Neden simsiyah basamadınız? Zengin siyah ve mürekkep sınırı

Kısa cevap

Yalnız siyah mürekkeple basılan bir alan, kâğıda göre, gerçek bir siyahtan çok koyu bir gri gibi görünür; altına camgöbeği, macenta ve sarı eklenerek kurulan zengin siyah onu belirgin biçimde koyulaştırır. Ama mürekkebin ilk bölümü koyuluğun neredeyse tamamını verir: FOGRA ölçümlerinde kuşe kâğıtta toplam yüzde 250 dolayındaki dengeli bir zengin siyah, yüzde 400'ün sağladığı koyuluğa neredeyse ulaşır; fazlası kuruma sorunu ve kâğıt sınırının aşılması demektir. Küçük metinde ise zengin siyah kullanılmaz, çünkü dört kalıp birbirinden biraz kaydığında ince harflerin kenarlarında renkli saçaklar belirir ve yazı bulanıklaşır; tek siyah, yalnız bir kalıba bağlı olduğu için bu kaymadan etkilenmez.

Ekrandaki siyah, kâğıttaki siyah

Ekranda K 100 olarak tanımlanmış bir alan kusursuz bir siyah gibi görünebilir. Baskıda ise çoğu zaman sönük bir koyu gri çıkar. EK-08 dört renkli baskıyı ve siyah mürekkebin neden ayrı basıldığını anlatmıştı; DT-06 siyahın da siyahı olduğunu, siyahın altına üç renkli mürekkebin eklenmesiyle kurulan zengin siyahı tanımlamıştı. Bu ders o farkı ölçüyor ve ne zaman hangisinin kullanılacağını adım adım kuruyor.

Siyah mürekkep tek başına ışığın tamamını soğurmaz. İnce bir mürekkep filmi, altındaki kâğıttan yansıyan ışığın bir kısmını geçirir; üstüne, mürekkep yüzeyi de az da olsa ışık yansıtır. Siyah mürekkebin altına başka mürekkepler eklemek, ışığın geçmesi gereken soğurucu katmanları çoğaltır.

Veri ne diyor?

EK-10'da iki kâğıdı karşılaştırmak için kullandığımız FOGRA51 (birinci sınıf kuşe) ve FOGRA52 (kaplamasız) verileri, siyah 100 ile birlikte camgöbeği, macenta ve sarının farklı düzeylerde basıldığı 33 yama içerir. Bunlar, farklı zengin siyah tariflerinin gerçekte ne verdiğini gösterir.

Tablonun ilk satırı kartın başlığındaki sorunun cevabıdır: kuşede tek siyah L\* 16'da kalır; kaplamasızda ise açıklık 32,7'ye çıkar; bu, orta koyu bir gri düzeyidir. Dengeli bir zengin siyah, kuşede açıklığı 13,1'e, kaplamasızda 29,5'e indirir.

Asıl ders tablonun devamındadır. Kuşede yüzde 100'den yüzde 250'ye çıkmak 2,9 birimlik bir koyulaşma sağlar; yüzde 250'den yüzde 400'e çıkmak ise yalnız 0,4 birim, hem de yüzde 370'ten sonra hiç kazanç yoktur. Dört mürekkebin hepsini yüzde yüz basmak, yüzde 310'luk bir bileşimle aynı koyulukta, üstelik daha sarımsı (b\ 4,9) bir siyah verir. Kaplamasız kâğıtta mürekkep eklemek biraz daha uzun süre işe yarar, ama orada da kâğıdın kendisi sınır koyar: en koyu nokta bile L\ 26'nın altına inmez.

Aynı sonucu kâğıt ile siyah arasındaki parlaklık oranıyla da okuyabiliriz. Kuşede kâğıt, tek siyahtan yaklaşık 42 kat, yüzde 250'lik zengin siyahtan yaklaşık 56 kat, yüzde 400'den yaklaşık 58 kat daha çok ışık yansıtır. Kaplamasız kâğıtta bu oranlar 11, 14 ve en koyu yamada 17'dir. İlk mürekkepler oranı hızla büyütür; sonrakiler çok az şey katar.

