Üçgen, kare ve bölünmüş: çoklu renk şemaları

Kısa cevap

Üçgen, kare ve bölünmüş tamamlayıcı şemalar, renk çemberine düzgün bir geometrik şekil yerleştirip köşelerindeki tonları seçmeye dayanır; üç ya da dört farklı ton, tek tonlu uyumlardan daha canlı ve daha zengin bir palet verir. Ama bir şema kuralına uymak güzel bir palet garantisi vermez: kural yalnız tonları seçer, açıklığı, doygunluğu ve alanların oranını söylemez, üstelik hangi çembere uygulandığına göre bambaşka renkler çıkarır. Şema, bir başlangıç noktasıdır; paleti asıl kuran, baskın rengi seçmek ve açıklıkları ayırmaktır.

Geometrik seçim mantığı

DT-04'te renk çemberinin nasıl icat edildiğini, DT-08'de tamamlayıcı çiftleri, DT-09'da da komşu renklerle kurulan uyumları gördük. Çoklu şemalar bu fikri bir adım öteye taşır: çemberde birbirinden uzak duran üç ya da dört tonu, belirli bir geometri içinde seçmek.

Üçgen şema, çemberde eşit aralıklarla, yani birbirinden 120 derece uzakta duran üç tondan oluşur. Ressamların kırmızı, sarı ve mavi çemberinde bu, kırmızı, sarı ve mavinin kendisi ya da turuncu, yeşil ve mor üçlüsüdür.

Kare şema, çemberde eşit aralıklarla, 90 derece arayla duran dört tondan oluşur. Bunun daha esnek bir biçimi dikdörtgen şemadır: iki tamamlayıcı çift, birbirine eşit olmayan açılarla yerleştirilir. Her iki durumda da palet dört ayrı ton taşır ve tamamlayıcı çiftleri içerir.

Bölünmüş tamamlayıcı şema, bir renk ile onun tamamlayıcısının kendisi yerine tamamlayıcının iki komşusunu birleştirir. Örneğin bir mavinin karşısındaki turuncu yerine, turuncunun iki yanındaki kırmızı–turuncu ve sarı–turuncu seçilir. Bu, tamamlayıcı çiftin gerilimini korur ama biraz yumuşatır.

Aynı şema, farklı çemberler

Şemaların ilk sorunu, hangi çembere uygulandıklarına bağlı olmalarıdır. Çemberlerin her biri tonları kendine göre dizer; DT-04 bu farkın tarihini anlatmıştı. Bu yüzden "üçgen şema" dediğimiz şey, çembere göre bambaşka renkler verir.

Bunu sayılarla görebiliriz. Ekranın ana renklerinden kurulan üçlü, yani kırmızı (#FF0000), yeşil (#00FF00) ve mavi (#0000FF), ekran renk çemberinde tam bir üçgen şemadır. Ressamların çemberinde kurulan kırmızı, sarı ve mavi üçlüsü, örneğin #D32F2F, #FBC02D ve #1976D2, o çemberde yine tam bir üçgendir. Ama bu renklerin tonlarını gözün algısına göre düzenlenmiş OKLab uzayında ölçtüğümüzde tablo değişir. Ekran üçlüsünün ton açıları 29, 142 ve 264 derecedir; aralarındaki açılar 113, 122 ve 125 derece, yani eşite yakın. Ressam üçlüsünün ton açıları ise 26, 84 ve 253 derecedir; kırmızı ile sarı arasında yalnız 58 derece, sarı ile mavi arasında 169 derece vardır. Ressamların üçgeni, gözün gördüğü tonlar arasında bir üçgen değildir.

Bu bir kusur değil, bir hatırlatmadır: şemanın geometrisi, kullanılan çemberin geometrisidir. Bir şemayı kurmadan önce hangi çemberle çalıştığınızı, boya mı ekran mı, bilmek gerekir.

Kural neden garanti değildir?

Kartın sorusu burada cevaplanır: bir şema kuralına uymak neden güzel bir palet garantisi vermez?

