Bir rengin ailesi: tint, shade ve tone

Kısa cevap

Bir renge beyaz eklemek onu açık tona, siyah eklemek koyu tona, gri eklemek kırık tona dönüştürür; bu üçü birlikte o rengin ailesini oluşturur ve tasarımda tutarlı paletlerin temelidir. Sarıya siyah eklenince zeytin yeşili çıkmasının iki nedeni vardır: gerçek siyah boyaların çoğu hafifçe maviye çalar ve karışımı yeşile iter; ayrıca göz, koyulaşmış bir sarıyı artık sarı olarak değil, zeytin ya da kahverengi olarak adlandırır. Bu yüzden bir ton ailesi kurarken yalnız karıştırmak yetmez; her basamağı gözle ve gerekirse tonu düzelterek kontrol etmek gerekir.

Üç yol, üç aile üyesi

İngilizce renk dilinde bir rengin ailesi üç sözcükle anlatılır: tint, shade ve tone. Türkçede bunların yerleşik karşılıkları açık ton, koyu ton ve kırık tondur. Üçü de aynı çıkış rengine, yani saf ya da ana rengine, akromatik bir renk ekleyerek elde edilir.

Bu üç yol, DT-01'in üç boyutundan ikisini aynı anda değiştirir. Beyaz eklemek açıklığı artırırken doygunluğu azaltır. Siyah eklemek açıklığı da doygunluğu da azaltır. Gri eklemek ise doygunluğu azaltır, açıklığı ise grinin kendi açıklığına göre az ya da çok değiştirir. DT-06'da ele aldığımız akromatik renkler, bu yüzden her renk ailesinin görünmez ortağıdır.

"Tone" sözcüğü bir karışıklığa da yol açar. İngilizcede "hue" ton, "tone" ise gri eklenmiş renk anlamına gelir; Türkçede ikisi için de "ton" denebildiği için, kırık ton karşılığını kullanmak anlam karışıklığını önler.

Adım adım bir ton ailesi kurmak

Bir tasarım için tek bir renkten bir aile kurmanın yolu, çıkış rengini seçmek ve üç yönde basamaklar üretmektir.

İlk adım çıkış rengini belirlemektir. Bu, ailenin "anası"dır; en doygun ve en karakteristik üyesi. İkinci adım açık tonları üretmektir: çıkış rengine yüzde yirmi beş, elli ve yetmiş beş oranlarında beyaz eklenir. Üçüncü adım koyu tonları üretmektir: aynı oranlarda siyah eklenir. Dördüncü adım, isteniyorsa, orta açıklıkta bir griyle kırık tonlar üretmektir.

Beşinci adım en önemlisidir: basamakları yan yana dizip gözle kontrol etmek. Eşit oranda karıştırılan basamaklar göze eşit adımlar gibi görünmez; özellikle koyu tarafta ilk birkaç basamak büyük sıçramalar yapar, sonrakiler birbirine yaklaşır. Ayrıca bazı renklerde basamaklar ilerledikçe ton da kayar. Bu yüzden son adım, gerekirse oranları ve tonu elle düzeltmektir.

Sarıya siyah eklenince neden zeytin çıkar?

Kartın sorusu, siyah eklemenin ton kaymasını en çarpıcı biçimde gösteren örnektir. İki farklı neden birlikte çalışır.

Birinci neden malzemedir. Gerçek siyah boyalar, kusursuz nötr değildir; DT-06'da gördüğümüz gibi tamamen düz bir yansıma eğrisi gündelik malzemelerde yoktur. Ressamların kullandığı pek çok siyah pigment hafifçe mavimsi ya da soğuk bir eğilim taşır. Sarı pigment kırmızı ve yeşil ışığı yansıtıp maviyi yutar; ona mavimsi bir siyah karıştırıldığında, karışım yeşil tarafa doğru itilir. Bu yüzden boyacı paletinde sarı ile siyahın karışımı, kullanılan pigmentlere göre az ya da çok yeşilimsi bir zeytin verir.