Toplam mürekkep sınırı

EK-08 toplam mürekkep sınırını, bir noktada dört mürekkebin yüzdelerinin toplamının aşamayacağı en yüksek değer olarak tanımlamış ve ECI'nin kuşe ofset profillerinde bu sınırın yüzde 300 ya da 330 olduğunu göstermişti. Sınırın nedeni de orada anlatıldı: çok fazla mürekkep kâğıtta geç kurur, tabakalar birbirine yapışabilir ya da mürekkep bir sonraki tabakaya geçebilir, ince ayrıntılar kapanır.

Tablonun gösterdiği şey, bu sınırın büyük bir fedakârlık olmadığıdır. Kuşede yüzde 250 ile yüzde 310 arasındaki bir zengin siyah, sınırın içinde kalır ve en koyu yamaya 0,4 birimden fazla uzak değildir. Sınırı aşmanın getirisi çok küçüktür, riski ise büyüktür. Kaplamasız kâğıtlar mürekkebi farklı emdiği için sınırları kâğıda ve baskı yöntemine göre ayrıca belirlenir; bunu en iyi bilen matbaadır.

Sınırın içinde kalmanın bir yolu da ayrıştırma aşamasındadır. Koyu bir tonun altındaki camgöbeği, macenta ve sarının bir bölümü siyahla değiştirilebilir; EK-08 bunun en genel biçimini, gri bileşen değişimini tanımlamıştı. Yalnız nötr ve koyu bölgelerde, siyahın altındaki renkli mürekkebi azaltan daha dar biçimine alt renk giderme denir.

Zengin siyahın tonu

Zengin siyahın altına konan üç renkli mürekkebin oranı, siyahın tonunu da belirler. Veride bu farklar açıkça görünür.

Camgöbeği ağırlıklı bir zengin siyah soğuk, macenta ve sarı ağırlıklı bir zengin siyah sıcak bir izlenim verir. Hangisinin seçileceği bir tasarım tercihidir; ölçülebilir olan, tonun gerçekten değiştiği ve aynı sayfada farklı tariflerle kurulmuş iki siyah alanın yan yana geldiğinde fark edilebileceğidir. Bu yüzden bir işte tek bir zengin siyah tarifi seçip her yerde onu kullanmak güvenli bir alışkanlıktır.

Küçük metin ve hizalama

Ofset baskıda dört mürekkep dört ayrı kalıpla, kâğıda sırayla basılır. Kalıplar ne kadar dikkatle ayarlanırsa ayarlansın, kâğıt makineden geçerken biraz esner ve kalıplar birbirine göre az da olsa kayabilir.

Geniş bir siyah alanda küçük bir kayma pek fark edilmez; kenarda ince bir renkli şerit kalır ve alanın büyüklüğü yanında önemsizdir. Küçük bir metinde ise durum tersine döner. Varsayımsal bir örnek düşünelim: ince bir harf çizgisi 0,2 milimetre kalınlıktaysa ve camgöbeği kalıbı siyaha göre 0,1 milimetre kaymışsa, çizginin bir kenarında çizginin yarısı kadar genişlikte camgöbeği bir saçak kalır, öbür kenarında siyahın altında camgöbeği eksik olur. Harf renkli bir hâleyle çevrilir ve bulanık görünür. Tek siyahta ise yazı yalnız bir kalıba bağlıdır; kayacak başka bir katman yoktur.

Tek siyahın bir başka avantajı üst baskıdır.

Üst baskıyla basılan siyah yazı renkli zeminin üzerine doğrudan oturur; zeminde yazı biçiminde bir boşluk açılmadığı için kalıplar biraz kaysa bile harflerin çevresinde beyaz bir çizgi belirmez. Adobe'nin notu iki uygulamayı birbirine bağlar: küçük siyah metin için tek siyah ve üst baskı, alttaki renklerin sızmasının istenmediği geniş siyah alanlar için ise matbaayla birlikte belirlenen bir zengin siyah.

