Matbaaların ortak dili: baskı standartları

Kısa cevap

Standartlar, bir baskının nasıl görüneceğini makineye, mürekkebe ya da ustaya bırakmak yerine ölçülebilir bir hedefe bağlar: kâğıdın rengi, dört mürekkebin ve ikişerli üst üste baskılarının renkleri, ara tonların ne kadar koyulaşacağı ve bunların hangi koşulda ölçüleceği sayılarla yazılır. Bir dosya bu hedeflerden birine göre hazırlanır ve hedefe ayarlanmış herhangi bir matbaa aynı sonucu belirli bir toleransın içinde üretir; iş, hedefin adıyla birlikte taşınır. Ofset için bu hedeflerin çerçevesi ISO 12647 serisidir, sayıları FOGRA ya da CGATS gibi karakterizasyon verileri verir, G7 ise gri tonları ortak bir eğriye oturtan bir kalibrasyon yöntemidir.

Neyi sabitlemek gerekir?

Aynı dosyayı üç ayrı matbaaya gönderdiğinizi düşünün. Her biri iyi bir iş çıkarır, ama biri kâğıdı daha mavimsi beyaz seçer, biri mürekkebi biraz daha kalın basar, biri ara tonlarda noktaları daha çok şişirir. Üç baskı birbirine benzemez ve hiçbiri "yanlış" değildir; yalnız hepsi başka bir hedefe göre doğrudur. Sorun renk bilgisinin eksik olması değil, hedefin tanımsız olmasıdır.

ISO 12647 serisi bu hedefi tanımlamak için yazılmıştır. Serinin ikinci bölümü, kurumun kataloğundaki özetine göre, dört renkli tabaka ve rotatif ofset baskı makinelerinde renk ayrıştırması, baskı kalıbı ve baskı üretimi için uygulanacak bir dizi süreç parametresini ve değerlerini belirtir; gazete kâğıdına soğuk kurumalı ofset baskı bu bölümün dışındadır. Parametreler ayrıştırmadan provaya, kalıp yapımından onay baskısına ve üretim baskısına kadar süreç aşamalarının hepsi göz önünde tutularak seçilmiştir. Serinin yedinci bölümü doğrudan dijital veriden yapılan provaları, sekizinci bölümü doğrulama baskılarını ele alır.

Bu dersteki sürüm bilgileri 2026 itibarıyla doğrulanmıştır. Standartlar beş yılda bir gözden geçirilir; bir iş planlarken matbaayla hangi baskının ve hangi veri setinin geçerli olduğunu yeniden konuşmak gerekir.

Sayılar nereden gelir: karakterizasyon verisi

Standart, hedeflerin çerçevesini çizer; ama bir renk yönetimi sisteminin kullanabileceği sayılar başka bir yerden gelir. Bir baskı koşulu, bu koşulda basılmış yüzlerce CMYK yamasının ölçülmesiyle karakterize edilir: her yamanın mürekkep yüzdeleri ve ölçülen CIELAB değerleri bir tabloya yazılır. Bu tablo, EK-13'te anlatılan baskı profillerinin hesaplandığı ham veridir.

Uluslararası Renk Konsorsiyumu, ICC, bu verilerin bir kaydını tutar. Kayıttaki FOGRA39, Münih'teki grafik teknoloji araştırma kuruluşu Fogra'nın Aralık 2006'da oluşturduğu veri setidir; ISO 12647-2:2004 ve 2007 değişikliğine göre, parlak ya da mat kuşe (ağırlığı 115 g/m²) kâğıda, santimetrede 60 çizgilik rasterle yapılan ticari ofset baskıyı tanımlar ve 1.485 ya da 1.617 yama içerir. FOGRA51 ve FOGRA52 ise Mayıs 2015'te, 2013 baskısına göre oluşturulmuştur: ilki birinci sınıf kuşe kâğıdı (PS 1), ikincisi kaplamasız, ağaçsız bir ofset kâğıdını (PS 5) tanımlar. Kayıt, bu iki kâğıdın floresansını da sınıflandırır: FOGRA51'deki kâğıt orta düzeyde, FOGRA52'deki yüksek düzeyde floresandır.