İkinci neden algıdır ve daha şaşırtıcıdır. Siyahı kusursuz nötr kabul edelim ve yalnız ışığı azaltalım; ekranda saf sarının bütün kanallarını aynı oranda kısmak bunu yapar. Hesapladığımızda, saf sarının (#FFFF00) ışığını yüzde seksen azalttığımızda #7C7C00 elde ederiz. OKLab'in ton açısıyla ölçüldüğünde iki rengin tonu aynıdır, 110 derece. Ama #7C7C00'a kimse "koyu sarı" demez; göze zeytin yeşili ya da hardal kahvesi gibi görünür. Aynı şekilde turuncunun (#FF8000) koyulaştırılmış hâli #7C3B00, ton açısı değişmeden kahverengiye dönüşür.

Bunun nedeni, "sarı" ve "turuncu" algısının yalnız belirli bir açıklıkta var olmasıdır. Sarı, doğası gereği parlak bir renktir. Açıklığı çevresine göre belirgin biçimde düştüğünde göz onu artık sarı kategorisine koymaz; zeytin, haki ya da kahverengi der. Kahverengi, özellikle bu açıdan ilginçtir: tayfta kahverengi bir ışık yoktur. Kahverengi, turuncu ya da sarı bir yüzeyin çevresine göre koyu göründüğü durumda ortaya çıkan bir algıdır.

Yani sarıya siyah eklemek, tonu kaydırmasa bile rengin kategorisini değiştirir; gerçek boyalarda buna bir de gerçek bir ton kayması eklenir.

Beyaz eklemenin ton kayması

Siyah gibi beyaz da tonu değiştirebilir, ama başka bir yoldan. Bir renge beyaz ışık eklendiğinde algılanan ton da kayar; bu etkiyi 1910'da William de Wiveleslie Abney tarif etti ve bugün onun adıyla anılır.

Ekranda da bu etki görülür. Saf maviyi (#0000FF) beyazla yarı yarıya karıştırdığımızda #BCBCFF elde ederiz; OKLab'in ton açısı 264 dereceden 284 dereceye kayar, yani açık ton belirgin biçimde morumsu görünür. Kırmızıyı beyazla karıştırınca da ton pembeye doğru hafifçe döner. Bu yüzden bir mavinin açık tonlarını üretirken tasarımcılar sık sık tonu biraz camgöbeğine doğru düzelterek ailenin "aynı mavi" olarak kalmasını sağlar. Bu tür düzeltmeleri yazılımlarda ton skalalarına dönüştürmek UX-01'in konusudur.

Örnek — bir fondöten skalası

Bir kozmetik markası, açık bir fondöten renginden yola çıkarak koyu tenler için daha koyu renkler üretmek istiyor. En kolay yol, açık rengi siyahla ya da koyu bir griyle karıştırarak koyulaştırmaktır. Hesap, bu yolun neden sorunlu olduğunu gösterir.

Örnek açık ten rengi #F1C7A9, OKLab'de yaklaşık 0,86 açıklık, 0,063 kroma ve 57 derece ton açısı taşır. Bu rengi ışığını azaltarak, yani nötr bir siyahla koyulaştırarak 0,32 açıklığa indirdiğimizde #3D3128 elde ederiz: ton açısı yine 57 derece, ama kroma 0,024'e düşmüştür. Karşılaştırma için BI-19'da kullandığımız koyu ten örneği #4A2C1D, yaklaşık aynı açıklıkta 0,051 kroma ve 47 derece ton açısı taşır. Siyahla koyulaştırılmış renk, gerçek koyu ten örneğinin yarısından az kromaya sahiptir ve biraz daha sarımsıdır; ciltte gri ve soluk, yani kozmetik dilindeki adıyla "küllü" bir görünüm verir.