Uygulama: siyahı kurmak

Derin siyahları doğru ayarlamak için izlenebilecek adımlar şunlardır.

1. Matbaaya kâğıdı ve toplam mürekkep sınırını sorun. Sınır, zengin siyah tarifinin üst sınırıdır; kaplamasız kâğıtta ve bazı baskı yöntemlerinde kuşedekinden düşük olabilir.
2. Geniş siyah alanlar için tek bir zengin siyah tarifi seçin ve matbaanın önerisini alın. FOGRA51 verilerindeki dengeli yüzde 250'lik bileşim, sınırın altında kalırken en koyu yamaya çok yaklaşır; daha fazla mürekkep eklemek neredeyse hiçbir şey kazandırmaz.
3. Siyahın tonunu bilinçli seçin: nötr, soğuk ya da sıcak. Aynı işte iki farklı tarif kullanmayın.
4. Küçük metinleri, ince çizgileri ve ince ayrıntıları tek siyahla bırakın ve üst baskının açık olduğunu denetleyin.
5. Ekrandaki siyaha güvenmeyin. Yumuşak provada hedef kâğıdın profilini seçin ve tek siyahın gerçekte ne kadar açık çıkacağına bakın.

Örnek — koyu ten ve siyah fon

Portrelerde siyah bir fon sık kullanılır. Koyu bir tenin gölgeleri siyah fonun yanına geldiğinde, ikisinin arasındaki açıklık farkı, yüzün fondan ayrılıp ayrılmayacağını belirler. EK-10'da en koyu ten örneğine, 4A2C1D'ye, FOGRA51 setinde en yakın yamayı (0 · 70 · 100 · 80) bulmuştuk. Aynı yamanın iki kâğıttaki açıklığını tek siyah ve dengeli zengin siyah fonla karşılaştıralım.

Kuşede fark zaten büyüktür; zengin siyah onu biraz daha açar. Kaplamasız kâğıtta ise tek siyah fon, koyu tenin kaplamasız kâğıttaki karşılığından yalnız 1,1 birim koyudur: yüz ile fon neredeyse birleşir. Zengin siyah bu farkı dört katına çıkarır. Aynı fonun açık tenli bir yüzün yanında böyle bir sorunu yoktur; F1C7A9'un yaması kuşede L\* 82,8'dedir ve her iki siyahtan da çok uzaktır. Yani siyah fon seçimi, koyu tenli bir portrede açık tenli bir portredekinden çok daha belirleyicidir. Tablo renk tonunu değil yalnız açıklığı karşılaştırır; iki renk arasındaki toplam fark ton ve doygunluk farkı yüzünden daha büyüktür, ama gölgelerin fondan ayrılmasında açıklık farkı belirleyicidir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Tek siyah kâğıtta koyu bir gri gibi kalır: açıklığı kuşe ölçümlerde 16,0, kaplamasız ölçümlerde 32,7 L\*'dır. Dengeli bir zengin siyah bu değerleri 13,1 ve 29,5'e indirir.
2. Mürekkebin ilk bölümü koyuluğun neredeyse tamamını verir; kuşede yüzde 250'den sonra kazanç yarım birimin altındadır ve yüzde 400 daha sarımsı bir siyah verir. Toplam mürekkep sınırının içinde kalmak neredeyse hiçbir şey kaybettirmez; zengin siyahın tonu altındaki renk oranıyla değişir.
3. Küçük metinde zengin siyah kullanılmaz, çünkü hizalama kayması harflerin çevresinde renkli saçaklar bırakır; küçük siyah yazı tek siyahla ve üst baskıyla basılır. Örnekte kaplamasız kâğıtta koyu ten ile siyah fon arasındaki açıklık farkı tek siyahla 1,1, zengin siyahla 4,3 birimdir.