Aradaki fark yalnız kâğıt değildir; ölçüm koşulu da değişmiştir. Fogra'nın ölçüm şeridi kılavuzu, sektörün D50 ölçümünü akkor ampulün morötesi içeriğiyle yapan M0 koşulundan, morötesi içeriği D50'ye en iyi uyan M1 koşuluna geçtiğini anlatır. Bu geçiş, optik beyazlatıcı içeren kâğıtlarda (DT-15) önemlidir: beyazlatıcı morötesi ışıkla uyarılır ve ölçüm ışığında ne kadar morötesi olduğu, kâğıdın ne kadar mavi ölçüleceğini belirler.

Atlantik'in öbür yakasında aynı işi ABD'de CGATS standartlar komitesi yapar. ICC kaydındaki CGATS21-2-CRPC6, 2013'te tanımlanmış, geniş gamlı ticari baskı için birinci sınıf kuşe bir "evrensel" koşuldur. Bu koşulun verisi, ISO/PAS 15339-2'nin altıncı karakterize referans baskı koşulu olarak, 1 Aralık 2012 tarihli bir dosyayla ISO'nun sitesinden serbestçe indirilebilir.

Ara tonların sorunu: ton değer artışı

Ofsette ara tonlar raster noktalarıyla basılır ve noktalar kâğıda geçerken büyür. Dosyada yüzde elli olan bir alan, kâğıtta yüzde elliden daha koyu görünür. Bu büyümeye ton değer artışı denir ve ISO 12647-2 onu her kâğıt türü için bir eğriyle tanımlar.

ICC kaydı, FOGRA39 için kolorimetrik verilerden hesaplanmış ton değer artışını da verir: yüzde elli alanda camgöbeği için 15,0, macenta için 13,7, sarı için 14,4, siyah için 17,2 puan. Kayıt, standartta hedef değerlerin yoğunluk ölçer, yani densitometre ile tanımlandığını ve kolorimetrik değerlerin densitometrik değerlerle birebir eşleşmeyeceğini de not eder. Kayda göre FOGRA51 standardın A eğrilerine, kaplamasız FOGRA52 ise C eğrilerine dayanır; kâğıt sınıfı değişince ton değer artışının hedefi de değişir.

G7: griyi ortak dil yapmak

2000'lerin ortasında ABD'deki IDEAlliance'ın ticari baskı şartnamesi GRACoL üzerinde çalışan komite, ton değer artışının kendisine itiraz etti. Kurumun Ağustos 2006 tarihli kılavuzuna göre komitenin araştırmaları, tutarlı bir görsel görünüm üretmek için farklı cihazlarda farklı ton değer artışı eğrileri gerekebileceğini gösteriyordu. Sorunun bir kısmı, ton değer artışının yoğunluk ölçümüne dayanması ve yoğunluk ölçümünün kolorimetriyle sabit bir ilişkisinin olmamasıydı.

Önerilen çözümün adı G7'dir. Kılavuz adın açılımını verir: "G", gri değerlerin kalibre edilmesini, "7" ise ISO 12647-2'de tanımlanan yedi birincil rengi anlatır; camgöbeği, macenta, sarı, siyah ve ikişerli üst üste baskıyla oluşan kırmızı, yeşil ve mavi. Yöntem, ayrı ayrı dört mürekkebin eğrilerini değil, basılı bir gri skalanın açıklığını ve rengini hedef alır.

Kılavuz bu seçimin gerekçesini iki cümleyle kurar. Nötr yoğunluk mutlak bir değerdir, ton değer artışı ise görelidir; bu yüzden eğri, birden çok cihaz arasında kontrastı ve yoğunluğu daha iyi eşler. Gri denge de bir ton değer artışı sonucu olarak değil, birincil kolorimetrik değişken olarak tanımlanır. Üretimde hızlı denetim için kılavuz tek bir ölçü önerir: HR, yani vurgu aralığı. Bu, yüzde elli camgöbeği, yüzde kırk macenta ve yüzde kırk sarıdan oluşan bir gri yamanın nötr yoğunluğundan kâğıdın nötr yoğunluğunun çıkarılmasıyla bulunur; nötr yoğunluk, Y değerinden, 100'ün Y'ye oranının on tabanlı logaritması olarak hesaplanır. Kılavuza göre bu değer, dinamik aralığı yaklaşık 1,3 yoğunluk ve üstünde olan cihazlarda fiilen 0,54 dolayında bir sabittir.

Bu uyarı önemlidir: G7 bir standart değil, bir yöntemdir. Kılavuz, G7 kalibrasyonunun birden çok cihazı en azından nötr tonlarda birbirine eşlemeye çoğu zaman yeteceğini, ama standart dışı mürekkeplerde ya da bir baskı yönteminden ötekine geçerken ek renk yönetiminin gerekeceğini de yazar.