Birinci neden, kuralın yalnız tonu seçmesidir. Bir renk tonu, açıklığı ve doygunluğuyla birlikte bir renktir. Aynı üç ton, çok farklı paletler kurabilir. OKLCh'de ton açıları 30, 150 ve 270 derece olan, yani kusursuz bir üçgen oluşturan üç rengi aynı açıklık ve aynı doygunlukta seçtiğimizde #D76A5A, #43A65F ve #6E89E4 elde ederiz: üç canlı, birbirine eşit ağırlıkta, birbiriyle yarışan renk. Aynı üç tonu farklı açıklık ve doygunluklarda seçtiğimizde, koyu bir lacivert (#27356E), orta bir mercan (#ED7665) ve çok açık, soluk bir nane yeşili (#CEEFD3) elde ederiz. İkisi de aynı üçgen şemadır; ama ikincisi bir sayfada başlık, vurgu ve zemin görevlerini kolayca paylaşırken, birincisi bir karnaval afişi gibi gürültülü görünür.

İkinci neden, kuralın alan oranlarını söylememesidir. Üç ya da dört renk eşit alanlarda kullanıldığında göz nereye bakacağını bilemez. Uyumlu paletlerin çoğunda bir renk baskındır, biri destekler, biri küçük bir vurgudur.

Üçüncü neden, uyum yargılarının tonun ötesinde etkenlere bağlı olmasıdır. Li-Chen Ou ve Ronnier Luo, 2006'da yayımladıkları bir çalışmada, CIELAB uzayından sistemli olarak seçilmiş 54 renkten oluşturdukları 1431 renk çiftini gözlemcilere değerlendirtti ve iki renkli uyumu tahmin eden nicel bir uyum modeli geliştirdi. Bu tür modeller rengin yalnız tonunu değil, açıklığını ve kromasını da girdi olarak alır; yani çemberdeki konum, uyumun yalnız bir parçasıdır.

DT-09'daki beğeni deneyinin bir ayrıntısı burada işe yarar. Bir bütün olarak değerlendirildiğinde, tonları birbirine en uzak renk çiftleri pek beğenilmez; oysa küçük bir renkli şekil, arkasındaki zeminden tonca ne kadar uzaksa o kadar beğenilir. Zıt tonlar bütün palet için değil, küçük bir vurgu için iyi çalışır.

Adım adım bir çoklu şema kurmak

İlk adım, çalıştığınız çemberi seçmektir: boya ve baskı için ressamların çemberi, ekran için ekran çemberi ya da tonları algıya göre dağıtan OKLCh gibi bir uzay.

İkinci adım, baskın rengi seçmektir. Şemanın köşelerinden biri, markanın ya da işin kimliğini taşıyan renk olur ve alanın yarısından fazlasını alır.

Üçüncü adım, öbür köşelerin açıklık ve doygunluğunu baskın renge göre ayarlamaktır. Destek rengi baskın renkten belirgin biçimde daha açık ya da daha koyu seçilir; vurgu rengi ise en doygun ve en küçük alanlı üye olur.

Dördüncü adım, bir nötr eklemektir. Üç ya da dört canlı ton, bol bir nötr zemin olmadan göz yorar; kırık bir gri, bej ya da krem şemanın nefes almasını sağlar.

Beşinci adım, paleti gri tonlamada sınamaktır. Şemanın bütün üyeleri aynı griye düşüyorsa, açıklıklar ayrılmamış demektir; şema ne kadar düzgün olursa olsun, sayfa okunmaz.

Örnek — paletin gizli üyesi: ten

Bir spor kulübü, yeni sezon kampanyası için bölünmüş tamamlayıcı bir şema seçiyor: baskın renk lacivert, karşısında turuncunun iki komşusu, kiremit kırmızısı ve hardal sarısı. Afişlerde farklı ten tonlarından sporcuların büyük portreleri kullanılacak.

Tasarımcının hesaba katması gereken bir şey vardır: insan teni, açığından koyusuna, çemberin turuncu diliminde durur. Yani bu afişlerde ten, şemanın dördüncü ve görünmez üyesidir; üstelik tam da kiremit ile hardalın arasında, tamamlayıcı tarafta durur. Sonuç iki yönlü olabilir. Olumlu yanı, lacivert zemin tenlerin sıcaklığını, eşzamanlı kontrastla, olduğundan daha canlı gösterir. Riskli yanı, kiremit ve hardal alanlar yüzlerin hemen yanına konursa, ten bu iki rengin arasında kaybolur ve yüz bir renk lekesine dönüşebilir.