Ders buradan çıkar. Koyu tenler, açık tenlerin koyu tonları değildir. Kendi kromaları, kendi alt tonları vardır. Bir ton ailesi kurarken siyah eklemek açıklığı düşürür ama rengin canlılığını da düşürür; koyu üyelerin hâlâ canlı görünmesi için, kromayı ve tonu ayrıca ayarlamak gerekir. Bu, her renk ailesi için geçerli bir kuraldır, ama ten renklerinde sonucu bir insanın yüzünde görünür olduğu için ayrı bir özen ister.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Bir rengin ailesi beyazla açılan açık ton, siyahla koyulaşan koyu ton ve griyle kırılan kırık tondan oluşur; üçü de açıklığı ve doygunluğu birlikte değiştirir.
2. Sarıya siyah eklenince zeytin çıkar, çünkü gerçek siyahlar genellikle maviye çalar ve göz koyulaşmış sarıyı artık sarı değil zeytin ya da kahverengi olarak adlandırır; tonu hiç kaymasa bile rengin kategorisi değişir.
3. Beyaz eklemek de Abney etkisiyle tonu kaydırabilir; tutarlı bir ton ailesi için basamaklar gözle kontrol edilir, açıklık dışında kroma ve ton da ayarlanır. Koyu ten renkleri, açık tenlerin koyulaştırılmış hâli değildir.

Kendini sına

1. (Kolay) Bir renge beyaz, siyah ve gri eklenerek elde edilen üç üyenin Türkçe adları nedir?
2. (Kolay) Kırık ton neden "tone" sözcüğünün Türkçedeki karşılığı olarak tercih edilir?
3. (Orta) Sarıya siyah eklenince neden zeytin yeşili elde edilir?
4. (Orta) Abney etkisi nedir ve bir mavinin açık tonlarını nasıl etkiler?
5. (Zor) Hesapta ton açısı değişmediği hâlde #7C7C00 neden sarı olarak görülmez?
6. (Zor) Açık bir fondöten rengini siyahla koyulaştırarak koyu tenler için renk üretmek neden sorunludur?

Cevaplar

1. Açık ton, koyu ton ve kırık ton («Üç yol, üç aile üyesi»).
2. Türkçede "ton" sözcüğü hem "hue" hem "tone" için kullanılabildiği için; kırık ton karşılığı, gri eklenmiş rengi tondan ayırır («Üç yol, üç aile üyesi»).
3. Gerçek siyah pigmentlerin çoğu hafifçe maviye çalar ve sarıyla karışınca rengi yeşile iter; ayrıca göz, açıklığı düşmüş bir sarıyı artık sarı kategorisine koymaz, zeytin ya da haki olarak adlandırır («Sarıya siyah eklenince neden zeytin çıkar?»).
4. Bir renge beyaz ışık eklenip doygunluğu azaltıldığında algılanan tonun kaymasıdır; saf mavi beyazla karıştırıldığında açık tonları morumsu bir yöne döner («Beyaz eklemenin ton kayması»).
5. Sarı algısı yalnız belirli bir açıklıkta vardır; açıklığı çevresine göre belirgin biçimde düşen bir sarı, tonu aynı kalsa bile zeytin ya da kahverengi olarak algılanır ve adlandırılır («Sarıya siyah eklenince neden zeytin çıkar?»).
6. Siyahla koyulaştırmak tonu korusa da kromayı çok düşürür; örnekte kroma 0,024'e iner, gerçek koyu ten örneğinde ise 0,051'dir ve ton biraz daha kırmızımsıdır. Sonuç ciltte gri ve soluk görünür; koyu ten renklerinin kendi kroması ve alt tonu ayrıca ayarlanmalıdır («Örnek — bir fondöten skalası»).

Kaynaklar

• Fuld, K., Werner, J. S. ve Wooten, B. R., «The possible elemental nature of brown», Vision Research 23: 631–637, 1983.
• Quinn, P. C., Rosano, J. L. ve Wooten, B. R., «Evidence that brown is not an elemental color», Perception & Psychophysics, 1988.
• Abney, W. de W., «On the change in hue of spectrum colours by dilution with white light», Proceedings of the Royal Society of London, Series A 83: 120–127, 1910.

Sonraki adım

DT-09 bu dersin tek renkli ailesini bir uyum yöntemine çeviriyor: tek bir tonun açık, koyu ve kırık üyeleriyle kurulan monokromatik uyumu, çemberde yan yana oturan renklerin analog uyumunu ve bu uyumlarda değer ile doku kullanarak sıkıcılıktan kaçınmayı anlatıyor. UX-01 ise ton ailesini koda taşıyor: 50'den 900'e uzanan ton skalalarını, ham paletten anlamlı renk token'larına geçişi ve tasarım ile kod arasındaki eşzamanlamayı ele alıyor.