Hesap: dört veri seti aynı dili mi konuşuyor?

FOGRA39'un 1.617 yamalı sürümü, FOGRA51, FOGRA52 ve CRPC6 aynı standart yama setini kullanır. Bu yüzden aynı CMYK değerinin dört koşulda nasıl ölçüldüğünü doğrudan karşılaştırabildik. FOGRA51'i referans aldık ve öbür üç koşulun farklarını CIEDE2000 ile (BI-20) hesapladık.

Gam hacmi, bütün yamaların CIELAB uzayında kapladığı dışbükey hacimdir; birimi yalnız karşılaştırma içindir.

Önce benzerliğe bakalım. Aynı sınıftaki iki kuşe koşulu, Avrupa'nın FOGRA51'i ile ABD'nin CRPC6'sı, birbirine çok yakındır: mürekkeplerin farkları çoğunlukla bir birimin altında ya da biraz üstündedir. FOGRA39 ile FOGRA51 arasındaki en büyük fark ise kâğıttadır; FOGRA51'in kâğıdı daha mavidir ve M1 koşulunda ölçülmüştür. Kaplamasız FOGRA52 ise başka bir dünyadır: siyah yaklaşık L\* 33'te kalır, mavi 11,9 birim uzaklaşır ve gam hacmi kuşenin yaklaşık yüzde 42'sine iner. Asıl şaşırtıcı olan son sütundan önceki sütundur: dört koşulun hepsinde HR_cmy değeri 0,53 ile 0,55 arasında çıkar. Kaplamasız kâğıdın siyahı kuşeninkinden çok daha açık olduğu hâlde, orta tondaki gri aynı yoğunlukta basılır. G7 kılavuzunun yirmi yıl önce koyduğu 0,54 hedefi, bugünkü üç farklı kurumun verisinde de tutar.

Ölçüm şeridi: hedefi kâğıdın üstünde taşımak

Bir provanın ya da baskının hedefe uyup uymadığını görmek için sayfanın kenarına, yamaları bilinen bir ölçüm şeridi basılır. Fogra'nın kullanım kılavuzuna göre bu amaçla geliştirilen Ugra/Fogra Media Wedge'in ilk sürümü 1997'de yayımlandı; 46 yamalı 2.x sürümlerinden sonra bugünkü CMYK V3.0 sürümü 72 yama içerir. Kılavuz, yamaların ISO 12642-2'de tanımlanan ve standart hedef tablolardan da çıkarılabilen tonlardan seçildiğini, şeridin birincil işlevinin bir provanın tek bir tanımlı baskı koşulu için yapıldığını kanıtlamak olduğunu yazar.

Kılavuzun ölçüm cihazları üzerine uyarısı, standartların zayıf halkasını gösterir. İki matbaa aynı hedefe ayarlı olsa bile, farklı spektrofotometrelerle, farklı altlık üzerinde ya da farklı M koşulunda ölçüyorlarsa, aynı baskıya farklı sayılar yazarlar. Ortak dil yalnız hedef sayılardan değil, ölçüm yönteminden de oluşur.

Toleranslar: ne kadar fark kabul edilir?

Hiçbir baskı hedefi birebir tutturamaz. Standartlar, kabul toleransını (GT-10) iki düzeyde tanımlar: provanın hedef veriye ne kadar uyması gerektiği ve üretim baskısının onay baskısından ne kadar sapabileceği. Burada sayıları kaynaktan doğrulanmış olanlarla sınırlı tutuyoruz, çünkü standart metinleri ücretlidir ve internette dolaşan tolerans tablolarının çoğu farklı sürümlere aittir.

Doğrulanabilen en önemli değişiklik prova standardındadır. Bir prova hizmetinin sektör notuna göre ISO 12647-7 Kasım 2016'da revize edildi ve renk farkı hesabı 1976 CIELAB formülünden CIEDE2000'e geçti. İki formülün değerleri birbirine doğrudan çevrilemediği için yeni tolerans değerleri tanımlandı. Aynı revizyon, prova kâğıtlarının optik beyazlatıcı içeriğini ofset standardındaki sınıflamayla uyumlu hâle getirdi ve spot renkler için isteğe bağlı bir değerlendirme ekledi; ölçülen spot renklerin sapmasının 2,5 birimin içinde kalması gerekir.