Kendini sına

1. (Kolay) Tek siyah ile zengin siyah arasındaki fark nedir?
2. (Kolay) Dengeli bir zengin siyah, tek siyaha göre kuşede açıklığı ne kadar düşürür?
3. (Orta) Küçük metinde neden zengin siyah kullanılmaz?
4. (Orta) Dört mürekkebin hepsini yüzde yüz basmak neden en iyi siyahı vermez?
5. (Zor) Adobe'nin belgesine göre siyah yazı neden varsayılan olarak üst baskıyla basılır ve hangi durumda zengin siyah önerilir?
6. (Zor) Örnekte siyah fon seçimi neden koyu tenli bir portrede açık tenli bir portredekinden daha belirleyicidir?

Cevaplar

1. Tek siyah yalnız siyah mürekkeple basılır; zengin siyahta siyahın altına camgöbeği, macenta ve sarı da eklenir ve daha koyu bir siyah elde edilir. Bkz. "Ekrandaki siyah, kâğıttaki siyah".
2. Yaklaşık 2,9 birim: yüzde 250'lik 60 · 45 · 45 · 100 bileşimi, tek siyahın 16,0 olan L\* değerini 13,1'e indirir. Bkz. "Veri ne diyor?".
3. Çünkü dört mürekkep dört ayrı kalıpla basılır ve kalıplar birbirine göre biraz kayabilir; ince harflerde bu kayma, harflerin kenarlarında renkli saçaklar ve eksik katmanlar bırakır, yazı bulanıklaşır. Tek siyah yalnız bir kalıba bağlı olduğu için bu kaymadan etkilenmez ve üst baskıyla renkli zemine boşluk açmadan basılabilir. Bkz. "Küçük metin ve hizalama".
4. Çünkü kazanç hızla azalır: FOGRA51'de yüzde 400, yüzde 310'luk bir bileşimle aynı koyulukta ve daha sarımsı bir siyah verir. Üstelik toplam mürekkep sınırını aşar ve kuruma sorunlarına yol açar. Bkz. "Veri ne diyor?" ve "Toplam mürekkep sınırı".
5. Renkli alanların üzerindeki küçük siyah karakterlerde hizalama kaymasını önlemek için; siyah zemine boşluk açılmadan üstüne basılır. Yüzde 100 siyahın alttaki renkleri örtecek kadar opak olmadığı ve bunun istenmediği durumlarda, oranları baskı hizmeti sağlayıcısıyla belirlenen zengin bir siyah önerilir. Bkz. "Küçük metin ve hizalama".
6. Çünkü koyu tenin gölgeleri açıklık bakımından siyaha çok yakındır: kaplamasız kâğıtta koyu ten yaması ile tek siyah fon arasındaki fark yalnız 1,1 birimdir ve yüz fondan ayrılmaz; zengin siyah bu farkı 4,3'e çıkarır. Açık ten ise her iki siyahtan da çok uzaktır. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• Fogra, «FOGRA51» ve «FOGRA52» karakterizasyon verileri, Mayıs 2015, International Color Consortium, color.org.
• Adobe, «Overprinting», InDesign kullanıcı kılavuzu, helpx.adobe.com (Web Arşivi kaydı, 2024).
• Sharma, A. ve Starr, B., «Evaluation of ink optimization technology in offset color printing», Journal of Imaging Science and Technology 54(6): 060504, 2010.

Sonraki adım

EK-12 ara tonların nasıl basıldığına iniyor: AM ve FM rasteri, tram açılarını, rozet desenini ve moire'yi anlatıyor ve tram açılarının neden farklı olduğunu soruyor. Toplam mürekkep sınırı ve gri bileşen değişimi EK-08'de, zengin siyahın tanımı DT-06'da, kâğıt türlerinin farkı EK-10'da ele alınmıştı.