip etmemesi bu kadar değişken bir şeye bırakılamaz. Yüksek görünürlüklü giysinin işi tam da budur: kişinin görünürlüğünü teninden, giysisinin rengi ya da dokusundan bağımsız kılıp standart bir malzemeye bağlamak. Floresan zemin gündüz, retroreflektif şeritler gece far altında aynı sonucu verir; standart bu yüzden malzemelerin en küçük alanlarını ve yerleşimini tanımlar. Bu hesap temsilî değerlerle yapılmış bir modeldir; belirli bir yolun ya da giysinin ölçümü değildir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Avrupa'da 92/58/EEC yönergesi, Türkiye'de ona paralel 2013 tarihli Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği her güvenlik rengine bir anlam verir: kırmızı yasak, tehlike ve yangın ekipmanı; sarı uyarı; mavi zorunluluk; yeşil acil kaçış, ilk yardım ve «tehlike yok». Acil çıkışlar bu yüzden yeşildir; ABD'nin federal kuralı ise yalnız ayırt edici bir renk ister.
2. Her renk bir biçimle birlikte kullanılır: yasak ve zorunluluk yuvarlak, uyarı üçgen, kaçış ve yangın ekipmanı kare ya da dikdörtgen. Modelde kırmızı ile yeşil ağır bir döteranomalide neredeyse aynı açıklığa iniyor; anlamı biçim ve piktogram taşır.
3. Floresan malzeme gündüz, retroreflektif malzeme gece far altında, fotolüminesan malzeme elektrik kesildiğinde görünürlük sağlar; yüksek görünürlüklü giysi kişinin fark edilirliğini teninden bağımsız hâle getirir.

Kendini sına

1. (Kolay) 92/58/EEC yönergesine göre mavi hangi tür işareti gösterir ve bu işaretin biçimi nedir?
2. (Kolay) Sarı zeminli uyarı işaretlerinde piktogram neden beyaz değil siyahtır?
3. (Orta) Acil çıkış işaretleri neden yeşildir?
4. (Orta) Retroreflektif malzeme gece bir sürücüye neden parlak görünür?
5. (Zor) Ağır bir döteranomaliye sahip bir çalışan yeşil bir kaçış işaretini kırmızı bir yangın ekipmanı işaretinden nasıl ayırır?
6. (Zor) Yüksek görünürlüklü giysi neden kişinin teninden bağımsız bir görünürlük sağlamak zorundadır?

Cevaplar

1. Zorunluluk işaretini; yuvarlak, mavi zemin üzerinde beyaz piktogramlıdır. Bkz. "Renk bir komuttur".
2. Çünkü sarı açık bir renktir ve beyaz onun üzerinde yeterince ayrılmaz; siyah piktogramın temsilî sarı zemine karşıtlık oranı 14,1'dir. Bkz. "Biçim de bir renktir".
3. Çünkü güvenlik işaretlerini düzenleyen kurallar yeşili «tehlike yok», acil kaçış ve ilk yardım için ayırır, kırmızıyı ise yasağa, tehlike alarmına ve yangın ekipmanına verir; kaçış yolunu yeşille göstermek yön bilgisini tehlike ve yangın ekipmanı bilgisinden ayırır. Bu bir uzlaşmadır: ABD'nin federal kuralı rengi belirlemez, yalnız ayırt edici olmasını ister. Bkz. "Renk bir komuttur".
4. Çünkü üzerine düşen ışığın büyük kısmını geldiği yöne, yani farın bulunduğu yöne geri gönderir ve sürücü farın hemen yanında oturur. Bkz. "Görünmeyeni görünür kılmak".
5. Biçim ve piktogramla: iki işaret de kare ya da dikdörtgendir ama biri koşan insan figürü, öbürü yangın ekipmanı taşır; modelde iki rengin farkı bu gözlemci için ΔE00 6,4'e iner ve açıklıkları neredeyse eşitlenir. Bkz. "Biçim de bir renktir".
6. Çünkü bir kişinin zemin karşısında ne kadar fark edildiği teninin ışığı yansıtmasına bağlı olarak çok değişebilir; modelde karşıtlık en açık tende 5,2 iken en koyu tende −0,67'dir. Güvenlik bu kadar değişken bir şeye bırakılamaz; standart malzeme görünürlüğü herkes için aynı kılar. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Council Directive 92/58/EEC of 24 June 1992 on the minimum requirements for the provision of safety and/or health signs at work, Official Journal L 245, 26 Ağustos 1992.
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği, Resmî Gazete 28762, 11 Eylül 2013.
• Occupational Safety and Health Administration, 29 CFR 1910.37, «Maintenance, safeguards, and operational features for exit routes», (b)(2) ve (b)(6).
• ISO 20471:2013, «High visibility clothing — Test methods and requirements».
• Machado, G. M., Oliveira, M. M. ve Fernandes, L. A. F., «A Physiologically-based Model for Simulation of Color Vision Deficiency», IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics 15(6): 1291–1298, 2009.

Sonraki adım

RH-10, bu dersin her tabelasında piktogramı okunur kılan kontrast renginin, beyazın hikâyesine geçiyor: sayfanın, temizliğin ve kurşun zehirlenmesinin rengi olarak beyazı dört perdede anlatıyor ve bu rengi bugün çevrende ilk nerede fark edeceğini soruyor. Kırmızıyı yeşilden ayırmakta zorlanan gözün neyi nasıl gördüğünü merak eden okur, renk görme eksikliklerinin türlerini BI-12'de bulur.