Yukarıdaki tablo, toleransların ölçeğini de verir. CRPC6 ile FOGRA51 arasındaki mürekkep farkları, iki ayrı kurumun iki ayrı kıtada yaptığı ölçümlerden gelmesine rağmen çoğunlukla bir iki birimdir. Aynı sınıftaki iki koşul arasındaki bu mesafe, bir matbaanın kendi hedefinden gün içinde sapabileceği kadardır. Kaplamasız ile kuşe arasındaki on birimlik mesafe ise hiçbir üretim toleransının kapatamayacağı bir farktır.

Adım adım: bir işi başka bir matbaaya taşımak

1. Matbaaya hangi baskı koşulunda bastığını sorun: kâğıt sınıfı, karakterizasyon verisinin adı (örneğin FOGRA51 ya da CRPC6) ve G7 ile kalibre edilip edilmediği.
2. Dosyayı bu koşulun profiliyle ayrıştırın; koşul bilinmiyorsa geniş kabul gören bir kuşe koşulunu seçin ve bunu matbaaya yazılı bildirin.
3. Prova isteyin ve provanın kenarında bir ölçüm şeridi olduğunu, ölçüm raporunun hangi koşula ve hangi formüle göre verildiğini kontrol edin.
4. İş başka bir kâğıda taşınacaksa CMYK dosyasını olduğu gibi göndermeyin; kaynak görüntüden ya da kaynak koşulun profilinden yeni koşula yeniden ayrıştırın.
5. Onay baskısında gri yamaya ve ten tonlarına bakın. Nötr bir gri ya da doğal görünen bir yüz, kalibrasyonun ve ayrıştırmanın birlikte doğru çalıştığının en hızlı işaretidir.

Örnek — dört ten, dört baskı koşulu

Ten tonları baskıda en çok dikkat çeken renklerdir ve standartların ne işe yaradığını en iyi onlar gösterir. Dört ten örneğini FOGRA51 için ayrıştırdık; kaynak renklere bir birimin altında bir farkla ulaşıldı. Sonra aynı CMYK değerlerini, hiç dönüştürmeden, öbür üç koşulun verisine göre "bastık". Son sütun, dosya her koşul için kendi profiliyle yeniden ayrıştırıldığında kalan farktır.

Aynı sınıftaki kuşe koşullarında aynı dosya, dört tende de en fazla 2,6 birim kaydı. İş Fogra verisine göre hazırlanıp ABD'nin CRPC6 koşuluna ayarlanmış bir matbaada basılsa, yüzler çoğu izleyicinin fark etmeyeceği kadar değişir. Standartların iş taşımayı mümkün kılması tam olarak budur.

Kaplamasız kâğıtta tablo ikiye ayrıldı. Açık ve orta tenlerde aynı dosya belirgin biçimde kaydı, ama yeniden ayrıştırma farkı neredeyse sıfıra indirdi; sorun dosyanın yanlış koşul için hazırlanmasıydı. Koyu tenlerde ise yeniden ayrıştırma bile 8,5 ve 9,7 birimlik bir fark bıraktı. Nedeni kâğıdın kendisidir: en koyu tenin algısal açıklığı L\ 21,6'dır, FOGRA52'deki tam siyahın açıklığı ise L\ 32,7'dir. Bu ten, o kâğıtta kendi açıklığıyla basılamaz; yapılabilecek olan, gam eşlemeyle (EK-14) görüntünün bütün ton aralığını yeniden dağıtmak ve yüzün gölge tarafındaki ayrıntıyı korumaktır. Kaplamasız bir kâğıtta koyu tenli yüzler basılacaksa, bu kararın onay baskısından önce, yumuşak provada verilmesi gerekir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. ISO 12647 serisi ofset baskının hedef parametrelerinin çerçevesini çizer; FOGRA ve CGATS karakterizasyon verileri bu hedeflerin ölçülmüş sayılarını verir ve bir iş, bu verilerin adıyla matbaadan matbaaya taşınır.
2. G7, dört mürekkebin ton değer artışı yerine basılı grinin açıklığını ve rengini hedefleyen bir kalibrasyon yöntemidir; resmî bir standart değildir, ama orta ton grisinin 0,54 dolayındaki yoğunluğu bugünkü farklı kurumların verilerinde de tutar.
3. Aynı sınıftaki koşullar arasında ten tonları birkaç birimin içinde taşınır; kâğıt sınıfı değişince dosya yeniden ayrıştırılmalıdır ve kaplamasız kâğıtta en koyu tenler, kâğıdın siyahından koyu oldukları için gam eşlemesi gerektirir.