Çözüm, tenin konumunu şemanın bir parçası olarak düşünmektir: yüzlerin arkasında ve yanında baskın renk olan lacivertin kalması, kiremit ve hardalın ise yüzlerden uzak, şerit, yazı ve küçük vurgular olarak kullanılması. Bu kural bütün tenler için aynıdır; ama farklı ten tonlarının her biri, kiremit ve hardalla farklı ölçüde karışır, bu yüzden her portre yan yana ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Üçgen, kare ve bölünmüş tamamlayıcı şemalar, renk çemberine düzgün bir geometrik şekil yerleştirip köşelerindeki tonları seçer; bu tonlar kullanılan çembere göre çok farklıdır.
2. Şema kuralı yalnız tonu seçer; açıklık, doygunluk ve alan oranı söylenmediği için aynı şema hem gürültülü hem uyumlu paletler üretebilir. Deneyler uyumun tonun yanında açıklık ve kromaya da bağlı olduğunu gösterir.
3. İyi bir çoklu şema, bir baskın renk, açıklıkları ayrılmış destek ve vurgu renkleri ve bol bir nötrle kurulur; insanların yer aldığı işlerde ten, paletin gizli üyesi olarak hesaba katılır.

Kendini sına

1. (Kolay) Üçgen şemadaki tonlar çemberde birbirinden kaç derece uzaktadır?
2. (Kolay) Bölünmüş tamamlayıcı şema nasıl kurulur?
3. (Orta) Bir şema kuralına uymak neden güzel bir palet garantisi vermez?
4. (Orta) Baskın renk nedir ve çoklu şemalarda neden gereklidir?
5. (Zor) Boyacı çemberinin üç ana renginden kurulan üçgen OKLab'de ölçüldüğünde ne ortaya çıkar ve bu ne anlama gelir?
6. (Zor) İnsan portrelerinin kullanıldığı bir kampanyada ten neden "paletin gizli üyesi" sayılır ve tasarımcı bunu nasıl yönetir?

Cevaplar

1. 120 derece; tonlar çembere yerleştirilmiş bir eşkenar üçgenin köşelerindedir («Geometrik seçim mantığı»).
2. Bir renk ile onun tamamlayıcısının kendisi yerine tamamlayıcının iki komşusu seçilerek («Geometrik seçim mantığı»).
3. Kural yalnız tonları seçer; açıklığı, doygunluğu ve alan oranlarını söylemez, üstelik hangi çembere uygulandığına göre farklı renkler verir. Aynı tonlar eşit açıklık ve doygunlukta gürültülü, ayrılmış açıklıklarla uyumlu bir palet kurabilir; uyum yargıları da tonun yanında açıklık ve kromaya bağlıdır («Kural neden garanti değildir?»).
4. Alanın en büyük kısmını kaplayan ve bütünün havasını belirleyen renktir; üç ya da dört renk eşit alanlarda kullanıldığında göz nereye bakacağını bilemez («Kural neden garanti değildir?»).
5. Ton açıları 26, 84 ve 253 derece çıkar; kırmızı ile sarı arasında 58, sarı ile mavi arasında 169 derece vardır. Bu, ressamların çemberindeki üçgenin gözün algıladığı tonlar arasında eşit aralıklı olmadığını, şemanın geometrisinin kullanılan çembere ait olduğunu gösterir («Aynı şema, farklı çemberler»).
6. Ten, açığından koyusuna çemberin turuncu diliminde durur ve portrelerde paletin bir üyesi olarak görünür; yanına kendine yakın tonlar konursa kaybolabilir. Tasarımcı yüzlerin çevresinde tenle karşıtlık kuran baskın rengi tutar, tene yakın tonları yüzlerden uzak vurgularda kullanır ve her portreyi ayrı kontrol eder («Örnek — paletin gizli üyesi: ten»).

Kaynaklar

• Ou, L.-C. ve Luo, M. R., «A colour harmony model for two-colour combinations», Color Research and Application 31(3): 191–204, 2006.
• Schloss, K. B. ve Palmer, S. E., «Aesthetic response to color combinations: preference, harmony, and similarity», Attention, Perception, & Psychophysics 73(2): 551–571, 2011.
• Itten, J., Kunst der Farbe, 1961.

Sonraki adım

DT-11 aynı soruyu karşıtlık açısından soruyor: Itten'in bir palette gözün yakaladığı yedi ayrı karşıtlık türünü, açık ile koyudan sıcak ile soğuğa, doygunluktan miktara kadar tek tek ayırıyor ve her birinin bir paleti nasıl canlandırdığını gösteriyor. DT-12 ise bu dersin baskın renk fikrini bir orana çeviriyor: iç mimarlıktan gelen 60-30-10 kuralını, Goethe'nin renklerin görsel ağırlığına dayanan miktar dengesini ve bu kuralı bilinçli olarak bozmanın yollarını ele alıyor.