Kendini sına

1. (Kolay) G7 adındaki "7" neyi anlatır?
2. (Kolay) Bir provanın kenarındaki ölçüm şeridinin birincil işlevi nedir?
3. (Orta) Standartlar neden farklı matbaalar arasında iş taşımayı mümkün kılar?
4. (Orta) FOGRA39 ile FOGRA51 arasındaki en büyük fark neden kâğıt beyazındadır?
5. (Zor) G7 kılavuzu ton değer artışına neden itiraz eder ve yerine neyi koyar?
6. (Zor) Kaplamasız FOGRA52 koşulunda en koyu ten neden yeniden ayrıştırmayla bile hedefine ulaşamaz?

Cevaplar

1. ISO 12647-2'de tanımlanan yedi birincil rengi: camgöbeği, macenta, sarı, siyah ve ikişerli üst üste baskıyla oluşan kırmızı, yeşil ve mavi. "G" ise gri değerlerin kalibrasyonudur. Bkz. "G7: griyi ortak dil yapmak".
2. Provanın tek bir tanımlı baskı koşulu için yapıldığını ölçerek kanıtlamaktır; yamaların hedef değerleri bilinir. Bkz. "Ölçüm şeridi".
3. Çünkü baskının görünümünü ölçülebilir hedeflere, kâğıt rengine, birincil renklere, ton değer artışına ve ölçüm koşuluna bağlarlar; dosya bu hedeflerden birine göre hazırlanır ve hedefe ayarlı her matbaa aynı sonucu tolerans içinde üretir. Hesapta FOGRA51 için hazırlanan dosya CRPC6'ya ayarlı bir koşulda dört tende de en fazla 1,4 birim kaydı. Bkz. "Örnek".
4. FOGRA51'in kâğıdı daha mavi bir beyazdır ve M1 koşulunda ölçülmüştür; M1, ölçüm ışığındaki morötesi içeriği D50'ye yaklaştırdığı için optik beyazlatıcının etkisini ölçüme katar. Fark CIEDE2000'de 3,9 birimdir. Bkz. "Sayılar nereden gelir" ve "Hesap".
5. Kılavuza göre tutarlı bir görsel görünüm için farklı cihazlarda farklı ton değer artışı eğrileri gerekebilir ve ton değer artışı, kolorimetriyle sabit bir ilişkisi olmayan yoğunluk ölçümüne dayanır. Yerine basılı grinin mutlak nötr yoğunluğunu hedefleyen nötr baskı yoğunluğu eğrisini ve gri dengeyi koyar. Bkz. "G7".
6. En koyu tenin açıklığı L\ 21,6'dır; FOGRA52'deki tam siyah ise L\ 32,7'de kalır. Kâğıdın basabildiği en koyu renk bu tenden açık olduğu için ayrıştırma ancak 9,7 birime kadar yaklaşabilir; çözüm gam eşlemedir. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• ISO, «ISO 12647-2:2013 Graphic technology — Process control for the production of half-tone colour separations, proof and production prints — Part 2: Offset lithographic processes», iso.org katalog kaydı.
• International Color Consortium, «CMYK Characterization Data: FOGRA39, FOGRA51, FOGRA52, CGATS21-2-CRPC6», color.org.
• ISO TC130, «ISO15339-CRPC6» karakterizasyon verisi, standards.iso.org, 1 Aralık 2012.
• IDEAlliance, «Calibrating, Printing and Proofing by the G7 Method», Sürüm 6, Ağustos 2006.
• Kraushaar, A. ve Schmitt, U., «Instructions for use: Fogra Media Wedge CMYK V3.0», Fogra, Münih, Temmuz 2014.
• Betz, M., «Proof.de offers proofs according to the latest tolerance criteria of ISO 12647-7:2016», proofing.de, 18 Nisan 2017.

Sonraki adım

EK-18, standartlaşmanın baskıdan sinemaya uzanan yüzünü anlatıyor: farklı kameralardan gelen görüntüleri ortak bir renk uzayında birleştiren ACES'i, sahneye bağlı ve ekrana bağlı renk ayrımını, giriş ve çıkış dönüşümlerini. EK-14 ise bu dersin kaplamasız kâğıt sorununa dönüyor: sığmayan renklerin gam eşlemeyle nasıl yerleştirildiğini, algısal ve göreli kolorimetrik niyet arasındaki farkı ve siyah nokta telafisini anlatıyor.